इस्लाम धर्म

यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ। यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्न आवश्यक छ। यसलाई नेपालीमा उल्था गर्नुहोस। नेपालीमा लेख्ने तरिका हेर्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्।

इस्लाम धर्म (الإسلام) अनुयायी संख्याको आधारमा ईसाई धर्म पश्चात् विश्वको दोस्रो ठूलो धर्म हो। इस्लाम शब्द अरबी भाषाको शब्द हो। यसको मूल शब्द सल्लमा हो र यसका दुईवटा परिभाषा छन्।

(१) शान्ति

(२) आत्मसमर्पण।

एक इश्वरवाद र मूर्तिपूजा नगर्ने इस्लाम धर्मको विशेषता हो। यसका अनुयायीहरूको प्रमुख विश्वास छ कि ईश्वर केवल एउटा छ र पूरी सृष्टिमा केवल त्यो नैं महिमा (इबादत) के योग्य छ, र सृष्टिमा हर वस्तु, जीवित र अजीवित, दृश्य र अदृश्य उसकी इच्छा के सामने आत्मसमर्पित र शान्त छ। इस्लाम धर्म की पवित्र पुस्तक का नाम कुरआन छ जिसका हिन्दीमा अर्थ सस्वर पाठ छ। इसके अनुयायिहरू लाई अरबीमा मुस्लिम कहा जाता छ, जिसका बहुवचन मुसलमान हुन्छ। मुसलमान यो विश्वास रखते छ कि कुरआन जिब्राईल अलेही सलाम (ईसाईयतमा गैब्रिएल Gabriel) नामक एक देवदूत के द्वारा, मुहम्मद साहबको ७वीं सताब्दी के अरबमा, लगभग २३ वर्ष की आयुमा कण्ठस्‍थ कराया गया था। मुसलमान, इस्लामको कोई नया धर्म नहीं मानते। उनके अनुसार ईश्वर ने मुहम्मद साहब देखि पहले पनि धरती पर धेरै दूत (नबी) भेजे छन्, जिनमें इब्राहीम अलेही सलाम, मूसा अलेही सलाम र ईसा अलेही सलाम सम्मिलित छन्। मुसलमानों के अनुसार मूसा अलेही सलाम र ईसा अलेही सलाम के धेरै उपदेशोंको मानिसहरूले विकृत कर दिया। अधिकतम मुसलमानों के लिये मुहम्मद साहब ईश्वर के अन्तिम दूत थिए र कुरआन मनुष्य जाति के लिये अन्तिम सन्देश छ।

इस्लामी धर्म मत

इस्लामी धर्म के प्रमुख मत यो छन्:

ईश्वर की एकता

मुसलमान एक नैं ईश्वरको मानते छन्, जिसे वो अल्लाह (फारसी: खुदा) कहते छन्। एकेश्वरवादको अरबीमा तौहीद कहते छन्, जो शब्द वाहिद देखि आता छ जिसका अर्थ छ एक। इस्लाममा ईश्वरको मानव की समझ देखि ऊपर समझा जाता छ। मुसलमानों देखि इश्वर की कल्पना करने के बजाय उसकी प्रार्थना र जय-जयकार करनेको कहा गया छ। मुसलमानों के अनुसार इश्वर अद्वितीय छः उसके जैसा र कोई नहीं। इस्लाममा ईश्वर की एक विलक्षण अवधारणा पर बल दिया गया छ। साथमा यो पनि माना जाता कि उसकी पूरी कल्पना मनुष्य के बसमा नहीं छ।

कहो: छ ईश्वर एक र अनुपम।
छ ईश्वर सनातन, सदा देखि सदा तक जीने वाला।
उसकी न कोई सन्तान छ न त्यो स्वयं किसी की सन्तान छ।
र उस जैसा कोई र नहीं॥”
(कुरान, सूरत ११२, आयते १ - ४)

दूत(नबी) र देवदूत (रसुल)

इस्लामीक मत अनुसार ईश्वरले समय समयमा धरतीका मनुष्योरुलाई मार्गदर्शनको लागि बिभिन्न व्यक्तिलाई आफ्नो दूत बनाए। यी दूत पनि मनुष्य जाति मध्येबाट हुदथिए र ईश्वरतर्फ मानिसहरूलाई बोलाउदथिए। ईश्वर यी दूतहरूसग विभिन्न रूपमा समपर्क राख्दथिए। यिनीहरूलाई इस्लाममा नबी भनिन्छ। जुन नबिहरूलाई ईश्वर स्वयंले, शास्त्र वा धर्म पुस्तकहरू प्रदान गरे उनीहरूलाई देवदूत(रसुल)भनिन्छ। हजरत मुहम्मद पनि यसै कडीको भाग थिए। उनलाई जुन धार्मिक पुस्तक प्रदान गरीएको थियो त्यसको नाम कुरआन हो। कुरआनमा ईश्वरको २५ अन्य नबिहरूको वर्णन छ। स्वयं कुरआनको अनुसार ईश्वरले यी नबिहरू बाहेक धरतीमा अरु पनि थुप्रै नबी पठाएका छन् जसको वर्णन कुरआनमा छैन।

