हाइड्रोजन

हाइड्रोजन _१H
	प्लाज्मा अवस्थामा बैजनी चमक
	हाइड्रोजनको वर्णक्रमीय रेखा
उपस्थिति	वर्णहीन ग्यास
आणविक तौल Ar°(H)
	ढाँचा:Infobox element/symbol-to-saw/standardढाँचा:Infobox element/symbol-to-saw/CIAAW-saw-element-page; ढाँचा:Infobox element/symbol-to-saw/abridged (abridged)ढाँचा:CIAAW2021;
आवर्त सारणीमा हाइड्रोजन
	- ← हाइड्रोजन → हिलियम
आणविक सङ्ख्या	१
रसायनीक तत्वको श्रेणी	अधातु
ग्रुप	period 1
आवर्त	period 1
ब्लक	एस-ब्लक
इलेक्ट्रोन विन्यास	1s1
प्रत्येक कक्षमा इलेक्ट्रोनहरूको सङ्ख्या	१
भौतिक विशेषता
वर्ण	वर्णहीन
प्रावस्था	ग्यास
पग्लने विन्दु	१४.०१ के (-२५९.१४ °से, -४३४.४५ °फ)
उम्लने विन्दु	२०.२८ K (-२५२.८७ °से, -४२३.१७ °फ)
घनत्व	०.०८९८८ ग्रा/लि (০ °সে-এ, ১০১.৩২৫ पास्कल)
तरलको घनत्व	m.p.: ०.०७ (०.०७६३ कठिन) g·cm−৩ ; b.p.: ०.०७०९९ g·cm−৩
त्रिक विन्दु	१३.८०३३ के, ७.०४२ kPa
परम विन्दु	३२.९७ के, १.२९३ MPa
पग्लने विन्दुको आन्तरिक उष्मागतिक क्षमता	(H2) ०.११७ किलोजुल/मोल−१]]
वाष्पीकरणको अन्तरिक उष्मागतिक क्षमता	(H2) ०.९०४ kJ·mol−১
ताप क्षमता	(H2) २८.८३६ J·mol−१·K−१
आणविक विशेषता
अक्सीकरण अवस्था	१, -१ उभयधर्मी अक्साइड
विद्युत् ऋणात्मकता	२.२० (पलिङ स्केल)
समयोजी अर्धव्यास	३१±५ पिकोमिटर
भ्यान डर वल्स अर्धव्यास	१२० pm
विविध
क्रिस्टल संरचना	षट्भुज [[File:षट्भुज\|50px\|alt=षट्भुज ढाँचा:का लागि क्रिस्टल संरचना{{{name}}}]]
आवाजको गति	(ग्यास, २७ डिग्री सेल्सियस) १३१० सेकेन्ड प्रति मिनेट−१]]
तापीय परिवाहीता	०.१८०५ W·m−१·K−१
कुरी विन्दु	इतिहास
आविष्कार	हेनरी केभेन्डिस (१७६६)
नामकरण द्वारा	एन्टिनो ल्याभेसियर (१७८३)
[[को आइसोटोप]]v
	श्रेणी: मौलिक पदार्थ; हेर्नुहोस्; वार्ता; सम्पादन; \| सन्दर्भसूची

उदजन स्पेक्ट्रम परीक्षण

उदजन जसको मुल नाम उदजन थियो, एउटा रसायनिक तत्व हो । उदजन आवर्त सारणीको सबैभन्दा पहिलो तत्व हो जो सबैभन्दा हल्का पनि हुन्छ। ब्रह्माण्डमा (पृथ्वीमा होइन) यो सबैभन्दा प्रचुर मात्रामा पाइन्छ। ताराहरू तथा सूर्यको अधिकांश द्रव्यमान हायड्रोजनले बनाएको छ। यसको एउटा परमाणुमा एउटा प्राणु (प्रोटॉन), एउटा विद्युदणु हुन्छ। यस प्रकार यो सबैभन्दा सरल परमाणु पनि हो। प्रकृतिमा यो द्विआणविक ग्यासका रूपमा पाइन्छ जो वायुमण्डलका बाह्य परतको मुख्य संघटक हो। हालमा यसलाई वाहनहरूका ईंधनका रूपमा प्रयोग गर्नका लागि शोध कार्य भइरहेकाछ्न्।^[५]

