सामग्रीमा जानुहोस्

हिन्दु दर्शन

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट

हिन्दु दर्शन वा वैदिक दर्शन दार्शनिक प्रणालीहरूको त्यस्तो समूह हो जुन भारतको लौह युग र शास्त्रीय युगका बेलामा प्रारम्भिक हिन्दु धार्मिक परम्पराहरूसँगै विकसित भएका थिए। भारतीय दर्शनमा (जसको हिन्दु दर्शन एउटा प्रमुख उपसमूह हो), दर्शनका लागि प्रयोग गरिने शब्द दर्शन (अर्थ: "दृष्टिकोण वा परिप्रेक्ष्य") हो, जुन संस्कृत धातु 'दृश'बाट बनेको हो जसको अर्थ 'हेर्नु' वा 'अनुभव गर्नु' भन्ने हुन्छ।[१]

हिन्दु दर्शन भित्रका विचारधारा वा दर्शनहरूलाई मुख्यतया छवटा आस्तिक सम्प्रदायहरूमा वर्गीकरण गरिएको छ, जसलाई ज्ञानको आधिकारिक स्रोतको रूपमा संस्कृत ग्रन्थहरूको सबैभन्दा पुरानो सङ्ग्रह वेदलाई स्वीकार गर्ने आधारमा परिभाषित गरिन्छ।[२]यी ६ मध्ये, साङ्ख्य द्वैतवादको सबैभन्दा पुरानो सम्प्रदाय हो; योग (योग) ले साङ्ख्यको तत्वमीमांसालाई ध्यान र श्वास प्रविधिसँग जोड्दछ; न्याय (न्याय) तर्कशास्त्रको एक सम्प्रदाय हो जसले प्रत्यक्ष यथार्थवादमा जोड दिन्छ; वैशेषिक (वैषेशिक) न्यायको एक शाखा हो जसले परमाणुवाद र प्रकृतिवादसँग सरोकार राख्दछ; मीमांसा कर्मकाण्ड, विश्वास र धार्मिक कर्तव्यहरूको औचित्य पुष्टि गर्ने सम्प्रदाय हो; र वेदान्त (वेदान्त) मा विभिन्न परम्पराहरू समावेश छन् जसले मुख्यतया अद्वैतवादलाई अँगाल्छन्।[३][४][५][६][७]

प्राचीन र मध्यकालीन समयको भारतीय दार्शनिक परिदृश्यले यस्ता दार्शनिक प्रणालीहरू पनि उत्पन्न गरेको थियो जसले आस्तिक परम्पराहरूसँग धेरै अवधारणाहरू साझा गरे तापनि केही केन्द्रीय वैदिक अवधारणाहरू (जस्तै आत्मा) लाई अस्वीकार, विरोध वा तिनीहरूलाई आफ्नै तरिकाले व्याख्या गरेका छन्।[८] यिनीहरूलाई नास्तिक (गैर-परम्परागत) दर्शन भनिएको छ,[४][२] जसमा बौद्ध धर्म, जैन धर्म, चार्वाक, आजीविक र अन्य समावेश छन्।[९] यी नास्तिक विचारधाराहरूलाई भारतीय मानिए तापनि प्रायः हिन्दु दर्शनको रूपमा हेरिँदैन। १८औँ र १९औँ शताब्दीका भारतविद्या र प्राच्यवादीहरूका लेखहरूदेखि नै पश्चिमी विद्वानहरूले उपलब्ध भारतीय साहित्य र मध्यकालीन दक्षोग्राफीका आधारमा आस्तिक र नास्तिक दर्शनहरू बीचको सम्बन्ध र भिन्नताबारे बहस गर्दै आएका छन्।[४] भारतीय दर्शनमा समावेश विभिन्न भ्रातृ परम्पराहरू विविध छन् र तिनीहरू साझा इतिहास, अवधारणाहरू, ग्रन्थ स्रोतहरू, सत्तामीमांसीय र मोक्षशास्त्रीय केन्द्रविन्दु तथा ब्रह्माण्ड विज्ञानद्वारा एकजुट छन्।[१०][११] 'हिन्दु' शब्द ऐतिहासिक रूपमा भारतीय उपमहाद्वीपमा बस्ने मानिसहरूका लागि भौगोलिक र सांस्कृतिक पहिचानको रूपमा प्रयोग गरिएको बाह्य नाम भएकाले कतिपय अवस्थामा केही अस्पष्टता उत्पन्न हुने गर्दछ।[१२][१३][१४][१५]

