यो लेख हिन्दु धर्मका देवीदेवताहरूको बारेमा हो। हिन्दु धर्ममा ईश्वर सम्बन्धी धारणाको लागि हिन्दु धर्ममा ईश्वर हेर्नुहोस्। हिन्दु ईश्वरको अवधारणाको लागि ईश्वरर भगवान हेर्नुहोस्।
हिन्दु धर्मका देवीदेवताहरू वैदिक काल (ईसापूर्व दोस्रो सहस्राब्दी) देखि मध्यकाल (सन् पहिलो सहस्राब्दी) सम्म, क्षेत्रीय रूपमा नेपाल, पाकिस्तान, भारत र दक्षिणपूर्वी एसियामा विभिन्न परम्पराहरू मार्फत विकसित भएका छन्।[५][६] हिन्दु देवताको अवधारणा योग दर्शनमा व्यक्तिगत ईश्वरदेखि लिएर वेदमा उल्लेखित ३३ प्रमुख देवताहरू र पुराणहरूमा वर्णन गरिएका सयौँ देवीदेवतासम्म फैलिएको छ।[७][८] वर्तमान समयका प्रमुख देवताहरूमा विष्णु, शिव र देवी पर्दछन्। यी देवताहरूको आ-आफ्नै विशिष्ट र जटिल व्यक्तित्व भए तापनि उनीहरूलाई अक्सर एउटै अन्तिम सत्य वा ब्रह्मका विभिन्न स्वरूपका रूपमा हेरिन्छ।[९][note २]
प्राचीन कालदेखि नै सबै हिन्दुहरूका लागि समानताको विचारलाई महत्त्व दिइएको छ। यसलाई सन् पहिलो सहस्राब्दीका मूर्तिहरू जस्तै हरिहर (आधा विष्णु, आधा शिव)[१०] र अर्धनारीश्वर (आधा शिव, आधा पार्वती) ले पुष्टि गर्छन्।[११] प्रमुख देवीदेवताहरूले आफ्नै हिन्दु परम्पराहरूलाई प्रेरित गरेका छन्, जस्तै वैष्णव, शैव र शाक्त, तर यिनीहरूको पौराणिक कथा, अनुष्ठान र दर्शन साझा छन्।[१२]
हिन्दु देवी देवताहरूलाई मूर्ति र चित्रहरूमा विभिन्न प्रतिमाका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ, जसलाई मूर्ति वा 'प्रतिमा' भनिन्छ।[१३] केही हिन्दु परम्पराहरू, जस्तै प्राचीन चार्वाकले सबै देवीदेवताको अवधारणालाई अस्वीकार गरेका थिए, जबकि १९औँ शताब्दीको ब्रिटिश औपनिवेशिक कालका आर्य समाज र ब्रह्म समाज जस्ता आन्दोलनहरूले बहु-देवतावादलाई त्यागेर अब्राहमी धर्महरू जस्तै एकेश्वरवादी अवधारणाहरू अपनाएका थिए।[१४] हिन्दु देवीदेवताहरूलाई जैन धर्म जस्ता अन्य धर्महरूमा र भारत बाहिरका थाइल्यान्ड र जापान जस्ता बौद्ध प्रधान देशहरूमा पनि सम्मानका साथ अपनाइएको छ।[१५]
प्राचीन र मध्यकालीन हिन्दु ग्रन्थहरूमा मानव शरीरलाई एक मन्दिरको रूपमा वर्णन गरिएको छ, र देवीदेवताहरूलाई यसभित्र निवास गर्ने अङ्गहरूको रूपमा वर्णन गरिएको छ।[१६] जबकि ब्रह्म (परम सत्य) लाई प्रत्येक जीवित प्राणीभित्र रहने शाश्वत आत्माको रूपमा वा सोही प्रकृतिको रूपमा वर्णन गरिएको छ।
हिन्दु धर्ममा देवताहरूलाई देव (पुलिङ्गी) र देवी (स्त्रीलिङ्गी) भनेर सम्बोधन गरिन्छ।[१७][१८][१९] यी शब्दहरूको मूल अर्थ "स्वर्गीय, दिव्य, वा उत्कृष्टताको कुनै पनि कुरा" भन्ने हुन्छ।[२०]
प्रारम्भिक वैदिक साहित्यमा, सबै अलौकिक प्राणीहरूलाई असुर भनिन्थ्यो।[२१][२२] उत्तर-वैदिक काल (लगभग ईसापूर्व ५००) सम्म आइपुग्दा, कल्याणकारी अलौकिक प्राणीहरूलाई देव-असुर भन्न थालिएको थियो। हिन्दु धर्मका उत्तर-वैदिक ग्रन्थहरू, जस्तै पुराण र इतिहासहरूमा, देवहरूले राम्रो (सद्गुण) र असुरहरूले नराम्रो (दुर्गुण) को प्रतिनिधित्व गर्दछन्।[५][६] केही मध्यकालीन भारतीय साहित्यमा, देवहरूलाई सुर पनि भनिएको छ र उनीहरूलाई समान रूपमा शक्तिशाली तर दुष्ट समकक्षका रूपमा रहेका असुरहरूसँग तुलना गरिएको छ।[२३]
हिन्दु देवीदेवताहरू हिन्दु पौराणिक कथाका अंश हुन्। देव र देवी दुवै हिन्दु धर्मका धेरै ब्रह्माण्ड सम्बन्धी सिद्धान्तहरूमा चित्रित छन्।[२४][२५]