सबै मुसलमानहरू ईश्वर द्वारा पठाईएका सबै नबिहरूको वैधता स्वीकार गर्दछन र मुसलमानहरू,हजरत मुहम्मदलाई ईश्वरको अन्तिम नबी मान्दछन। अहमदिया सम्प्रदायका अनुयायी हजरत मुहम्मद अन्तिमलाई नबी मान्दैनन र स्वयंलाई इस्लामको अनुयायी पनि भन्दछन। भारतको सर्वोच्च सर्वोच्च अनुसार उनीहरूलाई भारतमा मुसलमान मानिन्छ। विभिन्न समयमा पहिले पनि थुप्रै अन्य प्रतिष्ठित मुसलमान विद्वानले हजरत मुहम्मदलाई अन्तिम नबी भन्ने कुरामा प्रश्न उठाई सकेका छन्।

धार्मिक पुस्तक

कुरानको एक पाण्डुलिपिमा त्यसको प्रथम अध्याय।

मुसलमानहरूको लागि ईश्वरद्वारा रसूलोंको प्रदान गरियो सभी धार्मिक पुस्तकहरू वैध छन्। मुसलमनहरूको अनुसार कुरान ईश्वरद्वारा मनुष्यलाई प्रदान गरिएको अन्तिम धार्मिक पुस्तक हो। कुरानमा चार अरु पुस्तकहरूको चर्चा छ:

• सहूफ ए इब्राहीमी जो कि इब्राहीम लाई प्रदान गरिएको थियो। यो अब लुप्त भैसकेको छ।
• तौरात जो कि मूसा लाई प्रदान गरिएको थियो।
• जबूर जो कि दाउद लाई प्रदान गरिएको थियो।
• इंजील जो कि ईसा लाई प्रदान गरिएको थियो।

मुसलमान यो समझन कि ईसाइ र योूदीहरूले आफ्नो पुस्तकहरूको सन्देशमामा परिवर्तन् गरिदिएका छन्। उनीहरू यी चारवटाको अलावा अन्य धार्मिक पुस्तक हुने सम्भावनालाई मान्न सक्दैन्न।

देवदूत

मुसलमान देवदूतों (अरबीमा मलाइका) के अस्तित्वको मानते छन्। उनके अनुसार देवदूत स्वयं कोई इच्छाश्क्ति नहीं रखते र केवल ईश्वर की आज्ञा का पालन नैं करते छन्। त्यो केवल रोशनी देखि बनीं हूई अमूर्त र निर्दोष आकृतियाँ छन् जो कि न पुरुष छन् न स्त्री, बल्कि मनुषय देखि हर दृष्टि देखि अलग छन्। हालांकि अगणनीय देवदूत छन्, पर चार देवदूत कुरानमा प्रभाव रखते छन्:

• जिब्राईल (Gabriel) जो नबीयों र रसूलोंको ईश्वर का सन्देशा ला कर देता छ।
• इज्राईल (Azrael) जो ईश्वर के समादेश देखि मृत्य् का दूत जो मनुषय की आत्माले जाता छ।
• मीकाईल (Michael) जो ईश्वर के समादेश पर मौसम बदलनेवाला देवदूत
• इस्राफील (Raphael) जो ईश्वर के समादेश पर प्रलय के दिन के आरम्भ पर एक आवाज देगा।

प्रलय (कयामत)

मध्य एशिया के अन्य धर्मों की समान इस्लाममा पनि प्रलय का दिन माना जाता छ। इसके अनुसार ईश्वर एक दिन संसारको समाप्त करेगा। यो दिन कब आयेगा इसकी सही जानकारी केवल ईश्वरको नैं छ। इसे मुसलमान प्रलय का दिन कहते छन्। इस्लाममा शारीरिक रूप देखि सभी मरे हुए लोगों का उस दिन जी उठने पर बहुत बल दिया गया छ। उस दिन हर मनुषयको उसके अच्छे र बुरे कर्मों का फल दिया जाएगा। इस्लाममा हिन्दू धर्म के समान समय के परिपत्र होने की अवधारणा नहीं छ। इस्लाम के अनुसार प्रलय के दिन के बाद दोबारा संसार की रचना नहीं होगी, जबकि हिन्दू धर्म के अनुसार प्रलय के बाद पुनः सतयुग का शुभारम्भ होगा।

भाग्य

मुसलमान भाग्यको मानते छन्। भाग्य का अर्थ इनके लिये यो छ कि ईश्वर बीते हुए समय, वर्तमान, र भविष्य के बारेमा सब जानता छ। कोई पनि घटना उसकी अनुमति के बिना नहीं हो सकती छ। मनुष्यको अपनी इच्छा देखि जीने की स्वतन्त्रता तो छ पर इसकी अनुमति पनि ईश्वर नैं के द्वारा उसे दी गयी छ। इस्लाम के अनुसार मनुष्य अपने कुकर्मों के लिये स्वयं उत्तरदाई यस कारण छ क्योंकि उन्हें करने या न करने का निर्णय ईश्वर मनुष्यको स्वयं नैं लेने देता छ। उसके कुकर्मों का पनि पूर्व ज्ञान ईश्वरको हुन्छ।

मुसलमानका कर्तव्य र शरियत

इस्लाम के ५ स्तम्भ

नमाज पडदै गरेका मुसलमान।

हजको समयमा मुसलमान काबाको चक्कर लगाउदै गर्दै।

इस्लाम दुई प्रमुख वर्ग छन, शिया र सुन्नी। दुबैको आफ्नो आफ्नो इस्लामी नियम छ तर आधारभूत सिद्धान्त मिल्द -जुल्दा छन्। सुन्नी इस्लाममा हरेक मुसलमानको ५ आवश्यक कर्तव्य हुदछ जसलाई इस्लामको ५ स्तम्भ पनि भनिन्छ। शिया इस्लाममा थोरै अलग सिद्धांतहरूलाई स्तम्भ भनिन्छ। सुन्नी इस्लामको ५ स्तम्भ हुन:-

