सामग्रीमा जानुहोस्

हुक्का

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट

हुक्का (अन्य नामहरूका लागि other names पनि हेर्नुहोस्),[१][२][३] शिशा,[३] वा वाटरपाइप[३] ताप वा वाष्पीकरण गरी त्यसपछि धूम्रपान गर्न प्रयोग गरिने एकल वा बहु-नलीयुक्त उपकरण हो, जसमा सुर्ती, सुगन्धित सुर्ती (प्रायः muʽassel), वा कहिलेकाहीँ cannabis, hashish तथा opium प्रयोग गरिन्छ।[३] धुवाँलाई सासमार्फत भित्र तान्नुअघि पानी भरिएको भाँडो—प्रायः काँचको—बाट पार गराइन्छ।[३][४][५][६][७] हुक्कामार्फत सुर्ती, भाङ, अफिम तथा अन्य लागू पदार्थको सेवन गर्दा हुने प्रमुख स्वास्थ्य जोखिमहरूमा पानीले फिल्टर गर्न नसक्ने विषाक्त रसायन, carcinogens तथा भारी धातुहरूको सम्पर्कमा आउनु समावेश हुन्छ,[३][८][९][१०][११] साथै हुक्का साझा रूपमा प्रयोग गर्दा वा राम्रोसँग सफा नगरिएको अवस्थामा संक्रामक रोगहरू सर्ने जोखिम पनि रहन्छ।[३][९][१२][१३] हुक्का तथा वाटरपाइपको प्रयोग विश्वव्यापी सार्वजनिक स्वास्थ्यको एक प्रमुख चिन्ताको विषय हो, र यसको प्रयोग मध्यपूर्व तथा उत्तर अफ्रिकाका जनसमुदायका साथै संयुक्त राज्य अमेरिका, युरोप, मध्य एशिया तथा दक्षिण एशियाका युवाहरूमा उच्च दरमा पाइन्छ।[३][८][९][१०][११] हुक्का वा वाटरपाइपको आविष्कार मुगल भारतको समयमा अकबरका इरानी चिकित्सक अबुल-फतह गिलानीले फतेहपुर सिक्री नामक भारतीय सहरमा गरेका थिए।[९][१४][१५] त्यसपछि हुक्का भारतीय उपमहाद्वीपबाट सर्वप्रथम Persiaमा फैलियो, जहाँ यसको संरचनालाई परिमार्जन गरी हालको स्वरूप प्रदान गरियो, र त्यसपछि यो ओटोमन साम्राज्यमा फैलियो।[१६] वैकल्पिक रूपमा, यसको उत्पत्ति Persiaको Safavid dynastyमा भएको हुन सक्ने पनि मानिन्छ,[९][१७][१८] जहाँबाट यो अन्ततः भारतीय उपमहाद्वीपमा फैलियो।[१९][२०] हुक्काको प्रारम्भिक विकासका समयमा सुर्ती तथा लागू पदार्थको प्रयोग निषेधित मानिने भए पनि, यसको प्रयोग क्रमशः अभिजात वर्गबीच लोकप्रिय बन्दै गयो र पछि व्यापक रूपमा स्वीकार गरियो।[२१] जलेको सुर्तीको स्थान क्रमशः वाष्पीकरण गरिने सुगन्धित सुर्तीले लिन थालेको छ। यद्यपि, दक्षिण एशियाका ग्रामीण क्षेत्रहरूमा अझै पनि परम्परागत हुक्काको प्रयोग गरिन्छ, जहाँ तुम्बाक (स्वादरहित सुर्तीका पातहरूको शुद्ध र मोटा रूप) प्रयोग गरिन्छ र यसलाई सिधै कोइलाले बालेर धूम्रपान गरिन्छ।[२२] यस विधिबाट सुर्ती तथा निकोटिनको मात्रा धेरै प्राप्त हुने भए पनि, वाष्पीकरण गरिने हुक्काको तुलनामा यसले स्वास्थ्यमा अझ बढी प्रतिकूल प्रभाव पार्छ।[२३][२४] हुक्का शब्द हिन्दुस्तानी भाषाको "हुक्का" (huqqa) शब्दबाट व्युत्पन्न भएको हो,[२][२५][२६] जसको मूल अरबी भाषा हो (حُقَّة ḥuqqa बाट व्युत्पन्न, जसको अर्थ "सन्दुक, बोतल वा पानीको पाइप" हुन्छ)।[२७] यसको उत्पत्तिस्थलभन्दा बाहिर पनि हुक्का सेवन विश्वभर लोकप्रिय बन्दै गएको छ,[१६] विशेष गरी युवापुस्तामाझ।[२८]

इतिहास

[सम्पादन]
हुक्का सेवन, Rudolf Ernst द्वारा बनाइएको चित्र।
हुक्का सेवन गर्दै पेशवा Bajirao I