प्रतिक्रियाहरूको सूची

{\ce {H2 + Cl2 -> 2HCl}}

{\ce {2H2 + O2 -> 2H2O}}

संश्लेषण

मिथेन र पानीको वाष्प तताउंदा कार्बन मोनोऑक्साइडर हायड्रोजनको मिश्रण मिल्दछ

{\ce {CH4 + H2O -> CO + 3H2}}

हायड्रोजनको इलेक्ट्रॉनिक ढांचा

रसायनिक गुणहरू

भौतिक गुणहरू

●उदजन ग्यास रङहिन, गन्धहिन र स्वादहिन हुन्छ।

●उदजन ग्यास हावा भन्दापनि हलुका हुन्छ।

●उदजन ग्यास पानीमा घुल्दैन।

उत्पादन तथा भन्डारण

औद्योगिक प्रकृया

विश्वको हालको हाइड्रोजन ग्यासको लगभग सबै ९९% भन्दा धेरै आपूर्ति जीवाश्म इन्धनबाट उत्पादन गरिन्छ।^[६]^[७]^:1 हाइड्रोजन उत्पादन गर्ने धेरै तरिकाहरू छन्, तर व्यावसायिक रूपमा तीनवटा मुख्य विधिहरू: स्तिम रेफर्मिङ, हाइड्रोकार्बनको आंशिक अक्सीकरण, र पानीको इलेक्ट्रोलिसिस।^[८]

पानीको इलेक्ट्रोलाइसिस

पानीको इलेक्ट्रोलाइसिस हाइड्रोजन उत्पादन गर्ने अवधारणात्मक रूपमा सबैभन्दा सरल विधि हो।

${\ce {2H2O (l) -> 2 H2(g) + O2(g)}}$

प्राकृतिक

प्रयोगशाला

प्रयोगशालामा उदजन ग्यास केहि धातुहरु जस्तै जस्ता/जिन्क, म्याग्नेसियम, फलाम आदिसँग फिक्का सल्फ्युरिक एसिड प्रतिक्रिया गराई तयार पार्न सकिन्छ।

भण्डारण

उपयोग

पेट्रोकेमिकल उद्योग

हाइड्रोजिनेसन

हाइड्रोजिनेसन भनेको कुनै पनि पदार्थमा हाइड्रोजन थप्नु हो। हाबर प्रक्रियामा नाइट्रोजनको हाइड्रोजिनेसनबाट अमोनियाको उत्पादन गरिन्छ।^[९]

${\ce {N2 + 3 H2 -> 2 NH3}}$

यो प्रक्रियाले सम्पूर्ण उद्योगको ऊर्जा बजेटको केही प्रतिशत खपत गर्छ र हाइड्रोजनको सबैभन्दा ठूलो उपभोक्ता हो। यसबाट निस्कने अमोनियाको प्रयोग मल उत्पादनमा व्यापक रूपमा गरिन्छ; यी मलहरू आधुनिक कृषिमा आवश्यक तत्व बनेका छन्।^[१०] हाइड्रोजिनेसनको प्रयोग असंतृप्त चिल्लो र तेललाई संतृप्त चिल्लो र तेल बनाउन प्रयोग गरिन्छ। यसको मुख्य उपयोग मार्जरीनको उत्पादन हो। मिथानोलको उत्पादन कार्बन डाइअक्साइडलाई हाइड्रोजिनेसन गरेर हुन्छ; यस प्रक्रियामा प्रयोग हुने हाइड्रोजन र कार्बन डाइअक्साइडको मिश्रणलाई सिनग्यास भनिन्छ। हाइड्रोक्लोरिक एसिडको उत्पादनमा पनि यसको प्रयोग हुन्छ। कुनै कुनै घाउबाट धातु निकाल्न पनि हाइड्रोजनलाई रिड्युसिङ एज्व्न्टको रुपमा प्रयोग गरिन्छ।^[११]^[१२]