• साक्षी हुनु (शहादाह)- यसको शाब्दिक अर्थ हो गवाही दिनु। इस्लाममा यसको अर्थ यस अरबी घोषणाबाट छ:-

अरबी:ﻻ ﺍﻟﻪ ﺍﻻﺍ ﷲ ﻣﺤﻤﺪﺍ ﻟﺮﺳﻮﻝﺍ ﷲ
नेपाली: ईश्वरको सिवाय अरु कोही पूजनीय (पूजा के योग्य) छैन र मुहम्मद ईश्वरको रसूल हुन।

यस घोषणाबाट हरेक मुसलमान ईश्वरको एकेश्वरवादिता र मुहम्मद साहब रसूल भएको अपने विश्वासको गवाही दिदछन। यो इस्लामको सबभन्दा प्रमुख सिद्धान्त हो। हरेक मुसलमानको लागि अनिवार्य छ कि उ यसलाई स्वीकार गर्नपर्छ। एक गैर-मुस्लिमले इस्लाम स्वीकार गर्नको लागि केवल यसलाई स्वीकार गर्नु पर्याप्त छ।

• प्रार्थना (सलात)- यसलाई नेपालीमा नमाज पनि भनिन्छ। यो एक प्रकारको प्रार्थना हो जो अरबी भाषामा एक विशेष नियमसँग पढिन्छ। इस्लामको अनुसार नमाजले ईश्वर प्रति मनुष्यको कृतज्ञता दर्शाउदछ। यो मक्का तर्फ मुख फर्काएर पढिन्छ। हरेक मुसलमानको लागि दिनमा ५ पटक नमाज पढनु अनिवार्य छ। विवशता र बीमारीको हालतमा यसलाई टाल्न सकिन्छ र पछि समय पाउने बित्तिकै छूटेको नमाज पढ्न सकिन्छ।

• दान (जकात)- यो एक वार्षिक दान हो जो कि हरेक आर्थिक रूपबाट सक्षम मुसलमानले निर्धनहरूले निर्धनहरूलाई दिन अनिवार्य छ। धेरै जसो मुसलमान आफ्नो वार्षिक आयको २.५% दानमा दिदछन। यो एक धार्मिक कर्तव्य हो किन भनें इस्लाम अनुसार मनुष्यको पूञ्जी वास्तवमा ईश्वरको देन हो।

• व्रत (सौम)- यस अनुसार इस्लामी पात्रोको नवौ महीनामा सबै सक्षम मुसलमानहरूको लागि सूर्‍योदय देखि सूर्यास्तसम्म व्रत बस्नु अनिवार्य छ। यस व्रतलाई रोजा भनिन्छ। रोजामामा हर प्रकारको खानपिउनु निशेध छ। अन्य व्यर्थ कर्महरूमा पनि आफुलाई टाढा राखीन्छ। यौनिक गतिविधिहरू पनि वर्जित छ। विवशतामा रोजा बस्नु आवश्यक हुदैन। रोजा बस्नुको थुप्रै उद्देश्य हुन्छ जसमा दुई प्रमुख उद्देश्य हो हो की दुनियाको बाकी आकर्षणहरूबाट ध्यान हटाएर ईश्वरसँग निकटता अनुभव गर्न र दोस्रो यो की निर्धन, भिखारि, र भोकको समस्याहरू र परेशानिहरूको ज्ञान होस।

• तीर्थ यात्रा (हज)- हज त्यो धार्मिक तीर्थ यात्राको नाम हो जो इस्लामी कैलेण्डरको १२ वौ महीना मक्कामा गएर गरिन्छ। हरेक समर्पित मुसलमान (जो हजको खर्च‍‍ उठाउन सक्छ र विवश छैन)को लागि जीवनमा एक पटक यो गर्नु अनिवार्य छ।

शरियत र इस्लामी न्यायशास्त्र

विश्वमा इस्लामको प्रमुख सम्प्रदाय र त्यसको वितरण।

इस्लामले मुसलमानहरूको लागि जीवनको हरेक पक्षमा आफ्नो अपना प्रभाव राख्दछ। इस्लामी सिद्धान्त मुसलमानहरूको घरेलू जीवन, उसको राजनैतिक वा आर्थिक जीवन, मुसलमान राज्योरुको परराष्ट्र नीति इत्यादिमा प्रभाव पर्दछ। शरियत ती समुच्चा नीतिलाई भनिन्छ जो जो इस्लामी कानूनी परम्परा र इस्लामी व्यक्तिगत र नैतिक आचरणहरूमा आधारित हुदछ। शरियतको नीतिलाई आधार बनाएर न्यायशास्त्रको अध्य्यनलाई फिकह भनिन्छ। फिकहको मामिलामा इस्लामी विद्वानहरूको अलग अलग व्याख्याको कारण इस्लाममा न्यायशास्त्र थुप्रै भागहरूमा बाडीएको छ र थुप्रै अलग अलग न्यायशास्त्रसंग् सम्बन्धित विचारधारहरूको जन्म भयो। यिनिहरूलाई सम्प्रदाय भनिन्छ। सुन्नी इस्लाममा प्रमुख सम्प्रदायोरु:-

