पारिजात

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
पारिजात

भारतको पश्चिम बंगालमा रहेको पारिजातको सालिक
जन्म 1937
दार्जिलिङ, नेपाल(हाल भारतमा)
मृत्यु 1993
काठमाडौं, नेपाल
पेशा साहित्यकार

पारिजात (वि.सं. १९९४- वि.सं. २०५०) प्रसिद्ध नेपाली साहित्यकार हुन्।

जीवनी[सम्पादन गर्ने]

वि.सं. १९९४ साल वैशाख महिनाको एक दिन डाक्टर के.एस.वाइबा र उहाँकी दोस्री पत्नी अमृत मोक्तानको लिँगिया चिया बगान, दार्जीलिङको घरमा एक बालिकाले जन्म लिइन्। ती बालिकाको नाम विष्णुकुमारी वाइबा राखियो। उनको बाल्यकाल अन्य बालबालिकासरह बिते पनि उनको स्वभावमा भने अरुभन्दा केही अन्तर देखियो। उनी अलिक गम्भीर निडर चिन्तनशील र अन्तर्मुखी थिइन्। उनको स्वास्थ्य सानैदेखि राम्रो थिएन। उनलाई १३ वर्षको उमेरदेखि हाडजोर्नीको रोगले छोयो। यो रोग नै उनको जीवनपर्यन्त रह्यो।

उनको जीवनलाई पहिलो पटक झक्झक्याइ दिने घटना आपुनै दाजु शिवको दर्दनाक मृत्यु थियो। पोखरीमा डुबेको मान्छेलाई बचाउन जाँदा वि.सं. २०१० सालमा उनको मृत्यु भएको थियो। यो घटनाले उनको संवेदनशील मनलाई मात्र हल्लाएन कि सम्पूर्ण परिवारलाई झक्झक्यायो। गाउँ परिवर्तन गर्दा अलिकति भएपनि सान्त्वना मिल्छ कि भनेर उनका बाबु डाक्टर के.एस.वाइबा वि.सं. २०१० सालमा काठमाडौं आइपुगे। त्यसबेला उनको उमेर १७ वर्षको थियो। त्यही साल पद्मकन्या विद्याश्रम डिल्लीबजारबाट उनले एस.एल.सी.परीक्षा उत्तीर्ण गरिन्। उनले पद्मकन्या क्याम्पसबाट वि.सं. २०१३ सालमा आई.ए. र वि.सं. २०१५ सालमा बी.ए. उत्तीर्ण गरिन्। एम.ए.मा अङ्ग्रेजी विषय लिएर पढिन्। तर रोगका कारण जाँच दिन सकिनन् र पढाइको सिलसिला टुट्यो। विश्वविद्यालयबाट प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने अध्ययनको सिलसिला टुटे पनि उनको भावुक मनले नेपाली साहित्यको अध्ययनको सिलसिला जोडिसकेको थियो।

वि.सं. २०१३ सालमा 'धरती' नामक पत्रिकामा दुई वटा कविता प्रकाशित गरी नेपाली साहित्यको विकासमा आफूलाई समर्पित गर्ने अठोटको अभिव्यक्ति पारिजातबाट भइसकेको थियो। वि.सं. २०१४ सालमा त्यसताका युवा कविहरूद्वारा स्थापित 'रोदीघर' नामक साहित्यिक यात्रामा उनको प्रवेश सुरु भयो। वि.सं. २०१४ सालमै 'आकाङ्क्षा' कवितासङ्ग्रह पहिलो पुस्तकको रूपमा प्रकाशित भयो। घरको अवस्था अत्यन्त दयनीय भएकाले जीवन धान्न वि.सं. २०१६ सालदेखि वि.सं. २०१८ सालसम्म मदन मेमोरियल स्कुल पाटनमा शिक्षिकाको जागीर खाईन्। यो जागीर खाँदाखाँदै रोगले निकै च्यापेर ल्याइसकेको थियो। त्यसले हावापानी बदल्दा केही बिसेक होला कि भन्ने आशामा वि.सं. २०१८ सालमा स्कुलको जागीर छाडी काठमाडौं प्रवेश गरेको ७ वर्षपछि पहिलोपल्ट १ महिनाका लागि दार्जिजिङ फर्किइन्। तर रोग झन्झन् बढ्दै गएपछि वि.सं. २०२१ सालदेखि ओछ्यानमै परिन्। जुनबेला उनी ओछ्यानमा परिन्, त्यसबेला उनको उमेर २७ वर्षको मात्र थियो। त्यो बेलादेखि उनी जीवनभर ओछ्यानको ओछ्यानमै रहिन्।