भारतको फतेहपुर सिक्री सहरमा, देशको दक्षिणी भागबाट आएका Society of Jesus का रोमन क्याथोलिक धर्मप्रचारकहरूले मुगल सम्राट Akbar the Great (१५४२–१६०५ ई.) लाई सुर्तीको परिचय गराएका थिए।[२९] Louis Rousselet का अनुसार, त्यसपछि अकबरका चिकित्सक हकीम अबुल फतह गिलानी फारसी: حکیم ابوالفتح گیلانی ले भारतमा हुक्काको आविष्कार गरेका थिए।[१४][३०][३१]यद्यपि, फारसी कवि अहली शिराजी (मृत्यु १५३५) को एउटा रुबाईमा ḡalyān को प्रयोगको उल्लेख गरिएको छ (Falsafī, II, p. 277; Semsār, 1963, p. 15), जसले यसको प्रयोग कम्तीमा शाह तहमास्प प्रथमको शासनकालसम्म पुगेको संकेत गर्दछ। त्यसैले, पर्सियामा पहिलेदेखि प्रचलित रहेको ḡalyān लाई भारतमा परिचय गराउने श्रेय अबुल-फतह गिलानीलाई दिनु उपयुक्त देखिन्छ।[३२] तथापि, सन् १५६० को दशकअघि वाटर पाइपको अस्तित्व रहेको कुनै प्रमाण उपलब्ध छैन। साथै, सुर्ती १७औँ शताब्दीमा मात्र भारत पुगेको मानिन्छ। त्यसअघि भारतमा भाङ सेवन गरिन्थ्यो, जसबाट अहली शिराजीको उक्त रुबाईमा सम्भवतः कुनै अर्को पदार्थ, सायद कुनै भिन्न विधिबाट, सेवन गरिएको संकेत मिल्छ।[३३]युरोपेलीहरूले सुर्तीलाई पर्सिया र भारतमा परिचय गराएपछि, Persiaको उत्तरी क्षेत्रमा अवस्थित गिलान प्रान्तका हकीम अबुल-फतह गिलानी हमारस्तानतर्फ बसाइँ सरे। पछि उनी मुगल दरबारका चिकित्सक बने र भारतीय अभिजात वर्गमा सुर्ती सेवन लोकप्रिय भएपछि त्यसबाट हुन सक्ने स्वास्थ्यसम्बन्धी चिन्ता व्यक्त गरे।[३४] त्यसपछि उनले धुवाँलाई "शुद्ध" बनाउनका लागि पानीबाट पार गरेर मात्र सासमार्फत तान्न मिल्ने प्रणालीको परिकल्पना गरे।[१४] बीजापुरका राजदूत असद बेगले अकबर प्रथमलाई धूम्रपान गर्न प्रोत्साहित गरेपछि गिलानीले ḡalyān को परिचय गराए।[१४] अभिजात वर्गमा यसको लोकप्रियता बढेपछि यो नयाँ धूम्रपान उपकरण चाँडै नै भारतीय कुलीन तथा सम्भ्रान्त वर्गको प्रतिष्ठाको प्रतीक बन्न पुग्यो।[१४][३१]

आधुनिक विकास

[सम्पादन]

निर्माताहरूले तामा, पित्तल तथा निम्नस्तरीय मिश्रधातुको सट्टा क्रमशः स्टेनलेस स्टिल र एल्युमिनियमको प्रयोग गर्न थालेका छन्। छाला र तारको सट्टा हुक्काका नलीहरूमा सिलिकोन रबरका मिश्रणहरू प्रयोग गरिन्छ। नयाँ सामग्रीहरूले आधुनिक हुक्कालाई अझ टिकाउ बनाएका छन्, धूम्रपानका क्रममा आउने गन्धलाई कम गरेका छन् तथा क्षय वा जीवाणुजन्य क्षयको जोखिमबिना धुन मिल्ने बनाएका छन्। नयाँ प्रविधि तथा आधुनिक डिजाइन प्रवृत्तिहरूले हुक्काको बाह्य स्वरूपमा पनि परिवर्तन ल्याइरहेका छन्। आधुनिक हुक्काका स्पष्ट फाइदाहरू भए पनि, उच्च उत्पादन लागत तथा परम्परागत हुक्का उत्पादन हुने क्षेत्रहरूमा आधुनिक उपकरणहरूको अभावका कारण अधिकांश हुक्का अझै पनि पुरानै प्रविधिबाट उत्पादन गरिन्छ।