हिन्दु दर्शनमा धेरै ईश्वरवादी उप-दर्शनहरू पनि समावेश छन् जसले पाशुपत शैव, शैव सिद्धान्त, प्रत्यभिज्ञा, र वैष्णव गरी छ वटा आस्तिक दर्शनहरू मध्ये दुई वा बढीका विचारहरूलाई एकीकृत गर्दछन्।[५][६] केही उप-सम्प्रदायहरूले बौद्ध परम्पराहरूमा पाइने तान्त्रिक विचारहरू साझा गर्दछन्,[१६] जुन पुराण र आगमहरूमा पनि पाइन्छ।[१७][१८][१९] हिन्दु दर्शनको प्रत्येक सम्प्रदायमा प्रमाण भनिने ज्ञानमीमांसा सम्बन्धी विस्तृत साहित्यका साथै तत्वमीमांसा र मूल्यमीमांसाका सिद्धान्तहरू रहेका छन्।[२०][२१][२२]

वर्गीकरण

[सम्पादन गर्नुहोस्]

भारतको इतिहासमा, छवटा आस्तिक दर्शनहरू इसापूर्वको सुरुवातमै देखा परिसकेका थिए र केही सम्प्रदायहरू सम्भवतः बुद्ध भन्दा अघि नै उदय भएका थिए।[२३] भारतीय दर्शनका प्रत्येक प्रमुख विद्यालयहरू भित्रका विचारहरूको विविधता र विकासलाई हेर्दा, केही उप-सम्प्रदायहरूले नास्तिक र आस्तिक दुवै विचारहरूलाई समेटेका कारण आस्तिक र नास्तिकको वर्गीकरण पर्याप्त वा सही छ कि छैन भन्ने विषयमा केही विद्वानहरूले प्रश्न उठाएका छन्।[२४]

भारतीय दर्शनलाई 'आस्तिक' र 'नास्तिक' विचारधारामा वर्गीकृत गरिएको छ, यद्यपि यो भिन्नता मध्यकालीन युगको अन्त्यतिर मात्र स्पष्ट रूपमा परिभाषित गरिएको थियो।[२५] भारतीय दर्शनका आस्तिक विद्यालयहरूलाई षड्दर्शन ('छवटा प्रणाली') भनिएको छ। यो रूपरेखा १२औँ र १६औँ शताब्दीको बीचमा वेदान्तीहरूद्वारा तयार पारिएको थियो।[२६] पछि यसलाई प्रारम्भिक पश्चिमी भारतविद्याहरूले अपनाए र यसले भारतीय दर्शनको आधुनिक बुझाइमा व्यापक प्रभाव पारेको छ।[२७]