• हनफी सप्रदाय- इसको अनुयायी दक्षिण एशिया र मध्य एशियामा छन्।
• मालिकी सप्रदाय- यसको अनुयायी पश्चिम अफ्रीका र अरबको केही भागहरूमा छन्।
• शाफ्यी सप्रदाय- यसको अनुयायी अफ्रीकाको पूर्वी भाग, अरबको केही भागहरूमा, र दक्षिण पूर्व एशियामा छन्।
• हंबली सप्रदाय- यसको अनुयायी सऊदी अरबमा छन्।

धेरैजसो मुसलमानहरूको भनाई छ कि चारै पन्थ आधारभूत रूपमा सही छ र यसमा जुन मतभेद छ त्यो न्यायशास्त्रको बारीक व्याख्याहरूकाई लिएर हो।

इतिहास

हजरत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम

मक्का नजीक हिराको गुफा जहाँ हजरत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लमलाई ईश्वरबाट पहलो सन्देश प्राप्त भएको थियो।

हजरत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम(५७०-६३२)को मक्काको पहाडियमा परम ज्ञान ६१०को आसपासमा प्राप्त भएको थियो। जब उनले उपदेश दिन आरंभ गरे तब मक्काका समृद्ध मानिसहरूले यसलाई आफ्नो सामाजिक र धार्मिक व्यवस्था माथि खतरा सम्झीए र उनको विरोध हुन् थाल्ल्यो। अंतमा ६२२मा उनले आफ्नो अनुयायिहरूको साथ मक्काबाट मदीनाको प्रस्थान गर्नु पर्‍यो। यस यात्रालाई हिजरत भनिन्छ र यहिबाट इस्लामी कैलेंडरको शुरुवात हुन्छ। मदीनाका मानिसहरूको जिंदगी आपसी लडाईबाट कष्टकर जस्तो थियो र हजरत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लमको संदेशहरू उनीहरूले त्यहा धेरै लोकप्रिय बनाई दिए। ६३०मा हजरत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लमले आफ्नो अनुयायिहरूको साथ एक संधिको उल्लंघन भएको कारण मक्का माथि चढाई गरीदिए। मक्कावासिहरूले आत्मसमर्पण गरेर इस्लाम स्वीकार गरे। मक्कामा स्थित काबा लाई इस्लामको पवित्र स्थल घोषित गरीदिए। ६३२मा हजरत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लमको देहांत भयो। तर उनको मृत्युसम्म इस्लामको प्रभावबाट अरबको सबै जनजाती एक राजनैतिक र सामाजिक सभ्यताको भाग बनेका थिए। यस पछि इस्लाममा खिलाफतको सिलसिला शुरु भयो।

राशिदून खलीफा र गृहयुद्ध

७५०मा इस्लामी सम्राज्य।

हजरत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम के ससुर अबु बक्र सिद्दीक मुसलमानों के पहले खलीफा (सरदार) ६३२मा बनाए गये। धेरै प्रमुख मुसलमानों ने मिल के उनका खलीफा होना स्वीन्कार किया। हजरत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम के चचा जाद भाई, अलीरजी*, जिन का मुसलमान बहुत आदर करते थिए ने शुरुमा अबु बक्र रजी* खलीफा मानने देखि इन्कार कर दिया। तर ये विवाद टल गया जब अबु बक्ररजी*को उनकी सहमति पनि मिल गयी। अबु बक्ररजी* के कार्यकालमा पूर्वी रोमन साम्राज्य र ईरानी साम्राज्य देखि मुसलमान फौजों की लडाई हूई। यो युद्ध हजरत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम के जमाने देखि चली आ रही दुश्मनी का हिस्सा थिए। अबु बक्ररजी* के बाद उमर बिन खत्ताबरजी*को ६३४मा खलीफा बनाया गया। उनके कार्यकालमा इस्लामी साम्राज्य बहुत तेजी देखि फैला र समपूर्ण ईरानी साम्राज्य र दो तिहाई पूर्वी रोमन साम्राज्य पर मुसलमानों ने कबजा कर लिया। पूरे साम्राज्यको विभिन्न प्रदेशोंमा बाट दिया गया र र हर प्रदेश का एक राज्यपाल नियुक्त कर दिया गया जो की खलीफा का अधीन होता था।