हुक्काको व्यावसायिक पक्ष विश्वव्यापी उद्योगका रूपमा विकसित भएको छ। सन् १९९९ मा स्थापना भएको लेबनानस्थित Al Fakher विश्वकै सबैभन्दा परिचित सुगन्धित सुर्ती ब्रान्डहरूमध्ये एक बनेको छ। यसले आधुनिक मु'अस्सल (mu'assel) प्रयोगको अनुभवलाई मानकीकरण गर्न तथा बेरुतदेखि बर्लिन र ब्युनस आयर्ससम्म फैलिएको क्याफे हुक्का संस्कृतिको विकासमा योगदान पुर्‍याएको मानिन्छ। १०० भन्दा बढी देशहरूमा यसको व्यापक वितरणलाई उद्योगका विश्लेषकहरूले हुक्कालाई क्षेत्रीय परम्पराबाट मुख्यधाराको मनोरञ्जनात्मक गतिविधिमा रूपान्तरण गराउने प्रमुख कारणहरूमध्ये एकका रूपमा उल्लेख गर्ने गरेका छन्।

संस्कृति

[सम्पादन]

दक्षिण एशिया

[सम्पादन]

भारत

[सम्पादन]
मालाबार हुक्कामा गरिएको उत्कृष्ट नक्काशी।
गद्दी गाउँका पुरुषहरू, भारतको धर्मशाला नजिकको पहाडी बाटोमा हुक्कासहित।

हुक्काको अवधारणाको उत्पत्ति मध्यकालीन भारतमा भएको मानिन्छ।[३१][१५] एक समय यो सम्पन्न तथा उच्च वर्गको विशेष प्रयोगको वस्तु थियो र विशेषगरी मुगल शासनकालमा अत्यन्त लोकप्रिय थियो। त्यसपछि हुक्काको लोकप्रियता केही घटेको भए पनि हाल पुनः सर्वसाधारणको ध्यान आकर्षित गर्न थालेको छ, र यसलाई उपभोगका लागि उपलब्ध गराउने क्याफे तथा रेस्टुरेन्टहरू पनि लोकप्रिय बन्दै गएका छन्। भारतमा प्राचीनकालदेखि हुक्काको प्रयोग केवल एउटा परम्परा मात्र नभई प्रतिष्ठाको विषय पनि मानिन्थ्यो। धनी तथा जमिनदार वर्गका मानिसहरूले हुक्का सेवन गर्ने गर्थे।

भारतका धेरै गाउँहरूमा परम्परागत चलनअनुसार हुक्कामार्फत सुर्ती सेवन गरिन्छ। सुर्ती–गुड (मोलासिस) मिश्रित पदार्थको धूम्रपान अहिले भारतका युवामाझ पनि लोकप्रिय बन्दै गएको छ। भारतमा धूम्रपानरहित संस्करणसमेत समावेश भएका विभिन्न प्रकारका mu'assel उपलब्ध गराउने धेरै चेन क्लब, बार तथा कफी पसलहरू छन्। सन् २०११ मा बेंगलुरुमा हुक्कामाथि प्रतिबन्ध लगाइएको थियो। तथापि, व्यक्तिगत प्रयोग वा आयोजना गरिने कार्यक्रमका लागि यसलाई खरिद वा भाडामा लिन सकिन्छ।[३५]भारतको पश्चिमी तटमा अवस्थित सानो माछा मार्ने सहर कोयिलान्डी एक समय हुक्काको व्यापक उत्पादन तथा निर्यातका लागि प्रसिद्ध थियो। यी हुक्काहरूलाई मालाबार हुक्का वा कोयिलान्डी हुक्का भनेर चिनिन्छ। आज यी उत्कृष्ट कलात्मक हुक्काहरू कोयिलान्डी बाहिर भेट्टाउन निकै कठिन भएको छ, र स्वयं कोयिलान्डीमै पनि तिनलाई भेट्टाउन गाह्रो हुँदै गएको छ।

भारतमा हुक्काको लोकप्रियता पुनः बढ्दै जाँदा, विशेषगरी गुजरातमा हुक्का सेवनविरुद्ध हालका वर्षहरूमा अनेकौँ छापा तथा प्रतिबन्धहरू लगाइएका छन्।[३६]

पाकिस्तान

[सम्पादन]

यद्यपि हुक्काको प्रयोग पुस्तौँदेखि विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रहरूमा परम्परागत रूपमा प्रचलित रहँदै आएको छ,[३७] पाकिस्तानका महानगरीय सहरहरूमा हुक्का सेवन अत्यन्त लोकप्रिय बनेको छ। पाकिस्तानका धेरै क्याफेहरूमा आफ्ना ग्राहकहरूलाई हुक्का सेवनको सुविधा उपलब्ध गराइन्छ। धेरै घरपरिवारमा पनि हुक्का धूम्रपान वा सजावटका उद्देश्यका लागि राख्ने चलन छ।

पञ्जाब, पख्तूनख्वा तथा उत्तरी बलुचिस्तानमा कोइलाहरू राखिने सबैभन्दा माथिल्लो भागलाई चिलम भनिन्छ।