↑"देव" को एकवचन अनुवाद "एक देवता" र बहुवचनमा "देवताहरू" वा "स्वर्गीय चम्किला प्राणीहरू" हुन्छ, हेर्नुहोस्: Monier-Williams 2001, p.492 harvnb error: no target: CITEREFMonier-Williams2001 (help) र Renou 1964, p.55 harvnb error: no target: CITEREFRenou1964 (help)
↑ब्रह्मा, विष्णु र शिव तथा अन्य देवताहरूलाई ब्रह्मको अभिव्यक्तिका रूपमा पुजिन्छ। हिन्दुहरूले स्वरूपको विविधतालाई एउटै अपरिवर्तनीय सत्यको अभिव्यक्तिको रूपमा बुझ्छन्।
↑Radhakrishnan and Moore (१९६७, Reprinted १९८९), A Source Book in Indian Philosophy, Princeton University Press, आइएसबिएन९७८-०६९१०१९५८१, pp. ३७-३९, ४०१-४०३, ४९८-५०३
12Nicholas Gier (२०००), Spiritual Titanism: Indian, Chinese, and Western Perspectives, State University of New York Press, आइएसबिएन९७८-०७९१४४५२८०, pp. ५९-७६
12Jeaneane D. Fowler (२०१२), The Bhagavad Gita, Sussex Academic Press, आइएसबिएन९७८-१८४५१९३४६१, pp. २५३-२६२
↑Scarborough, Jack (२०००), The Origins of Cultural Differences and Their Impact on Management (अङ्ग्रेजीमा), Greenwood Publishing Group, पृ:131, आइएसबिएन978-1-56720-439-1।
↑Sanjukta Gupta (२०१३), Lakṣmī Tantra: A Pāñcarātra Text, Motilal Banarsidass, आइएसबिएन९७८-८१२०८१७३५७, p. १६६
↑Knut Jacobsen (२००८), Theory and Practice of Yoga, Motilal Banarsidass, आइएसबिएन९७८-८१२०८३२३२९, pp. ७७-७८
↑David Leeming (२००१), A Dictionary of Asian Mythology, Oxford University Press, आइएसबिएन९७८-०१९५१२०५३०, p. ६७
↑Ellen Goldberg (२००२), The Lord who is half woman: Ardhanārīśvara in Indian and feminist perspective, State University of New York Press, आइएसबिएन०-७९१४५३२५१, pp. १–४
↑Frazier, Jessica (२०११), The Continuum Companion to Hindu Studies, London: Continuum, पृ:1–15, आइएसबिएन978-0-8264-9966-0।
↑Naidoo, Thillayvel (१९८२), The Arya Samaj Movement in South Africa, Motilal Banarsidass, पृ:१५८, आइएसबिएन81-208-0769-3।
↑Hajime Nakamura (1998), A Comparative History of Ideas, Motilal Banarsidass, आइएसबिएन९७८-८१२०८१००४४, pp. 26-33
↑Jean Holm and John Bowker (१९९८), Sacred Place, Bloomsbury Academic, आइएसबिएन९७८-०८२६४५३०३७, pp. ७६-७८
↑Monier Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary" Etymologically and Philologically Arranged to cognate Indo-European Languages, Motilal Banarsidass, p. 496
↑John Stratton Hawley and Donna Marie Wulff (1998), Devi: Goddesses of India, Motilal Banarsidass, आइएसबिएन९७८-८१२०८१४९१२, p. 2
↑William K Mahony (1997), The Artful Universe: An Introduction to the Vedic Religious Imagination, State University of New York Press, आइएसबिएन९७८-०७९१४३५८०९, p. 18
↑Monier Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary" Etymologically and Philologically Arranged to cognate Indo-European Languages, Motilal Banarsidass, p. 492
↑Wash Edward Hale (1999), Ásura in Early Vedic Religion, Motilal Barnarsidass, आइएसबिएन९७८-८१२०८००६१८, pp. 5-11, 22, 99-102
↑Monier Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary" Etymologically and Philologically Arranged to cognate Indo-European Languages, Motilal Banarsidass, p. 121
.svg)