उमर बिन खत्ताब के बाद उसमानरजी* बिन अफ्फान ६४४मा खलीफा बने। यो पनि हजरत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम के प्रमुख साथियोंमा देखि थिए। इनका कार्यकाल बहुत विवादपूर्ण रहा र इसने इस्लाम के पहले गृहयुद्ध का बिउ बोया। उसमान बिन अफ्फान पर उनके विरोधियों ने ये आरोप लगाने शुरु किये कि वो पक्षपात देखि नियुक्तियाँ करते छन् र कि अली (हजरत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम के भतीजे) नैं खलीफा होने के सही हकदार छन्। तभी मिस्रमा विद्रोह की भावना जागने लगी र वहाँ देखि १००० लोगों का एक सशस्त्र समूह इस्लामी साम्राज्य की राजधानी मदीना आ गया। उस समय तक सभी खलीफा आम लोगों की तरह नैं रहते थिए। यस कारण यो समूह ६५६मा उसमान की हत्या करनेमा सफल हो गया। कुछ प्रमुख मुसलमानों ने अब अली बिन अबी तालिबरजी*, जो की हजरत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लमके चचा जाद भाइ थिए,को खलीफा स्वींकार कर लिया। इसपे मुसलमानों का एक बडा दल अली के खिलाफ हो गया। इन मुसलमानों का मानना था की जबतक उसमान के हत्यारोंको सजाय नहीँ मिलती अलीरजी* का खलीफा बनना सही नहीं छ। यो इस्लाम का पहिलो गृहयुद्ध था। शुरुमा इस दल के एक हिस्से की अगुआई आयशारजी*, जो की हजरत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम की पत्नी थी, कर रही थीं। अलीरजी* र आश्यारजी* की सेनाहरू के बीचमा जंग हूई जिसे जंग-ए-जमल कहते छन्। इस जंगमा अली की सेना विजय हूई। अब सीरिया के राज्यपाल मुआवियारजी* ने विद्रोह का बिगुल बजाया। मुआविया उसमानरजी* का रिश्तेदार पनि थिए मुआवियारजी* की सेना र अलीरजी* की सेना के बीचमा जंग हूई पर कोई परिणाम नहीं निकला। अलीरजी* ने साम्राज्यमा फैली अशांति पर काबू पाने के लिये राजधानी मदीना देखि कूफामा (जो अभी ईराकमा छ) पहले नैं बदल दी थी। मुआवियारजी* की सेनाऐं अब पूरे इस्लामी साम्राज्यमा फैल गयीं र जल्द नैं कूफा के प्रदेश के सिवाये सारे साम्राज्य पर मुआवियारजी* का कब्जा हो गया। तभी एक कट्टरपंथी ने ६६१मा अलीरजी* की हत्या कर दी।

शिया र सुन्नी वर्गको बारेमा

अली रजी* के बाद हालांकि मुआविया रजी* खलीफा बन गये तर मुसलमानों का एक वर्ग रह गया जिसका मानना था कि मुसलमानों का खलीफा हजरत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लमके परिवार का नैं हो सकता छ। उनका मानना था कि यो खलीफा (जिसे त्यो ईमाम पनि कहते थिए) स्वयँ भगवान के द्वारा आध्यात्मिक मार्गदर्शन पाता छ। इनके अनुसार अली रजी* पहले ईमाम थिए। यो वर्ग शिया वर्ग के नाम देखि प्रसिद्ध हुआ। बाकी मुसलमान, जो की यो नहीं मानते छन् कि हजरत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लमका परिवारजन नैं खलीफा हो सकता छ, सुन्नी कहलाये। सुन्नी पहले चारों खलीफाओंको राशिदून खलीफा कहते छन् जिसका अर्थ छ सही मार्ग पे चलने वाले खलीफा।

मुआविया रजी* के खलीफा बनने के बाद खिलाफत वंशानुगत हो गयी। इससे उम्मयद वंश का आरंभ हुआ। मुआविया रजी* के छोरा यजीद की वैधताको जब अली के छोरा हुसैन रजी* ने चुनौती दी तो दोनों के बीचमा ६८०मा जंग हूई जिसे जंग-ए-करबला कहते छन्। यो इस्लाम का दोस्रो गृहयुद्ध था। इस जंगमा हुसैन रजी*को शहादत प्राप्ति हो गयी। शिया मान्छे १० मुहर्रम के दिन इसी का शोक मनाते छन्।

इस्लामको स्वर्णयुग (७५०-१२५८)

इबन रशुद, जसले दर्शनशास्त्रमा इबनरशुवाद सृजना गरे।

उम्मयद वंश ७० साल तक सत्तामा रहा र इस समयमा उत्तरी अफ्रीका, दक्षिण यूरोप, सिन्ध र मध्य एशिया के धेरै हिस्सों पर उनका कब्जा हो गया। उम्मयद वंश के बाद अब्बासी वंश ७५०मा सत्तामा आया। शिया र अजमी मुसलमानों ने (वह मुसलमान जो कि अरब नहीं थिए) अब्बासियोंको उम्मयद वंश के खिलाफ विद्रोह करनेमा बहुत सहायता की। उम्मयद वंश की एक शाखा दक्षिण स्पेन र कुछ र क्षेत्रों पर सिमट कर रह गयी। केवल एक इस्लामी सम्राज्य की धारणा अब समाप्त होने लगी।

अब्बासियों के राजमा इस्लाम का स्वर्ण युग शुरु हुआ। अब्बासी खलीफा ज्ञानको बहुत महत्त्व देते थिए। मुस्लिम दुनिया बहुत तेजी देखि विशव का बौद्धिक केन्द्र बनने लगी। धेरै विद्वानों ने प्राचीन युनान, भारत, चीन र फारसी सभय्ताओं की साहित्य, दर्शनशास्र, विज्ञान, गणित इत्यादी देखि संबंधित पुस्तकों का अध्ययन किया र उनका अरबीमा अनुवाद किया। विशेषज्ञों का मानना छ कि इस के कारण बहुत बडा ज्ञानकोष इतिहास के पन्नोंमा खोने देखि रह गया। मुस्लिम विद्वानों ने सिर्फ अनुवाद नैं नहीं किया। उन्होंने इन सभी विषयोंमा अपनी छाप पनि छोडी।