कराँची र लाहोरजस्ता ठूला सहरहरूमा क्याफे तथा रेस्टुरेन्टहरूले हुक्का उपलब्ध गराई प्रतिघण्टाका आधारमा शुल्क लिने गर्थे। सन् २०१३ मा यसलाई पाकिस्तानको सर्वोच्च अदालतले प्रतिबन्ध लगायो। क्याफे सञ्चालकहरूले नाबालिगहरूलाई समेत शिशा उपलब्ध गराउन थालेपछि यही प्रतिबन्ध लगाइनुको प्रमुख कारण बनेको थियो।[३८]

बङ्गलादेश

[सम्पादन]
१८औँ शताब्दीका बङ्गाली मुस्लिम इ'तिसाम-उद-दिन हुक्का सेवन गर्दै।
गारो महिला परम्परागत बाँसको हुक्का सेवन गर्दै।

हुक्का (बङ्गाली: হুক্কা, रोमनीकृत: hukka) बङ्गलादेशको परम्परागत धूम्रपान उपकरण हो, विशेषगरी पुराना बङ्गाली मुस्लिम जमिनदार उच्चवर्गीय समुदायबीच यसको प्रयोग व्यापक रूपमा प्रचलित थियो।[३९] तथापि, स्वादयुक्त शिशाको प्रयोग सन् २००० को प्रारम्भतिर सुरु भएको थियो। सन् २००८ देखि २०११ बीच सहरी क्षेत्रहरूमा हुक्का लाउन्जहरू तीव्र रूपमा फैलिएका थिए र विश्रामको माध्यमका रूपमा युवा तथा मध्यम उमेरका व्यक्तिहरूमाझ पनि लोकप्रिय बने। अवैध लागूऔषधको प्रयोग रोक्नका लागि सरकारले हुक्का बारहरूविरुद्ध कडा कारबाही गरेको आरोप पनि लाग्ने गरेको छ।[४०] हुक्का निर्वाचन चिह्नका रूपमा पनि प्रयोग भएको छ, जसको पहिलो प्रयोग सन् १९७३ को बङ्गलादेशी आम निर्वाचनमा उम्मेदवारका लागि गरिएको थियो।[४१]

माउन्टस्टुअर्ट एल्फिन्स्टोनको जीवनीमा जेम्स अचिलिस किर्कप्याट्रिकसँग भारतीय उपमहाद्वीपमा रहँदा hookah-bardar (हुक्का तयार गर्ने वा सेवा गर्ने सेवक) रहेको उल्लेख गरिएको छ। किर्कप्याट्रिकका हुक्का सेवकले उनलाई ठगी गरी लुटेको र पछि इङ्ग्ल्यान्ड पुगेर आफूलाई प्रिन्स अफ सिलहटका रूपमा प्रस्तुत गरेको वर्णन गरिएको छ। उक्त व्यक्तिलाई बेलायतका प्रधानमन्त्री विलियम पिट द यङ्गरले भेटेका थिए, त्यसपछि उनले ड्युक अफ योर्कसँग भोजन गरेका थिए र अन्ततः जर्ज तृतीयसमक्ष पनि उपस्थित भएका थिए।[४२]

नेपाल

[सम्पादन]
नेपालको एक रेस्टुरेन्टमा रहेको हुक्का।
दार्चुला, नेपालमा हुक्का (हुक्का) मार्फत सुर्ती सेवन गर्दै एक पुरुष।

हुक्का (हुक़्क़ा), विशेषगरी काठबाट बनेका हुक्काहरू, नेपालमा लोकप्रिय छन्। नेपाली इतिहासमा हुक्काको प्रयोगलाई सामान्यतया उच्च वा सम्भ्रान्त परिवारको सामाजिक प्रतिष्ठाको प्रतीकका रूपमा लिइएको छ।[४३]

सन् १९९३ मा काठमाडौंमा रहेको "Huble Buble" को साइनबोर्ड

हाल काठमाडौं, पोखरा र धरानमा विशेष हुक्का बारहरू सञ्चालनमा छन्। यद्यपि हुक्का युवापुस्ता तथा पर्यटकहरूमाझ लोकप्रिय बन्दै गएको छ, सस्तो मूल्यका चुरोटहरू व्यापक रूपमा उपलब्ध भएकाले हुक्का सेवन गर्नेहरूको समग्र संख्या भने घट्दै गएको मानिन्छ।[४४]

मध्य पूर्व

[सम्पादन]
एक मिस्री हुक्का (शिशा)।
इस्तानबुलको एउटा क्याफे, सन् १९०५

अरब विश्व तथा मध्य पूर्वमा मानिसहरूले आफ्नो संस्कृति र परम्पराको एक भागका रूपमा हुक्का सेवन गर्छन्। मध्य पूर्वमा हुक्काका स्थानीय नामहरूमा argila, čelam/čelīm, ḡalyān वा ghalyan, ḥoqqa, nafas, nargile र shisha पर्दछन्।[३२]