नेपाली साहित्यको आकाशमा वि.सं. २०१३ सालदेखि कविताको माध्यमबाट आफ्नो चिनारी सुरु गरेको भएतापनि गद्यलेखन प्रयासमा पनि निरन्तर लागिरहेको कुरा उनका चार वटा उपन्यास 'सङ्घर्ष', 'वर-पीपल', 'मानव', 'अन्तर्यामी' र 'शारदा' चित्तबुझ्दो नभएकाले जलाइदिएको कुराले स्पष्ट हुन्छ। यो लेखाइको समय थियो, वि.सं. २०१८ देखि वि.सं. २०२१ सालसम्म। उनले यी सबै जलाएपछि अर्को पाँचौँ उपन्यासले तत्कालीन नेपाली साहित्यकाशमा ठूलो हलचल ल्याइदियो। 'शिरीषको फूल'ले वि.सं. २०२२ सालको मदन पुरस्कार पायो। लामाले राखिदिएको 'छेडुकोल्मा' र न्वारनमा राखिदिएको नाम 'पारिजात' सधैँ ओझेलमा पारिदियो। नेपाली आकाशमा 'पारिजात' नाम चम्कन थाल्यो।

राजनीतिक यात्रा[सम्पादन गर्ने]

वि.सं. २०२३ सालमा तत्कालीन राजनीतिक व्यवस्थाविरुद्ध केही सङ्गीतकार र लेखक कविहरूले आफ्नो प्रकारको विद्रोहको स्वर उचाल्न एउटा समूहको निर्माण गरे। त्यो समूहको नाम थियो 'राल्फा'। यस समूहको केन्द्रविन्दुका रूपमा पारिजात रहिन्। यो समूहले आपुना विद्रोहका स्वर देश-विदेशमा जहाँजहाँ उराल्दै हिँड्यो, त्यहाँ-त्यहाँ आफ्नो अशक्त शरीर लिएर पनि गईन्। पछि यही राल्फाली यात्रा नै नयाँ जनवादी संस्कृति र प्रगतिशील लेखनफाँटमा महत्वपूर्ण कोसेढुङ्गा बन्न पुग्यो।

स्वास्थ्य झनझन् खराब हुँदै गयो। हाड-जोर्नीको रोग त छँदै थियो त्यसमाथि पनि क्षयरोग अल्सर दम पनि थपिएर बाँच्न मुस्किल पारिदिए। यी रोगहरूबाट मुक्ति पाउन उनी वि.सं. २०२६, वि.सं. २०२९, वि.सं. २०३० र वि.सं. २०३१ सालमा पटक-पटक गरी भारतमा उपचारार्थ गईन्। स्वास्थ्यमा कुनै सुधार नहुने स्पष्ट भएपछि उनले आपुनो मनलाई सम्हालिन् र आफूलाई साहित्यबाट मात्र नभई वैचारिकरूपले पनि देश र जनताका निम्ति समर्पित गर्ने अठोट लिई वि.सं. २०३४ सालमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी चौथो महाधिवेशनको सदस्यता लिईन्। उनी शारीरिक पीडाको कुनै वास्ता नगरी महिला मुक्तिको कार्यमा सकि्रय हुनुका साथै अखिल नेपाल महिला सङ्घको अध्यक्ष बनी भूमिगत कार्यमा सक्रिय भईन्। पारिजात वि.सं. २०३५/२०३६ सालको आन्दोलनमा ज्यादै सक्रिय भईन्। वि.सं. २०३६ सालमा प्रगतिशील लेखक कलाकार सङ्घको स्थापनाको लागि पनि उनको सक्रिय भूमिका रह्यो।