चिकित्सा विज्ञानमा शरीर रचना र रोगों देखि संबंधित धेरै नई खोजें हूईं जैसे कि खसरा र चेचक के बीचमा जो फर्क छ उसे समझा गया। इबने सीना (९८०-१०३७) ने चिकित्सा विज्ञान देखि संबंधित धेरै पुस्तकें लिखीं जो कि आगे जा कर आधुनिक चिकित्सा विज्ञान का आधार बनीं। यस कारण इबने सीनाको आधुनिक चिकित्सा का पिता पनि कहा जाता छ। इसी तरह देखि अल छथामको प्रकाशिकी विज्ञान का पिता र अबु मूसा जबीरको रसायन शास्त्र का पिता पनि कहा जाता छ। अल ख्वारिज्मी की किताब किताब-अल-जबर-वल-मुकाबला देखि नैं बीजगणितको उसका अङ्ग्रेजी नाम मिला। अल ख्वारिज्मीको बीजगणित की पिता कहा जाता छ।

इस्लामी दर्शनशास्त्रमा प्राचीन युनानी सभय्ता के दर्शनशास्रको इस्लामी रङ्ग देखि विकसित किया गया। इबने सीना ने नवप्लेटोवाद, अरस्तुवाद र इस्लामी धर्मशास्त्रको जोड कर सिद्धांतों की एक नई प्रणाली की रचना की। इससे दर्शनशास्रमा एक नई लहर पैदा हूई जिसे इबनसीनावाद कहते छन्। इसी तरह इबन रशुद ने अरस्तू के सिद्धान्तहरू लाई इस्लामी सिद्धांतों देखि जोड कर इबनरशुवादको जन्म दिया। द्वंद्ववाद की मदद देखि इस्लामी धर्मशास्त्र का अध्ययन करने की कलाको विकसित किया गया। इसे कलाम कहते छन्। मुहम्मद साहब के उद्धरण, गतिविधियां इत्यादि के मतलब खोजना र उनसे कानून बनाना स्वयँ एक विषय बन गया। सुन्नी इस्लाममा इससे विद्वानों के बीच मतभेद हुआ र सुन्नी इस्लाम कानूनी मामलोंमा ४ हिस्सोंमा बट गया।

राजनैतिक तौर पर अब्बासी सम्राज्य विस्तारै धीरे कमजोर पडता गया। अफ्रीकामा धेरै मुस्लिम प्रदेशों ने ८५० तक आफैको लगभग स्वतन्त्र कर लिया। ईरानमा पनि योी हाल हो गया। सिर्फ कहनेको यो प्रदेश अब्बासियों के अधीन थिए। महमूद गजनी (९७१-१०३०) ने आफैको तो सुल्तान पनि घोषित कर दिया। सल्जूक तुरकों ने अब्बासियों की सेना शक्ति नष्ट करनेमा अहम भूमिका निभाई। उन्होंने मध्य एशिया र ईरान के धेरै प्रदेशों पर राज किया। हालांकि यो सभी राज्य आपसमा युद्ध पनि करते थिए पर एक नैं इस्लामी संस्कृति होने के कारण आम लोगोंमा बुनियादी संपर्क अभी पनि नहीं टूटा था। इस का कृषिविज्ञान पर बहुत असर पडा। धेरै खेतिहरू लाई नई ठाँउले गएर बोया गया। यो मुस्लिम कृषि क्रांति कहलाती छ।

विभिन्न मुस्लिम सम्राज्यहरूको रचना र आधुनिक इस्लाम

११८७मा यरूशलेमको लागि भएको युद्धमा सलादीनको सेनाको कलात्मक चित्रण।

फातिमिद वंश (९०९-११७१) जो कि शिया था ने उत्तरी अफ्रीका के कुछ हिस्सों पर कब्जा कर के अपनी स्वतन्त्र खिलाफत की स्थापना की। (हालांकि इस खिलाफतको अधिकतम मुसल्मान आज अवैध मानते छन्।) मिस्रमा गुलाम सैनिकों देखि बने ममलूक वंश ने १२५०मा सत्ता हासिल कर ली। मंगोलहरूले जब १२५८मा अब्बासियोंको बगदादमा हरा दिया तब अब्बासी खलीफा एक नाम निहाद हस्ती की तरह मिस्र के ममलूक सम्राज्य की शरणमा चले गये। एशियामा मंगोलों ने धेरै सम्राज्यों पर कब्जा कर लिया र बोद्ध धर्म छोड कर इस्लाम कबूल कर लिया। मुस्लिम सम्राज्यों र इसाईयों के बीचमा पनि अब टकराव बढने लगा। अय्यूबिद वंश के सलादीन ने ११८७मा येरुशलाईम को, जो पहिलो सलेबी जंग (१०९६-१०९९)मा इसाईयों के नजीकै आ गया था, वापस जीत लिया। १३वीं र १४वीं सताब्दी देखि उस्मानी साम्राज्य(१२९९-१९२४) का असर बढने लगा। उसने दक्षिणी र पूर्वी यूरोप के धेरै प्रदेशोंको र उत्तरी अफ्रीकाको अपना अधीन कर लिया। खिलाफत अब वैध रूप देखि उस्मानी वंश की होने लगी। ईरानमा शिया सफवी वंश(१५०१-१७२२) र भारतमा दिल्ली सुल्तानों (१२०६-१५२७) र बादमा मुगल साम्राज्य(१५२६-१८५७) की हुकूमत हो गयी।