सामाजिक रूपमा हुक्का सेवन गर्दा प्रायः एक वा दुईवटा नली भएको हुक्का प्रयोग गरिन्छ, र कहिलेकाहीँ भोज वा साना जमघटहरूमा तीन वा चारवटा नली भएका हुक्काहरू पनि प्रयोग गरिन्छ। धूम्रपान गर्ने व्यक्तिले सेवन समाप्त गरेपछि नलीलाई पुनः टेबलमा राख्छन्, जसले त्यो अन्य व्यक्तिका लागि उपलब्ध रहेको संकेत गर्दछ, वा त्यसलाई आफैतर्फ मोडेर अर्को व्यक्तिलाई दिन्छन्, ताकि मुखभाग (mouthpiece) प्राप्त गर्ने व्यक्तितर्फ नसोझियोस्।

मध्य पूर्वका अधिकांश क्याफेहरूमा शिशा उपलब्ध हुन्छ।[४५] क्याफेहरू व्यापक रूपमा फैलिएका छन् र अरब विश्वका प्रमुख सामाजिक भेटघाट स्थलहरूमध्ये पर्दछन्, जसरी बेलायतका पब्लिक हाउसहरू सामाजिक जमघटका प्रमुख स्थान मानिन्छन्।[४६]

संदर्भ

[सम्पादन]
  1. ↑ "The Ceylon Antiquary and Literary Register, Volume 1", The Times, १९१६, पृ: १११, "It has even drawn largely on English, and such words as daktar and platfarm, isteshan and tikat, trem-ghari and rel-ghari, registran karna and apil karna are as common as similar words are in Ceylon. To make up for it Hindustani has not only enriched the vocabulary of Anglo-Indian English with such words as topi and pugre, oheerot and hookah, dhoby and sepoy, ghary and tamasha, durbar and bukshish, Kachcheri and Punkah, but has contributed to it words like jungle, bazar, [and] loot."
  2. 1 2 Pathak, R. S. (१९९४), Indianisation of English Language and Literature, Bahri Publications, पृ: ७२, "Bhabani Bhattacharya, who uses Hindi words like taveez, laddoo, hookah, vaid and halwai, also makes deft employment of reverential term Bai for the heroine besides using exclamatory terms as Ho, Han (yes) and Ram-Ram."
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 Qasim, Hanan; Alarabi, A. B.; Alzoubi, K. H.; Karim, Z. A.; Alshbool, F. Z.; Khasawneh, F. T. (सेप्टेम्बर २०१९), "The effects of hookah/waterpipe smoking on general health and the cardiovascular system", Environmental Health and Preventive Medicine (BioMed Central) 24 (58): ५८, आइएसएसएन 1347-4715, डिओआई:10.1186/s12199-019-0811-y, पिएमआइडी 31521105, पिएमसी 6745078, बिबकोड:2019EHPM...24...58Q, मूलबाट २४ अप्रिल २०२१-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ८ सेप्टेम्बर २०२१।
  4. ↑ Devichand, Mukul (२००७-०६-२५), "UK", BBC News, मूलबाट १९ अगस्ट २०१७-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०१३-०९-०३, "Despite being a recent addition to British culture, shisha has a long history. Many believe that it originated in India (known there as "hookah") about a thousand years ago, when more often the shisha pipe was used to smoke opium rather than tobacco." লেখা " Magazine " উপেক্ষা করা হয়েছে (सहायता); লেখা " Pipe dream " উপেক্ষা করা হয়েছে (सहायता)
  5. ↑ The cyclopaedia of India and of Jordan and eastern and southern Asia, Volume 2, Bernard Quaritch, १८८५, अन्तिम पहुँच २००७-०८-०१, "HOOKAH. Hindi. The Indian pipe and apparatus for smoking."
  6. ↑  क्रिसहोल्म, हुग, सम्पादक (१९११), "Hookah", इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका 13 (११औँ संस्करण), क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय छापाखाना, पृ: ६७०।
  7. ↑ "WHO Study Group on Tobacco Product Regulation (TobReg) an advisory note Waterpipe tobacco smoking: dangerous health effects include risk to public safety if used by multiple users, research needs and recommended actions by regulators, 2005", World Health Organization, अन्तिम पहुँच २०१३-०९-०३।[मृत कडी]
  8. 1 2 Alarabi, A. B.; Karim, Z. A.; Alshbool, F. Z.; Khasawneh, F. T.; Hernandez, Keziah R.; Lozano, Patricia A.; Montes Ramirez, Jean E.; Rivera, José O. (फेब्रुअरी २०२०), "Short-Term Exposure to Waterpipe/Hookah Smoke Triggers a Hyperactive Platelet Activation State and Increases the Risk of Thrombogenesis", Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology (Lippincott Williams & Wilkins) 40 (2): 335–349, आइएसएसएन 1079-5642, डिओआई:10.1161/ATVBAHA.119.313435, पिएमआइडी 31941383, पिएमसी 7000176।