इन्धन

हाइड्रोजनको उपयोग गरी फ्युल सेलबाट बिजुली,^[१३] वा बालेर ताप उत्पादन गर्न सकिन्छ।^[१४] फ्युल सेलमा हाइड्रोजनको खपत गर्दा, पानी वाष्प मात्र उत्सर्जन हुन्छ। ^[१४] हाइड्रोजन बाल्दा, थोरै प्रदुषण उत्सर्जन हुन्छ, यसबाट हानीकारक नाइट्रोजन अक्साइडहरू उत्पन्न हुन्छ। ^[१४]

निकेल हाइड्रोजन ब्याट्री

सेमिकन्डक्टर उद्योग

यो पनि हेर्नुहोस्

सन्दर्भ सामग्री

↑ Wiberg, Egon; Wiberg, Nils; Holleman, Arnold Frederick (२००१), Inorganic chemistry, Academic Press, पृ: २४०, आइएसबिएन 0123526515।
↑ "Hydrogen", Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wylie-Interscience, २००५, पृ: 797–799, आइएसबिएन 0-471-61525-0।
↑ Emsley, John (२००१), Nature's Building Blocks, Oxford: Oxford University Press, पृ: 183–191, आइएसबिएन 0-19-850341-5।
↑ Stwertka, Albert (१९९६), A Guide to the Elements, Oxford University Press, पृ: 16–21, आइएसबिएन 0-19-508083-1।
↑ Emissions Spectra.webm
↑ Reed, Stanley; Ewing, Jack (१३ जुलाई २०२१), "Hydrogen Is One Answer to Climate Change. Getting It Is the Hard Part", The New York Times।
↑ Rosenow, Jan (२७ सेप्टेम्बर २०२२), "Is heating homes with hydrogen all but a pipe dream? An evidence review", Joule 6 (10): 2225–2228, डिओआई:10.1016/j.joule.2022.08.015, बिबकोड:2022Joule...6.2225R। Article in press.
↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "KO" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "UllmannHuse" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ Smil, Vaclav (२००४), Enriching the Earth: Fritz Haber, Carl Bosch, and the Transformation of World Food Production (1st संस्करण), Cambridge, MA: MIT, आइएसबिएन 978-0-262-69313-4।
↑ Chemistry Operations (१५ डिसेम्बर २००३), "Hydrogen", Los Alamos National Laboratory, मूलबाट ४ मार्च २०११-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ५ फेब्रुअरी २००८।
↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "housecroft" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ Qasem, Naef A. A.; Abdulrahman, Gubran A. Q. (२०२४), "A Recent Comprehensive Review of Fuel Cells: History, Types, and Applications", International Journal of Energy Research (1), डिओआई:10.1155/2024/7271748, बिबकोड:2024IJER.202471748Q। |article-number= प्यारामिटर ग्रहण गरेन (सहायता)
1 2 3 Lewis, Alastair C. (१० जुन २०२१), "Optimising air quality co-benefits in a hydrogen economy: a case for hydrogen-specific standards for NO x emissions", Environmental Science: Atmospheres (अङ्ग्रेजीमा) 1 (5): 201–207, डिओआई:10.1039/D1EA00037C, बिबकोड:2021ESAt....1..201L। ढाँचा:Creative Commons text attribution notice