नवीं सताब्दी देखि नैं इस्लाममा अब एक धार्मिक रहस्यवाद की भावना का विकास होने लगा था जिसे सूफी मत कहते छन्। गजाली(१०५८-११११) ने सूफी मत के पषमा र दर्शनशास्त्र की निरर्थकता के बारेमा कुछ ऐसे तर्क दिये थिए कि दर्शनशास्त्र का जोर कम होने लगा। सूफी काव्यात्मकता की प्रणाली का अब जन्म हुआ। रूमी (१२०७-१२७३) की मसनवी इस का प्रमुख उदाहरण छ। सूफियों के कारण धेरै मुसलमान धर्म तिर वापस आकर्षित होने लगे। अन्य धर्मों के धेरै मानिसहरूले पनि इस्लाम कबूल कर लिया। भारत र इंडोनेशियामा सूफियों का बहुत प्रभाव हुआ। मोइनुदीन चिश्ती, बाबा फरीद, निजामुदीन जैसे भारतिय सूफी संत इसी कडी का हिस्सा थिए।

१९२४मा टर्की के पहले प्रथम विश्वयुद्धमा हार के बाद उस्मानी साम्राज्य समाप्त हो गया र खिलाफत का अन्त हो गया। मुसल्मानों के अन्य देशोंमा प्रवास के कारण युरोप र अमरीकामा पनि इस्लाम फैल गया छ। अरब दैशोंमा तेल के उत्पादन के कारण उनकी अर्थव्यवस्था बहुत तेजी देखि सुधर गयी। १९वीं र २०वीं सदीमा इस्लाममा धेरै पुनर्जागरण आन्दोलन हुए। इनमा देखि सलाफी र दियोबंदी मुख्य छन्। एक पश्चिम विरोधी भावना का पनि विकास हुआ जिससे कुछ मुसलमान कट्टरपंथ की तरफ आकर्षित होने लगे।

समुदाय

जनसांख्यिकी

विश्वमा मुस्लिम जनसंख्या।

विश्वमा आज लगभग १.३ अरब (वा १३० करोड) देखि १.८ अरब (१८० करोड) मुसलमान छन्। यिनिहरूमा लगभग ८५% सुन्नी र लगभग १५% शिया छन्। सुन्नी र शिया बाहेक इस्लाममा केही अन्य वर्ग पनि छन् तर यिनिहरूको प्रभाव धेरै कम छ। सबैभन्दा धेरै मुसलमान दक्षिण पूर्व एशिया र दक्षिण एशियाको देशहरूमा बस्तछन। मध्य पूर्व, अफ्रीका र युरोपमा पनि मुसलमानको धेरै समुदाय रहदछन। विश्वमा लगभग ४८ देश यस्तो छ जहाँ मुसलमान बहुमतमा छन्। विश्वमा केही देश यस्तो पनि छन् जहाँ मुसलमान जनसंख्याको बारेमा कुनै विश्वसनीय जानकारी उपलब्ध नहीं छैन।

धेरै मुसलमान भएका देशहरू	मुसलमान जनसंख्या
इंडोनेशिया	१९,५२,७२,०००
पाकिस्तान	१६,०८,२९,४५०
भारत	१५,४५,००,०००
बंगलादेश	१२,९६,८१,५०९
टर्की	७,२७,५०,०००
इजिप्ट	६,९५,६०,०००
ईरान	६,८८,०५,०००
नाइजेरिया	६,५७,५०,०००
चीन	३,९१,११,०००
इथियोपिया	३,६०,३२,१६०

मस्जिद

मुसलमानहरूको उपासनास्थललाई मस्जिद भनिन्छ। मस्जिद इस्लाममा केवल ईश्वरको प्रार्थनाको मात्र केन्द्र हुदैन बरु योाँ पर मुस्लिम समुदायका मानिसहरू विचार आदान प्रदान र अध्ययन पनि गर्दछन। मस्जिदहरूमा प्रयजसो इस्लामी वास्तुकलाको थुप्रै अद्भुत उदाहरण देख्न पाइन्छ। विश्वको सबैभन्दा ठूलो मस्जिद मक्काको मस्जिद अल हराम हो। मुसलमानहरूको पवित्र स्थल काबा यसै मस्जिदमा छ। मदीनाको मस्जिद अल नबवी र येरुशलाईमको मस्जिद ए अकसा पनि इस्लाममा महत्वपूर्ण छ।

पारिवारिक र सामाजिक जीवन

मुसलमानहरूको पारिवारिक र सामाजिक जीवन इस्लामी कानूनहरू र इस्लामी प्रथाहरूबाट प्रभावित हुदछ। विवाह एक प्रकारको कानूनी र सामाजिक करार हुदछ। जसको वैधता केवल पुरुष र महिलाको इच्छा र २ साक्षीबाट निर्धारित हुदछ। (शिया वर्गमा केवल १ साक्षी चाहीने हुन्छ)। इस्लामी कानून महिलालाई पनि पुरुषको समाग् पैत्रिकमा हिस्सा दिदछ।(तथापी त्यसको हिस्सा धेरैजसो पुरुषहरूको आधा हुदछ।)