  9. 1 2 3 4 5 Patel, Mit P.; Khangoora, Vikramjit S.; Marik, Paul E. (अक्टोबर २०१९), "A Review of the Pulmonary and Health Impacts of Hookah Use", Annals of the American Thoracic Society (American Thoracic Society) 16 (10): 1215–1219, आइएसएसएन 2325-6621, डिओआई:10.1513/AnnalsATS.201902-129CME, पिएमआइडी 31091965।
  10. 1 2 Etemadi, Arash; Blount, Benjamin C.; Calafat, Antonia M.; Chang, Cindy M.; De Jesus, Victor R.; Poustchi, Hossein; Wang, Lanqing; Pourshams, Akram; Shakeri, Ramin; Shiels, Meredith S.; Inoue-Choi, Maki; Ambrose, Bridget K.; Christensen, Carol H.; Wang, Baoguang; Ye, Xiaoyun; Murphy, Gwen; Feng, Jun; Xia, Baoyun; Sosnoff, Connie S.; Boffetta, Paolo; Brennan, Paul; Bhandari, Deepak; Kamangar, Farin; Dawsey, Sanford M.; Abnet, Christian C.; Freedman, Neal D.; Malekzadeh, Reza (फेब्रुअरी २०१९), "Urinary Biomarkers of Carcinogenic Exposure among Cigarette, Waterpipe, and Smokeless Tobacco Users and Never Users of Tobacco in the Golestan Cohort Study", Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention (American Association for Cancer Research) 28 (2): 337–347, आइएसएसएन 1055-9965, डिओआई:10.1158/1055-9965.EPI-18-0743, पिएमआइडी 30622099, पिएमसी 6935158।
  11. 1 2 WHO Study Group on Tobacco Product Regulation (२०१५), Advisory note: waterpipe tobacco smoking: health effects, research needs and recommended actions by regulator (2nd. संस्करण), Geneva: World Health Organization, मूलबाट ७ जनवरी २०१८-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १३ जुन २०१५।
  12. ↑ Akl, EA; Gaddam, S; Gunukula, SK; Honeine, R; Jaoude, PA; Irani, J (जुन २०१०), "The effects of waterpipe tobacco smoking on health outcomes: a systematic review", International Journal of Epidemiology 39 (3): 834–57, आइएसएसएन 0300-5771, डिओआई:10.1093/ije/dyq002, पिएमआइडी 20207606।
  13. ↑ El-Zaatari, ZM; Chami, HA; Zaatari, GS (मार्च २०१५), "Health effects associated with waterpipe smoking", Tobacco Control 24 (Suppl 1): i31–i43, डिओआई:10.1136/tobaccocontrol-2014-051908, पिएमआइडी 25661414, पिएमसी 4345795।
  14. 1 2 3 4 5 Sivaramakrishnan, V. M (२००१), Tobacco and Areca Nut, Hyderabad: Orient Blackswan, पृ: 4–5, आइएसबिएन 978-81-250-2013-4, "The hookah is of historical interest. Portuguese merchants introduced tobacco leaves and European style pipes into Bijapur, the glittering capital of the Adil Shahi kingdom.From here, Asad Beg, the Moghul ambassador in Bijapur, took a large quantity of tobacco leaves and pipes to the Mughal court. He presented Emperor Akbar with some tobacco leaves and a jewel-encrusted European style pope. Out of courtesy and curiosity, Akbar took a few puffs, but his personal physician was worried that tobacco smoke, a hitherto totally unknown substance, might be dangerous. So, he suggested that the smoke be purified by passing it through water, before being inhaled. Thus, the hookah, or water pipe, came into being."
  15. 1 2 The Wealth of India, Council of Scientific & Industrial Research, १९७६, अन्तिम पहुँच २००७-०८-०१, "The smoking of hookah and hubble-bubble started in India during the reign of the great Moghul emperor, Akbar"
  16. 1 2 Khaled Aljarrah; Zaid Q Ababneh; Wael K Al-Delaimy (२००९), "Perceptions of hookah smoking harmfulness: predictors and characteristics among current hookah users", Tobacco Induced Diseases 5 (1): १६, आइएसएसएन 1617-9625, डिओआई:10.1186/1617-9625-5-16, पिएमआइडी 20021672, पिएमसी 2806861, "Hookahs originated in India in the 15th century and then spread to the Near East countries. Hookahs spread first to Persia and underwent further changes to its original shape to the current known shape. In the middle of the 16th century, hookahs reached the Ottoman Empire, Egypt, and other Mediterranean regions."
