सूत्र

सूत्र, कुनै ठूलो कुरालाई अतिसंक्षिप्त रूपमा अभिव्यक्त गर्ने तरिका हो। यसको उपयोग साहित्य, व्याकरण, गणित, विज्ञान आदिमा हुन्छ। सूत्रको शाब्दिक अर्थ धागो वा डोरी हुन्छ। जस प्रकार धागो वस्तुहरूलाई आपसमा जो्ड़ेर एक विशिष्ट रूप प्रदान गर्दछ, त्यसै प्रकार सूत्र पनि विचारहरूलाई सम्यक रूपबाट जोड्दछ।

हिन्दू (सनातन धर्म)मा सूत्र एक विशेष प्रकारको साहित्यिक विधाको सूचक पनि छ। जस्तै पतंजलिको योगसूत्र र पाणिनिको अष्टाध्यायी आदि। सूत्र साहित्यमा छोटे-छोटे किन्तु सारगर्भित वाक्य हुन्छन् जो आपसमा जोडिएका हुन्छन्। यिनमा प्रायः पारिभाषिक एवं तकनीकी शब्दहरूको खुलेर गरिन्छ ताकि गूढबाट गूढ कुरा पनि संक्षेपमा किन्तु स्पष्टताबाट कही जा सके। प्राचीन कालमा सूत्र साहित्यको महत्व यस कारण थियो कि अधिकांश ग्रन्थ कंठस्थ गरे जानेका ध्येयले रचे जान्थे; अतः इनका संक्षिप्त होना विशेष उपयोगी थियो। चूंकि सूत्र अत्यन्त संक्षिप्त होन्थे, कहिले-कहिले इनका अर्थ बुझ्न कठिन हो जान्थ्यो। यस समस्याका समाधानका रूपमा अनेक सूत्र ग्रन्थहरूका भाष्य पनि लेख्ने प्रथा प्रचलित भएको थियो। भाष्य, सूत्रहरूको व्याख्या (commentary) गर्थे।

बौद्ध धर्ममा सूत्र उन उपदेशपरक ग्रन्थहरूलाई भन्दछन् जसमा गौतम बुद्धको शिक्षाहरू संकलित छन्।

परिभाषा

वायुपुराणमा 'सूत्र'को निम्नलेखित परिभाषा दी गयी छ-

अल्पाक्षरं असंदिग्धं सारवत्‌ विश्वतोमुखम्‌।

अस्तोभं अनवद्यं च सूत्रं सूत्र विदो विदुः॥

( अर्थात कम अक्षरहरू वाला, संदेहरहित, सारस्वरूप, निरन्तरता लागि भए तथा त्रुटिहीन (कथन)लाई सूत्रविद सूत्र भन्दछन्। )

केही सूत्र ग्रन्थहरूको सूची

वेदांग

   * शिक्षा सूत्र (phonetics)
   * छन्द (metrics)
   * व्याकरण (grammar)
         o अष्टाध्यायी - यो पाणिनि द्वारा रचित व्याकरणको  सूत्र ग्रन्थ हो।

   * निरुक्त (etymology)
   * ज्योतिष (astrology)
   * कल्प (ritual)
         o श्रौत सूत्र - यज्ञ गर्नको लागि सम्बन्धित
         o स्मार्त सूत्र
               + गृह्य सूत्र - घरेलू जीवनबाट सम्बन्धित्
               + समयचारिका वा धर्मसूत्र
                     # शुल्ब सूत्र, यज्ञशालाको  शिल्प

हिन्दू दर्शन

• योगसूत्र
• न्यायसूत्र
• वैशेषिक सूत्र
• पूर्व मीमांसा सूत्र
• ब्रह्मसूत्र वा वेदान्त सूत्र - (वादरायणद्वारा रचित)

बौद्ध धर्मबाट सम्बन्धित सूत्र

सूत्र पिटक

यी पनि हेर्नुहोस्

• सूत्र (फॉर्मूला)
• माहेश्वर सूत्र
• पतंजलिको योगसूत्र
• वात्स्यायन कृत कामसूत्र
• भाष्य

बाहरी कड़ीहरू

• Buddhist Scriptures in Multiple Languages
• Chinese repository of Buddhist Sutras translated into English. Also has other texts.
• Mahayana Buddhist Sutras in English
• More Mahayana Sutras
• The Hindu Vedas, Upanishads, Puranas, and Vedanta Sacred-texts.com
• A Modern Sutra
• Digital Sanskrit Buddhist Canon
• Pali Suttas at Access to Insight
• Ida B. Wells Memorial Sutra Lirary (Pali Suttas)
• Suttas read aloud