इस्लामको दुई महत्वपूर्ण त्यौहार ईद उल फितर र ईद-उल-अज्हा हो। रमजानको महीना (जुन इस्लामी कैलेण्डरको नवौ महीनामा पर्दछ) धेरै पवित्र सम्झीन्छ। आफ्नो इस्लामी परिचय देखाउनको लागि मुसलमान आफ्नो बाल-बच्चाहरूको नाम अक्सर अरबी भाषाबाट लिदछन। यसै कारण उनीहरू दाढी पनि राख्दछन। इस्लाममा कपडा लगाउदाको समय लाज र शीलता राख्न धेरै जोड दिइएको छ। यसको लागि केही महिलाहरू अपरीचित पुरुषहरूसँग पर्दा लगाएर प्रस्तुत हुन्छन्।

अन्य धर्म

भारतको अजमेर सहरमा सूफी संत मोइनुदीन चिश्तीको चिहान। यहा दिनहुँ हजारौं हिन्दू र मुसलमान श्रद्धाञ्जलि दिन आउँछन्।

अन्य धर्महरूसँग इस्लामको संपर्क समय र परिस्थ्तिबाट प्रभावित रहेको छ। यो संपर्क मुहम्मद साहबको समय देखि नै शुरु भएको थियो। त्यस समय इस्लामको अलावा अरबमा ३ परम्पराहरू मान्ने वाला थिए। एउटा त अरबको पुराना धर्म (जो अब लुप्त भई सकेको छ) थियो जसको वैधता इस्लामले स्वीकार गरेको थिएन। यसको कारण थियो कि त्यो धर्म ईश्वरको एकतालाई मान्दैन्थ्यो जुन कि इस्लामको मूल सिद्धांतहरूको विरुद्ध थियो। ईसाई धर्म र यहुदि धर्म लाई इस्लामले वैध त स्वींकार गर्‍यो तर ईस्लामको अनुसार यि धर्मको के अनुयायी र पूजारिहरूले यसमा परिवर्तन गरिदिएका थिए। मुहम्म्द साहबले आफ्नो मक्काबाट मदीना पुगेपछी त्यहाको यहुदिहरूको साथ एउटा सन्धि गरे जसमा यहुदिहरूको धार्मिक र सांस्कृतिक स्वायत्ततालाई स्वींकार गरेका थिए। अरब बहुदेववादिहरूको साथ पनि एउटा सन्धि भयो जसमा हुदैबाको सुलह भन्दछन।

मुहम्मद साहब पछिबाट अक्सर राजनैतिक कारण अन्य धर्महरू तर्फ इस्लामको व्यवहार निर्धारित गर्दै आएका छन्। जब राशिदून खलीफाहरूले अरबबाट बाहिर कदम रखे त उनीहरूको सामना पारसी धर्म संग् भयो। त्यसको पनि वैध स्वींकार गरियो। यी सबै धर्मको अनुयायीहरूलाई धिम्मी भनियो। मुसलमान खलीफाहरूले उनीहरूले एउटा शुल्क दिनु पर्दथ्यो जसलाई जिज्या भनिन्छ। यसको बदलामा राज्यले उनीहरूलाई सुरक्षा दिदथ्यो र आम मुसलमानहरू सरह उनीहरूलाई सेनामा शामिल हुने र जकात दिने (एक सालाना दान जो हरेक मुसलमानले गरीबलाई दिनु अनिवार्य छ)को लागि मजबूर गर्दैनथ्यो। उम्मयदोंको कार्यकालमा इस्लाम कबूल गर्ने वालालाई प्रायजसो हतोत्साहित गरीन्थ्यो। यसको कारणले थुप्रै मानिसहररु केवल राजनैतिक र आर्थिक लाभको लागि नै इस्लाम कबूल गर्न लागेका थिए। जसबाट जिज्या कम हुन लागेको थियो।।

भारतमा इस्लामको आगमन त अरब व्यापारीले ७ वौ शताब्दीमा नै लिइ आएका थिए। तर भारतमा प्रारम्भिक मुस्लिम सुल्तानहरूको प्रबेश १०वौ शताब्दीमा नै भयो। अहिलेसम्म आधिकारिक रूपबाट यी सुलतानहरूको इस्लामी खलीफाहरूसँग कुनै सम्बन्ध थिएन। यसकारण यी सबैले आफ्नो आफ्नो समझको हिसाबबाट हिन्दू धर्म तर्फ आफ्नो रवैया अपनाए। शुरुमा केही मुस्लिम सुल्तानहरूले हिन्दू धर्मको कच्चा समझको कारण त्यसलाई पुरानो अरबको बहुदेववादसँग जोडे। १० वौ शताब्दीसम्म दुबै धर्मको अनुयायीहरूको बीचमा सतही मतभेदले एक धार्मिक मनमुटाव की भावना थियो। बिस्तारै बिस्तारै यो भावना लुप्त भयो।। सूफी संतहरू र भक्ती आंदोलनले यी मनमुटावलाई दूर गर्नमा धेरै अहम भूमिका निभायो।

यो पनि हेर्नुहोस्

• इस्लामको उदय
• भारतीय उपमहाद्वीपमा इस्लामिक इतिहास

बाहिरी लिङ्क

• इस्लाम के विषयमा जानें
• कुरआन हिन्‍दी कुरआन के अरबी सहित हिन्‍दी अनुवाद
• इस्लाम व कुरान पर भारत के महापुरुषों द्वारा दिए गए क्रान्तिकारी विचार

इस्लाम धर्म प्रवेशद्वार