  17. ↑ "ḠALYĀN", Encyclopaedia Iranica, मूलबाट २७ जनवरी २०१२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०१९-०५-२९, "It seems, therfore, [sic] that Abu'l-Fatḥ Gīlānī should be credited with the introduction of the ḡalyān, already in use in Persia, to India."
  18. ↑ Nichola Fletcher (१ अगस्ट २००५), Charlemagne's tablecloth: a piquant history of feasting, Macmillan, पृ: १०, आइएसबिएन 978-0-312-34068-1।
  19. ↑ Sandra Alters; Wendy Schiff (२८ जनवरी २०११), Essential Concepts for Healthy Living Update, Jones & Bartlett Learning, आइएसबिएन 978-0-7637-8975-6।
  20. ↑ Prakash C. Gupta (१९९२), Control of tobacco-related cancers and other diseases: proceedings of an international symposium, January 15–19, 1990, TIFR, Bombay, Prakash C. Gupta, पृ: ३३, आइएसबिएन 978-0-19-562961-3।
  21. ↑ Chopra, H. K.; Nanda, Navin C. (२०१२-१२-३०), Textbook of Cardiology (A Clinical & Historical Perspective), JP Medical Ltd, आइएसबिएन 978-93-5090-081-9।
  22. ↑ "The effects of hookah/waterpipe smoking on general health and the cardiovascular system", Environmental Health and Preventive Medicine 24 (1), सेप्टेम्बर २०१९, डिओआई:10.1186/s12199-019-0811-y, पिएमआइडी 31521105, पिएमसी 6745078, बिबकोड:2019EHPM...24...58Q। |article-number= प्यारामिटर ग्रहण गरेन (सहायता)
  23. ↑ Jaccard, Guy; Tafin Djoko, Donatien; Korneliou, Alexandra; Belushkin, Maxim (२०२०-०१-०१), "Analysis of waterpipe aerosol constituents in accordance with the ISO standard 22486", Toxicology Reports 7: 1344–1349, आइएसएसएन 2214-7500, डिओआई:10.1016/j.toxrep.2020.10.007, पिएमसी 7569180।
  24. ↑ "Evidence of compensation among waterpipe smokers using harm reduction components", अन्तिम पहुँच २०२६-०३-०२।
  25. ↑ Qadeer, Atlaf (२०११), "The Socio-Cognitive Dynamics of Hindi/Urdu Lexemes in the Concise Oxford English Dictionary", मूलबाट १० अक्टोबर २०१६-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ८ अक्टोबर २०१६। अभिलेखिकरण १० अक्टोबर २०१६ वेब्याक मेसिन
  26. ↑ Pathak, R. S. (१९९४), Indianisation of English Language and Literature, Bahri Publications/, पृ: २४, "In the domain of philosophy, religion and fine arts, particularly music, the words come entirely from Hindi-Sanskrit. The commonest ones are puja, bhajan, shastra, purana, karma, vina, raga, etc. Finally, common festivals and socio-cultural institutions throughout the country provide such terms as Holi, Dee(pa)wali, brahmin, sudra, hookah, bidi, budmash, shikari and so on."
  27. ↑ Steingass, Francis Joseph (१८८४), The Student's Arabic–English Dictionary, London: W. H. Allen, अन्तिम पहुँच ३० अक्टोबर २०१९।
  28. ↑ Brockman, LN; Pumper, MA; Christakis, DA; Moreno, MA (डिसेम्बर २०१२), "Hookah's new popularity among US college students: a pilot study of the characteristics of hookah smokers and their Facebook displays", BMJ Open, 2 2 (6), डिओआई:10.1136/bmjopen-2012-001709, पिएमआइडी 23242241, पिएमसी 3533013। |article-number= प्यारामिटर ग्रहण गरेन (सहायता)
  29. ↑ Rousselet, Louis (२००५), "XXVII — The Ruins of Futtehpore", India and Its Native Princes: Travels in Central India and in the Presidencies of Bombay and Bengal (Reprint — Asian Educational Services 2005 संस्करण), London: Chapman and Hall, पृ: २९०, आइएसबिएन 978-81-206-1887-9, "According to tradition, it was here that he received the Jesuits of Goa, who brought him the leaves and seeds of tobacco and it was a Futtehpore that Hakim Aboul Futteh Ghilani, one of Akbar's physicians, is supposed to have invented the hookah, the pipe of India." |orig-date= प्यारामिटर ग्रहण गरेन (सहायता)
  30. ↑ Blechynden, Kathleen (१९०५), Calcutta, Past and Present, Los Angeles: University of California, पृ: २१५, "It is said that it was in the early years of their settlement at Hughly that the Portuguese introduced tobacco to the notice of the Emperor Akbar, and that the Indian pipe, the hookah, was invented."