सन्दर्भ सामग्रीहरू

[सम्पादन गर्नुहोस्]
  1. ↑ "Meaning of word Darshana", मूलबाट १९ सेप्टेम्बर २०२०-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १९ मार्च २०२०।
  2. 1 2 Klaus Klostermaier (2007), Hinduism: A Beginner's Guide, आइएसबिएन ९७८-१८५१६८५३८७, Chapter 2, page 26
  3. ↑ Grayling, A. C. (२०१९-०६-२०), The History of Philosophy (अङ्ग्रेजीमा), Penguin UK, पृ: ५२१-९, आइएसबिएन 978-0-241-98086-6।
  4. 1 2 3 Nicholson 2013, पृष्ठ. 2-5.
  5. 1 2 Klaus K. Klostermaier (1984), Mythologies and Philosophies of Salvation in the Theistic Traditions of India, Wilfrid Laurier University Press, आइएसबिएन ९७८-०८८९२०१५८३, pages 124–134, 164–173, 242–265
  6. 1 2 Flood 1996, पृष्ठ. 132–136, 162–169, 231–232.
  7. ↑ Teun Goudriaan and Sanjukta Gupta (1981), Hindu Tantric and Śākta Literature, A History of Indian Literature, Volume 2, Otto Harrassowitz Verlag, आइएसबिएन ९७८-३४४७०२०९१६, pages 7–14
  8. ↑ Analayo (2004), Satipaṭṭhāna: The Direct Path to Realization, आइएसबिएन ९७८-१८९९५७९५४९, pp. 207-208
  9. ↑ P Bilimoria (2000), Indian Philosophy (Editor: Roy Perrett), Routledge, आइएसबिएन ९७८-११३५७०३२२६, page 88
  10. ↑ Frazier, Jessica (२०११), The Continuum companion to Hindu studies, London: Continuum, पृ: 1–15, आइएसबिएन 978-0-8264-9966-0।
  11. ↑ Carl Olson (2007), The Many Colors of Hinduism: A Thematic-historical Introduction, Rutgers University Press, आइएसबिएन ९७८-०८१३५४०६८९, pages 101-119
  12. ↑ Pennington, Brian K. (२००५), Was Hinduism Invented?: Britons, Indians, and the Colonial Construction of Religion, Oxford university press, पृ: 111–118, आइएसबिएन 978-0-19-803729-3।
  13. ↑ R Thomas (2014), Hindu Perspectives on Evolution: Darwin, Dharma, and Design. Sociology of Religion, Vol. 75, No. 1, pages 164–165
  14. ↑ KN Tiwari (1998), Classical Indian Ethical Thought, Motilal Banarsidass, आइएसबिएन ९७८-८१२०८१६०७७, page 67;
  15. ↑ V.V. Raman (2012), Hinduism and Science: Some Reflections, Zygon – Journal of Religion and Science, 47(3): 549–574, doi:10.1111/j.1467-9744.2012.01274.x
  16. ↑ Klaus K. Klostermaier (1984), Mythologies and Philosophies of Salvation in the Theistic Traditions of India, Wilfrid Laurier University Press, आइएसबिएन ९७८-०८८९२०१५८३, pages 219–223
  17. ↑ Klaus K. Klostermaier (1984), Mythologies and Philosophies of Salvation in the Theistic Traditions of India, Wilfrid Laurier University Press, आइएसबिएन ९७८-०८८९२०१५८३, pages 28–35
  18. ↑ Jayandra Soni (1990), Philosophical Anthropology in Śaiva Siddhānta, Motilal Banarsidass Publishers, आइएसबिएन ९७८-८१२०८०६३२०, pages vii–xii
  19. ↑ Hilko Schomerus and Humphrey Palme (2000), Śaiva Siddhānta: An Indian School of Mystical Thought, Motilal Banarsidass Publishers, आइएसबिएन ९७८-८१२०८१५६९८, pages 13–19
  20. ↑ Karl H. Potter (1961), A Fresh Classification of India's Philosophical Systems अभिलेखिकरण १४ अप्रिल २०१६ वेब्याक मेसिन, The Journal of Asian Studies, Vol. 21, No. 1, pages 25–32
  21. ↑ Potter 1991, पृष्ठ 172.
  22. ↑ Guttorm Fløistad 1993, पृष्ठ 137-154.
  23. ↑ Students' Britannica India (2000), Volume 4, Encyclopædia Britannica, आइएसबिएन ९७८-०८५२२९७६०५, page 316
  24. ↑ Potter 1991, पृष्ठ 98-102.
  25. ↑ Nicholson 2010, पृष्ठ. 3, 167.
  26. ↑ Nicholson 2010, पृष्ठ. 2-3.
  27. ↑ Nicholson 2010, पृष्ठ. 4-5.

बाह्य कडीहरू

[सम्पादन गर्नुहोस्]
"https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=हिन्दु_दर्शन&oldid=1348684" बाट अनुप्रेषित