हिन्दु पौराणिक कथा

त्रिमूर्ति (ब्रह्मा, विष्णु, र शिव) उनीहरूका पत्नीहरू, त्रिदेवी (सरस्वती, लक्ष्मी, र पार्वती)सँग कमलमा विराजमान छन्।

कृष्ण राजकुमारी रुक्मिणी]सँग भाग्दै गरेको

शिवले गजासुरलाई मारेको।

विष्णुको मत्स्य अवतार, एक प्रमुख हिन्दु मिथक।

हिन्दु पौराणिक कथाहरूले हिन्दु धर्मसँग सम्बन्धित मिथकहरूको सङ्ग्रहलाई जनाउँछ, जुन विभिन्न हिन्दु धर्मग्रन्थहरू र परम्पराहरूबाट लिइएको हो। यी मिथकहरू वेद, इतिहास (महाभारत र रामायण), र पुराण जस्ता पवित्र ग्रन्थहरूमा पाइन्छन्। तिनीहरू बङ्गाली मङ्गल काव्य र तमिल पेरिया पुराणम र दिव्य प्रबन्धम् सहित क्षेत्रीय र जातीय भाषिक ग्रन्थहरूमा पनि देखा पर्दछन्। यसका अतिरिक्त, हिन्दु मिथकहरू पञ्चतन्त्र र हितोपदेश जस्ता व्यापक रूपमा अनुवादित कथाहरूमा, साथै हिन्दु परम्पराहरूबाट प्रभावित दक्षिणपूर्वी एसियाली ग्रन्थहरूमा पनि पाइन्छन्।

मिथकको अर्थ

मिथक लोककथा वा धर्मशास्त्रको एउटा यस्तो विधा हो जसमा मुख्यतया ती कथाहरू समावेश हुन्छन् जसले समाजमा आधारभूत भूमिका खेल्छन्। लोककथाविद्, इतिहासकार, दार्शनिक वा धर्मशास्त्रीहरूका लागि यो "मिथक" शब्दको त्यो सामान्य प्रयोगभन्दा निकै फरक छ, जसले कुनै कुरा "सत्य होइन" भन्ने मात्र बुझाउँछ। यसको सट्टा, कुनै मिथक सत्य हो वा होइन भन्ने कुरा यसलाई परिभाषित गर्ने कसी होइन। हिन्दूहरू यसलाई केवल दन्त्यकथाको रूपमा मात्र नभई साहित्यिक रूपमा हस्तान्तरण गरिएको आफ्नो इतिहास र परम्पराको रूपमा हेर्छन्।

हिन्दू मिथकहरू वेद, इतिहास (रामायण र महाभारत), र प्रमुख पुराणहरूमा पाउन सकिन्छ। अन्य स्रोतहरूमा मङ्गल-काव्य जस्ता बङ्गाली साहित्य र दिव्यप्रबन्ध, तिरुमुरै र पाँच महान महाकाव्यहरू जस्ता तमिल साहित्य समावेश छन्। यी कथाहरूले हिन्दु परम्परामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् र तिनीहरूको सांस्कृतिक र आध्यात्मिक सन्दर्भ भित्र वास्तविक र महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्, जसले हिन्दु धर्मको विश्वास र मूल्यहरूमा गहिरो अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्दछ।

उत्पत्ति र विकास

सिन्धु घाटीको सभ्यता

जोसेफ क्याम्पबेलका अनुसार, सिन्धु घाटी सभ्यता (ई.पू. २६००–१९००) ले हिन्दू धर्मका विश्वास र परम्पराहरूमा आफ्ना अवशेषहरू छोडेको हुन सक्छ। पुरातात्विक अवशेषहरूले त्यस्ता आकृति र शैलीहरू उजागर गरेका छन्। यी विषयवस्तुहरू ई.पू. १८०० तिर यसको मूल सभ्यताको पतन भएपछि पनि द्राविड लोक धर्मद्वारा निरन्तर कायम राखिएका थिए।

वैदिक काल

हिन्दू धर्मको विकासमा एक प्रमुख कारक वैदिक धर्म थियो। हिन्द-आर्यन बसाइँसराइले उनीहरूको विशिष्ट विश्वासलाई भारतीय उपमहाद्वीपमा ल्याएको थियो, जहाँ वेदहरू लगभग १५०० ईसा पूर्वमा रचिएका थिए। हिन्द-आर्यन वैदिक देवताहरूमा प्रमुख देवता इन्द्र, सूर्य देवता सूर्य, उषा, साथै अग्नि लगायत थिए।

ब्राह्मण काल

यस अवधिमा 'ब्राह्मण' भनिने व्याख्यात्मक ग्रन्थहरूको रचना भएको देखिन्छ।

उपनिषद् काल

मुख्य लेख: उपनिषद्

विलियम्सका अनुसार, ई.पू. ९०० देखि ६०० सम्ममा, वैदिक देवताहरूका लागि गरिने बलि प्रथा विरुद्ध सर्वसाधारणको विरोध र ब्राह्मण वर्ग विरुद्धको विद्रोहले गर्दा ब्राह्मणहरूले सुधारका मार्गहरू अपनाउनु परेको थियो। यसैको परिणाम स्वरूप चौथो वेद (अथर्ववेद) र वेदान्त ग्रन्थहरूको रचना भएको थियो। उपनिषद्हरूमध्ये लगभग आधा रहस्यमय र अद्वैत थिए, जसले ईश्वरलाई 'एक' (एकम्) को रूपमा अनुभव गर्ने भनि व्याख्या गर्दथ्यो भने बाँकी आधाले एक वा धेरै देवी-देवताहरूप्रतिको भक्तिलाई बढावा दिएका थिए। यस समयमा नयाँ देवी-देवताहरूको महिमा गायन सुरु हुँदै भक्ति परम्पराहरूको सुरुवात हुन पुगेको थियो।