  31. 1 2 3 Rousselet, Louis (१८७५), India and Its Native Princes: Travels in Central India and in the Presidencies of Bombay and Bengal, London: Chapman & Hall, पृ: २९०, आइएसबिएन 978-81-206-1887-9, "According to tradition, it was here that he received the Jesuits of Goa, who brought him the leaves and seeds of tobacco; and it was at Futtehpore that Hakim Aboul Futteh Ghilani, one of Akbar's physicians, is supposed to have invented the hookah, the pipe of India."
  32. 1 2 Razpush, Shahnaz (१५ डिसेम्बर २०००), "ḠALYĀN", Encyclopedia Iranica, पृ: 261–65, मूलबाट २७ जनवरी २०१२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १९ डिसेम्बर २०१२।
  33. ↑ "Tobacco", Encyclopaedia Iranica, Iranica online, २००९-०७-२०, मूलबाट १६ सेप्टेम्बर २०१३-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०१३-०९-०३।
  34. ↑ "An Oriental Delight", What I learned today, Medium, २९ मे २०१३, मूलबाट १६ जनवरी २०१४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २१ जुन २०१३। अभिलेखिकरण १६ जनवरी २०१४ वेब्याक मेसिन
  35. ↑ "Business at hookah-less cafes go up in smoke", The Times of India, ७ जुन २०११, मूलबाट ११ मे २०१३-मा सङ्ग्रहित। अभिलेखिकरण २०१३-०५-११ वेब्याक मेसिन
  36. ↑ "Hookah", The Indian Express, मूलबाट ८ जुलाई २००९-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २००८-०६-०८।
  37. ↑ Sajid, Khan; Chaouachi, Kamal; Mahmood, Rubaida (२००८), "Full text", Harm Reduction Journal 5: १९, डिओआई:10.1186/1477-7517-5-19, पिएमआइडी 18501010, पिएमसी 2438352। লেখা " Hookah smoking and cancer: carcinoembryonic antigen (CEA) levels in exclusive/ever hookah smokers " উপেক্ষা করা হয়েছে (सहायता)
  38. ↑ "Sheesha ban smoked", The Pakistan Today, ८ जुलाई २०१३, मूलबाट २ अप्रिल २०१५-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ७ मार्च २०१५।
  39. ↑ Kaneta Choudhury; S.M.A. Hanifi; Abbas Bhuiya; Shehrin Shaila Mahmood (डिसेम्बर २००७), "Sociodemographic Characteristics of Tobacco Consumers in a Rural Area of Bangladesh", Journal of Health, Population, and Nutrition 25 (4): 456–464, पिएमआइडी 18402189, पिएमसी 2754020।
  40. ↑ Ahmed Shatil Alam, "Killer in disguise", The New Age, मूलबाट २ अप्रिल २०१५-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ७ मार्च २०१५। अभिलेखिकरण २ अप्रिल २०१५ वेब्याक मेसिन
  41. ↑ "Elections symbols prescribed", Bangladesh: a fortnightly news bulletin 3 (2), Embassy of Bangladesh, २६ जनवरी १९७३, पृ: ४।
  42. ↑ Colebrooke, Thomas Edward (१८८४), "First Start in Diplomacy", Life of the Honourable Mountstuart Elphinstone, Cambridge University Press, पृ: 34–35, आइएसबिएन 978-1-108-09722-2, १ जुन २०२४-को मूल सङ्ग्रहित|archiveurl= |url= आवश्यक (सहायता), अन्तिम पहुँच २६ अक्टोबर २०२०।
  43. ↑ Dikshit, K. R.; Dikshit, Jutta K. (२०१३-१०-२१), North-East India: Land, People and Economy, Springer Science & Business Media, आइएसबिएन 978-94-007-7055-3, मूलबाट १ जुन २०२४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २६ अक्टोबर २०२०।
  44. ↑ Nepal, ECS, "Smoke on The Water: Hubby-bubbly .Hookah", ECS Nepal, मूलबाट २४ जुलाई २०११-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २८ फेब्रुअरी २०११। अभिलेखिकरण २४ जुलाई २०११ वेब्याक मेसिन
  45. ↑ Shane Christensen (२५ जनवरी २०११), Frommer's Dubai, John Wiley & Sons, पृ: १४१, आइएसबिएन 978-1-119-99427-5, मूलबाट १ जुन २०२४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २६ अक्टोबर २०२०।
  46. ↑ Fritz Allhoff (२३ फेब्रुअरी २०११), Coffee – Philosophy for Everyone: Grounds for Debate, John Wiley & Sons, पृ: १०, आइएसबिएन 978-1-4443-9336-1, मूलबाट १ जुन २०२४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २६ अक्टोबर २०२०।
"https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=हुक्का&oldid=1371732" बाट अनुप्रेषित