हरिहर

हरिहर
हरिहरको चित्र, लगभग १८२५।
अन्य नामहरू	शङ्करनारायण

हरिहर हिन्दु देवताहरू विष्णु (हरि) र शिव (हर) को संयुक्त स्वरूप हो। हरिहरलाई शङ्करनारायण ("शङ्कर" भन्नाले शिव र "नारायण" भन्नाले विष्णु) भनेर पनि चिनिन्छ।

हरिहर शब्द कहिलेकाहीँ विष्णु र शिवलाई एउटै परम् सत्य वा ब्रह्मको विभिन्न पक्षहरूको एकता बुझाउन दार्शनिक शब्दको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ। विभिन्न देवताहरूको समानता र "सम्पूर्ण अस्तित्वको एकात्मकता" को यो अवधारणालाई अद्वैत वेदान्तका ग्रन्थहरू र हिन्दु दर्शनको वीरशैव जस्ता शैव शाखाहरूमा हरिहरको रूपमा चर्चा गरिएको छ।

आधा भाग विष्णु र आधा भाग शिवको भएका हरिहरका प्रारम्भिक मूर्तिहरू भारतका जीवित गुफा मन्दिरहरूमा फेला परेका थिए भने छैठौँ शताब्दीका बादामी गुफा मन्दिरहरूका गुफा १ र गुफा ३ मा यस्ता मूर्तिहरूलाई देख्न सकिन्छ।

धारणा

विष्णु (दायाँ, सुदर्शन चक्र समातेका) र शिव (बायाँ, त्रिशूल समातेका) हरिहरको रूपमा, यस स्वरूपलाई शिवकेशव र हर्यधामूर्ति पनि भनिन्छ।

हिन्दु धर्मभित्रको विविधताले विभिन्न प्रकारका विश्वास र परम्पराहरूलाई प्रोत्साहन दिन्छ जसमध्ये विष्णु र शिवसँग सम्बन्धित दुई महत्त्वपूर्ण र ठूला परम्पराहरू छन्। केही शाखाहरूले विष्णुलाई (राम र कृष्ण जस्ता उनका अवतारहरू सहित) सर्वोच्च भगवानका रूपमा मान्छन् भने अन्यले शिवलाई (महादेव र पाशुपत जस्ता उनका विभिन्न अवतारहरू सहित) केन्द्रमा राख्छन्। पुराणहरू र विभिन्न हिन्दु परम्पराहरूले शिव र विष्णु दुवैलाई एउटै ब्रह्मका विभिन्न पक्षहरूको रूपमा व्यवहार गर्छन्। हरिहर यसै विचारको प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्व हो। हिन्दु धर्ममा यस्तै प्रकारको अर्को अवधारणालाई अर्धनारीश्वर वा 'नरनारी' भनिन्छ, जसले पुरुष र स्त्री देवताहरूलाई एकै र समान प्रतिनिधित्वको रूपमा जोड्दछ।

कुन धर्मशास्त्र (र अनुवाद) उद्धृत गरिएको छ भन्ने आधारमा विभिन्न तर्कहरूलाई समर्थन गर्ने प्रमाणहरू उपलब्ध छन्। धेरैजसो अवस्थामा यदि एउटा व्यक्तित्वलाई अर्कोभन्दा उच्च मानिए तापनि दुवैका उपासकहरूद्वारा विष्णु र शिव दुवैलाई उत्तिकै सम्मान गरिन्छ (उदाहरणका लागि, शिवको मात्र पूजा गर्ने शैवहरूले पनि विष्णुलाई सामान्य जीवको स्तरभन्दा माथि र 'सर्वश्रेष्ठ पाशुपत' को रूपमा सम्मान गर्छन्)।

स्वामीनारायण सम्प्रदायले विष्णु र शिव एउटै भगवानका विभिन्न पक्ष हुन् भन्ने मान्यता राख्दछ

पौराणिक कथाहरू

हरिहरको सबैभन्दा प्रारम्भिक उल्लेख सम्भवतः हरिवंशको 'विष्णु पर्व'मा पाउन सकिन्छ जहाँ मार्कण्डेयले यस स्वरूपको बारेमा चर्चा गरेका छन्।

एउटा पौराणिक कथा अनुसार, जब विष्णु शिवको अगाडि मोहिनीको रूपमा प्रकट हुन्छन तब उनीप्रति मोहित भई शिवले अङ्गालो हाल्ने प्रयास गर्छन्। त्यही क्षणमा, मोहिनी पुनः विष्णुको वास्तविक स्वरूपमा फर्किन्छन् र त्यसै बेला दुवै देवताहरू मिलेर एकै स्वरूप 'हरिहर' बन्छन्।

स्कन्द पुराणका अनुसार, शिवका भक्तहरू र विष्णुका भक्तहरूबीच आफ्ना आराध्य देवको सर्वोच्चतालाई लिएर विवाद भएको थियो। यस विवादलाई समाधान गर्न शिव र विष्णु दुवै मिलेर एकै स्वरूप 'हरिहर' बनेका थिए।