गीत सङ्गीतमा उनको ठूलो लगाव थियो। वेदना सांस्कृतिक समूहसँगै र पछि इसाससँगै पटक-पटक गरी भारतका विभिन्न प्रान्तहरू लगायत स्वदेश र विदेशमा उनले भ्रमण गरिन्। उनी इन्द्रेणी सांस्कृतिक समाजको इसासको मानार्थ अध्यक्ष थिइन्।

वि.सं. २०४६ सालको जनआन्दोलनमा ज्यानको कुनै पर्वाह नगरी उनी सडकमा ओर्लिइन्। विभिन्न क्रियाकलापद्वारा जनआन्दोलनलाई सफल पार्न क्रियाशील रहिन्। वि.सं. २०४६ साल चैत्र ३ गतेको लेखक तथा कवि कलाकारको ऐतिहासिक विरोध प्रदर्शनमा पारिजात सबभन्दा अघिल्लो पङ्क्तिमा बसी कालोपट्टि बाँधी विरोध पदर्शन गर्ने कार्यलाई सफल पार्न सहभागी भइन्। प्रजातन्त्रको पुनर्वहालीपछि नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानलाई प्रजातन्त्रिकरण गर्नुपर्दछ भन्ने माग राखी सङ्घर्षमा ओर्लेको 'प्राज्ञिक सङ्घर्ष समिति'को संयोजक भइन्। प्राज्ञहरूको माग पूरा गराउन भरमग्दुर प्रयास गरिन्। पारिजात विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रिय सङ्घ संस्थासँग पनि संलग्न भइन्। उनी नेपाल मावनअधिकार सङ्गठनको उपाध्यक्ष अखिल नेपाल महिला माचको संस्थापक अध्यक्ष बन्दी सहायता नियोगको संस्थापक अध्यक्ष तथा त्रि.वि.सभाको सदस्य रहिन्। अन्तराष्ट्रिय सङ्घ-संस्थाहरूमा Out Right International, Feminist Association, Society for Women Geographer, Amnesty International आदिसँग सम्बन्धित थिइन्।

उनले मदन पुरस्कार गङ्की पुरस्कार र पाण्डुलिपि पुरस्कार पाइन्। उनलाई 'जनमत' र 'नेपाल तामाङ घेदुङ सङ्घ'द्वारा अभिनन्दित गरिएको थियो। पारिजातद्वारा लिखित पुस्तक 'शिरिषको फूल'को अङ्ग्रेजी अनुवाद Blue Mimosa लाई अमेरिकाको मेरिल्याण्ड युनिभर्सिटीको पाठ्यक्रममा पनि राखियो। उनलाई मनपर्ने रङ्ग हरियो, मनपर्ने ऋतु वर्षा, मनपर्ने फूल गुराँस र मनपर्ने खानाः छोइला, मम, सुख्खा रोटी, काभ्रो, चिण्डो, टमाटर र कोइरालो थिए।

कृतिहरू[सम्पादन गर्ने]

पारिजातका प्रकाशित कृतिहरू -

निधन[सम्पादन गर्ने]

उनको निधन लामो समयसम्मको पुरानो व्यथाले २०५० साल वैशाख ५ गते बिहान ४ बजे वीर अस्पतालको विशेष उपचार कक्षमा भयो।

बाहिरी लिङ्कहरू[सम्पादन गर्ने]