हिन्दु प्रतिमाशास्त्र

श्री चक्र, जसलाई प्रायः श्री यन्त्र पनि भनिन्छ, यसले श्री ललिता वा त्रिपुरसुन्दरीको रूपमा देवीको प्रतिनिधित्व गर्दछ।

हिन्दु धर्मले हजारौँ वर्षको विकासक्रममा थुप्रै प्रतीकात्मक चिह्नहरूलाई आत्मसात् गरेको छ जसले हिन्दु प्रतिमाशास्त्रको एउटा अंश बनाउँछन्। यी प्रतीकहरू शास्त्र वा सांस्कृतिक परम्परामा आधारित आध्यात्मिक अर्थले भरिएका हुन्छन्। कुनै पनि प्रतीकलाई दिइने महत्त्व क्षेत्र, समय र अनुयायीहरूको सम्प्रदाय अनुसार फरक पर्न सक्छ। स्वस्तिक जस्ता केही प्रतीकहरू समयसँगै केही विस्तृत रूपमा जोडिएका छन् भने ॐ जस्ता अन्य प्रतीकहरू हिन्दु धर्मको अद्वितीय प्रतिनिधित्वको रूपमा चिनिन्छन्। हिन्दु प्रतिमाशास्त्रका अन्य पक्षहरूलाई मूर्ति र मुद्रा (हात र शरीरको स्थिति) जस्ता शब्दहरूले समेट्दछन्।

हिन्दु संस्कारका सामग्रीहरू

हिन्दु संस्कारका सामग्रीहरू ती भौतिक वस्तुहरू वा चिह्नहरू हुन् जसलाई पवित्र मानिन्छ र हिन्दु धर्मका अनुयायीहरूले भक्ति भावको प्रतीकको रूपमा प्रयोग गर्छन्। यी प्रायः पूजा (प्रार्थना) वा धार्मिक समारोहसँग सम्बन्धित वस्तुहरू हुन्छन्।

विश्वव्यापी प्रतीकहरू

हिन्दु धर्मका सबैभन्दा पूजनीय प्रतीकहरूमध्ये केहीलाई तल दिइएको छ।

ॐ

ॐ वा ओम एक पवित्र ध्वनि प्रतीक हो जसले ब्रह्माण्ड र परम सत्य (ब्रह्म) लाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। यो सबै वैदिक मन्त्र र प्रार्थनाहरूको अगाडि (र कहिलेकाहीँ पछाडि पनि) जोडिन्छ। ओमलाई प्रायः ब्रह्म (अ), विष्णु (उ) र शिव (म) गरी ईश्वरका तीन पक्षहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने मानिन्छ। दिव्य आदिम कम्पनको रूपमा, यसले सम्पूर्ण प्रकृति र अस्तित्वलाई समेट्ने एक मात्र परम सत्यलाई जनाउँछ। ॐ अक्षर (जसलाई ओमकार भनिन्छ) हिन्दु धर्मको एक गहिरो अर्थपूर्ण र स्पष्ट रूपमा चिनिने प्रतीक हो। 'ओम' को उच्चारणले मानव भाषिक स्वरका सबै सम्भावित ध्वनिहरूलाई समेट्छ।

स्वस्तिक

स्वस्तिक सामान्य शुभता, समृद्धि वा सौभाग्यको सङ्केत गर्ने प्रतीक हो। यसले आत्माको शुद्धता, सत्य र स्थिरता वा सूर्यदेवलाई प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ। चार दिशामा यसको परिक्रमालाई धेरै धारणाहरू व्यक्त गर्न प्रयोग गरिएको छ, तर मुख्य रूपमा यसले चार दिशा, चार वेद र तिनीहरूको सामञ्जस्यपूर्ण एकतालाई चित्रण गर्दछ। हिन्दु धर्ममा यसको प्रयोग प्राचीन कालदेखि हुँदै आएको छ।