रसायनिक तत्व

हाइड्रोजन • हेलियम • लिथियम • बेरिलियम • बोरोन • कार्बन • नाइट्रोजन • अक्सिजन • फ्लोरिन • नियोन • सोडियम • म्याग्नेसियम • एल्युमिनियम • सिलिकन • फोस्फरस • सल्फर • क्लोरिन • आर्गन • पोटासियम • क्याल्सियम • स्क्यान्डियम • टाइटानियम • भेनेडियम • क्रोमियम • म्याङ्गनिज • फलाम • कोबल्ट • निकेल • तामा • जस्ता • ग्यालियम • जर्मेनियम • आर्सेनिक • सेलेनियम • ब्रोमिन • क्रिप्टन • रुबिडियम • स्ट्रन्सियम • इट्रियम • जर्कोनियम • नियोबियम • मलिब्डेनम • टेक्निसियम • रुथेनियम • रोडियम • प्यालेडियम • चाँदी • क्याड्मियम • इन्डियम • राङ • एन्टिमोनी • टेलुरियम • आयोडिन • जेनन • सिजियम • बेरियम • ल्यान्थनम • सिरियम • प्रेजियोडिमियम • नियोडिमियम • प्रोमिथियम • समेरियम • युरोपियम • ग्याडोलिनियम • टर्बियम • डिस्प्रोजियम • होल्मियम • अर्बियम • थुलियम • इटर्बियम • लुटिशियम • ह्याफ्नियम • ट्यान्टलम • टङ्स्टेन • रिनियम • अज्मियम • इरिडियम • प्लेटिनम • सुन • पारो • थ्यालियम • सिसा • बिस्मथ • पलोनियम • एस्टटिन • रेडन • फ्रान्सियम • रेडियम • एक्टिनियम • थोरियम • प्रोट्याक्टिनियम • युरेनियम • नेप्ट्युनियम • प्लुटोनियम • एमरिशियम • क्युरियम • बर्क्लियम • क्यालिफोर्नियम • आइन्स्टाइनियम • फर्मियम • मेन्देलिभियम • नोबेलियम • लरेन्सियम • रदर्फोर्डियम • दुब्नियम • सिबोर्गियम • बोरियम • ह्यासियम • माइट्नेरियम • डार्मश्टाटियम • रेन्टगेनियम • उनुन्बियम • उनुन्ट्रियम • उनुन्क्वाडियम • उनुन्पेन्टियम • उनुन्हेक्सियम • उनुन्सेप्टियम • उनुनक्टियम

[1] Wiberg, Egon; Wiberg, Nils; Holleman, Arnold Frederick (२००१), Inorganic chemistry, Academic Press, पृ: २४०, आइएसबिएन 0123526515।

[Nostrand-2] "Hydrogen", Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wylie-Interscience, २००५, पृ: 797–799, आइएसबिएन 0-471-61525-0।

[nbb-3] Emsley, John (२००१), Nature's Building Blocks, Oxford: Oxford University Press, पृ: 183–191, आइएसबिएन 0-19-850341-5।

[Stwertka-4] Stwertka, Albert (१९९६), A Guide to the Elements, Oxford University Press, पृ: 16–21, आइएसबिएन 0-19-508083-1।

[5] Emissions Spectra.webm

[6] Reed, Stanley; Ewing, Jack (१३ जुलाई २०२१), "Hydrogen Is One Answer to Climate Change. Getting It Is the Hard Part", The New York Times।

[rosenow-2022-7] Rosenow, Jan (२७ सेप्टेम्बर २०२२), "Is heating homes with hydrogen all but a pipe dream? An evidence review", Joule 6 (10): 2225–2228, डिओआई:10.1016/j.joule.2022.08.015, बिबकोड:2022Joule...6.2225R। Article in press.

[KO-8] उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "KO" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[UllmannHuse-9] उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "UllmannHuse" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[Smil_2004_Enriching-10] Smil, Vaclav (२००४), Enriching the Earth: Fritz Haber, Carl Bosch, and the Transformation of World Food Production (1st संस्करण), Cambridge, MA: MIT, आइएसबिएन 978-0-262-69313-4।

[11] Chemistry Operations (१५ डिसेम्बर २००३), "Hydrogen", Los Alamos National Laboratory, मूलबाट ४ मार्च २०११-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ५ फेब्रुअरी २००८।

[housecroft-12] उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "housecroft" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[13] Qasem, Naef A. A.; Abdulrahman, Gubran A. Q. (२०२४), "A Recent Comprehensive Review of Fuel Cells: History, Types, and Applications", International Journal of Energy Research (1), डिओआई:10.1155/2024/7271748, बिबकोड:2024IJER.202471748Q। |article-number= प्यारामिटर ग्रहण गरेन (सहायता)

[Lewis-2021-14] 1 2 3 Lewis, Alastair C. (१० जुन २०२१), "Optimising air quality co-benefits in a hydrogen economy: a case for hydrogen-specific standards for NO x emissions", Environmental Science: Atmospheres (अङ्ग्रेजीमा) 1 (5): 201–207, डिओआई:10.1039/D1EA00037C, बिबकोड:2021ESAt....1..201L। ढाँचा:Creative Commons text attribution notice

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]

[१४]