श्री चक्र यन्त्र

त्रिपुरसुन्दरीको श्री चक्र यन्त्र (जसलाई सामान्यतया श्री यन्त्र भनिन्छ) नौवटा एकआपसमा जोडिएका त्रिभुजहरूबाट बनेको एक मण्डल हो। यीमध्ये चारवटा त्रिभुजहरू सुल्टो (माथितिर फर्किएका) छन् जसले शिव वा पुरुष तत्त्वलाई प्रतिनिधित्व गर्दछन् भने पाँचवटा त्रिभुजहरू उल्टो वा तलतिर फर्किएका छन् जसले शक्ति वा स्त्री तत्त्वलाई प्रतिनिधित्व गर्दछन्। यी नौ त्रिभुजहरू मिलेर सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको प्रतीकात्मक सञ्जाल र सृष्टिको गर्भ निर्माण गर्दछन् जसले अद्वैत वेदान्त वा गैर-द्वैतवादलाई व्यक्त गर्दछ। अन्य सबै यन्त्रहरू यसै सर्वोच्च यन्त्रबाट उत्पत्ति भएको मानिन्छ।

• 
  ॐ (ओम्)
• 
  स्वस्तिक
• 
  श्री चक्र यन्त्र

प्रतीकहरूको तालिका

हिन्दु देवीदेवता, पौराणिक पात्र र तिनीहरूसँग सम्बन्धित प्रतीकहरू

देवी वा देवता	सम्बन्धित प्रतीकहरू	टिप्पणी
आदि पराशक्ति	सातवटा सिंह भएको रथ, श्री चक्र	शाक्त सम्प्रदायमा सर्वोच्च देवी
ब्रह्मा	कमल, हंस, वेद, माला (जपमाला)	सृष्टिकर्ता
विष्णु	शेषनाग, शङ्ख, चक्र, गदा, कमल, गरुड, नीलो रङ	संरक्षक
शिव	शिवलिङ्ग, नन्दी, तेस्रो आँखा, त्रिशूल, अर्धचन्द्र, रुद्राक्ष, सर्प, डमरु, बाघको छाला, विभूति	संहारकर्ता
सरस्वती	सेतो कमल, हंस, मयुर, वीणा, सेतो रङ्ग	विद्या, सङ्गीत र कलाकी देवी
लक्ष्मी	रातो कमल, हात्ती, सुनको वर्षा, कुम्भ, लाटोकोसेरो, मयूरको प्वाँख	समृद्धि, धन, प्रेम र सौभाग्यकी देवी
पार्वती	सिंह, नन्दी, त्रिशूल, चक्र, गदा, पदम, शङ्ख, धनुष, खड्ग	साहस, प्रजनन र शक्तिकी देवी
इन्द्र	वज्र, इन्द्रेणी, बादल	देवताहरू र स्वर्गका राजा
वरुण	पाश (पासो)	कर्तव्य र सम्झौताका देवता, जलका राजा
यम	पाश, दण्ड, भैँसी	पातालका राजा, मृत्युका देवता
सूर्य	रथ, सूर्यका किरणहरू, सुनौलो रङ्ग	सूर्यका देवता
काली	मुण्डमाला, चन्द्रहास, खप्पर, खड्ग, त्रिशूल	पार्वतीको भयानक स्वरूप
राम	धनुष र बाण, नीलो रङ्ग, राजकीय पोशाक	धार्मिकता (मर्यादा पुरुषोत्तम) का प्रतीक
कृष्ण	नीलो रङ्ग, गाई, बाँसुरी, सुदर्शन चक्र, दूध, मयूरको प्वाँख	करुणा, प्रेम र योगका देवता
गणेश	अङ्कुश, मुसो, मोदक, ॐ	बुद्धि, शुभता र सौभाग्यका देवता
कार्तिकेय	मयुर, वेलास्त्र, भाले अङ्कित झण्डा	युद्धका देवता र सेनापति
हनुमान	गदा	शक्ति, साहस र भक्तिका देवता

बाह्य कडीहरू

• मेट्रोपोलिटन कला सङ्ग्रहालय: देवताहरूको पहिचान
• हिन्दु प्रतीकहरू अभिलेखिकरण २०२५-०५-२७ वेब्याक मेसिन