कोइला

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।
कोइला
कोइला

कोइला एक ठोस कार्बनिक पदार्थ हो जसलाई ईंन्धनको रूपमा प्रयोगमा ल्याइन्छ । ऊर्जाको प्रमुख स्त्रोतको रूपमा कोइला अत्यंत महत्वपूर्ण छ । कुल प्रयुक्त ऊर्जाको ३५% देखि ४०% भाग कोइला बाट पाप्त हुन्छ । विभिन्न प्रकारका कोइलाहरूमा कार्बनको मात्रा फरक-फरक हुन्छ । कोइलाहरू बाट अन्य बल्ने तथा उपयोगी पदार्थ पनि प्राप्त हुन्छ । ऊर्जाको अन्य स्रोतहरूमा पेट्रोलियम तथा तिनको उत्पादनको नाम सर्वोपरि छ ।

परिचय[सम्पादन गर्ने]

कोइला र कोयल दुवै संस्कृतको कोकिल शब्द बाट निस्किएका हुन्। साधारणतया काठ का अंगारहरूलाई निभाए पछि बचेर रहेका वा जलेका अंश लाई कोइला भनिन्छ। ति खनिज पदार्थ लाई पनि कोइला भनिन्छ जुन संसार का अनेक स्थलहरूमा खानी बाट निकालिन्छ। पहिलो प्रकारको कोइलाहरू लाई काठको कोइला या काठ कोइला, र दोश्रो प्रकार का कोइलाहरू लाई पत्थरको कोइला या केवल कोइला भनिन्छ। एक तेश्रो प्रकारको पनि कोइला हुन्छ जुन हड्डिहरू लाई जलाए पछि प्राप्त हुन्छ। यसलाई हड्डीको कोइला या अस्थि कोइला भनिन्छ।

तीनै प्रकार का कोइलाहरू महत्वपूर्ण छन् र अनेक घरेलू कामहरू, रासायनिक क्रियाहरू र उद्योगधन्धाहरूमा प्रयुक्त हुन्छन्। कोइलाहरूको विशेष उपयोग इन्धनको रूपमा हुन्छ। कोइलाहरू बले पछि धुवाँ कम निस्किन्छ वा कत्ति पनि धुवाँ निस्किदैन। कोइलाहरूको आँच राम्रो र सफा हुन्छ तथा यसबाट खरानी धेरै कम बन्छ। कोइलाहरूमा गंधक (सल्फर) धेरै कम हुन्छ र त्यो आगो चाडै समात्छ। कोइलाहरूमा खरानी कम हुन्छ र उनको परिवहन सरल हुन्छ। इन्धनको अतिरिक्त कोइलाहरूको उपयोग रबरको सामानहरू, विशेषत: टायर, ट्यूब र जूताको निर्माणमा तथा पेन्ट र इनामेल पालिश, ग्रामोफोन र फोनोग्राफको रेकर्ड, कार्बन, कागज, टाइपराइटरको रिबन, छाला, जिल्दा बाँधने दफ्ती, मुद्रणको मसी र पेन्सिलको निर्माणमा हुन्छ। कोइलाहरू बाट अनेक रसायनिक पनि प्राप्त या तैयार हुन्छन्। कोइलाहरू बाट कोइला ग्याँस पनि तैयार हुन्छ, जुन प्रकाश र उष्मा प्राप्त गर्नमा आजकल व्यापक रूपले प्रयुक्त हुन्छ।

कोइलाको एक विशेषता रंग र ग्याँसको अवशोषण हो, जसबाट यसको उपयोग अनेक पदार्थहरू, जस्तै मदिरा, तेलहरू, रसायनिकहरू, युद्ध र अश्रुग्याँसहरू आदिको परिष्कारको लागि तथा अवांछित ग्याँसहरूको प्रभाव लाई कम या टाढा गर्नको लागि मुखौटाहरू (mask)मा हुन्छ। यस कामको लागि एक विशेष प्रकारको सक्रियकृत कोइला तैयार हुन्छ जसको अवशोषण क्षमता धेरै अधिक हुन्छ। कोइला बारूदको पनि एक आवश्यक अवयव हो।

कोइला पत्थर (Coal) र कोइला क्षेत्र (Coal-field)[सम्पादन गर्ने]

आधुनिक युगमा उद्योगहरू तथा यातायातको विकासको लागि पत्थरको कोइला परमावश्यक पदार्थ हो। फलाम तथा इस्पात उद्योगमा यस्तो उत्तम कोइलाहरूको आवश्यकता हुन्छ जसबाट कोक बनाउन सकियोस् । भारतमा साधारण कोइलाहरूको भंडार त प्रचुर मात्रामा प्राप्त छन्, तर कोक उत्पादनको लागि उत्तम श्रेणीको कोइला अपेक्षाकृत सीमित छ।

भारतमा कोइला मुख्यत: दुइ विभिन्न युगोंको स्तरसमूहहरूमा भेटिन्छ : पहिलो गोंडवाना युग (Gondwana Period)मा तथा दोश्रो तृतीय कल्प (Tertiary Age) में। यिनीहरूमा गोंडवाना कोइला उच्च श्रेणीको हुन्छ। यसमा राखको मात्रा अल्प तथा तापोत्पादक शक्ति अधिक हुन्छ। तृतीय कल्पको कोइला घटिया श्रेणीको हुन्छ। यसमा गंधकको प्रचुरता भएको कारण यो कतिपय उद्योगहरूमा प्रयुक्त गर्न सकिन्न।

गोंडवाना युगको प्रमुख क्षेत्र झरिया (झरखंड]] तथा रानीगंज (बंगाल)मा स्थित छ। अन्य प्रमुख क्षेत्रहरूमा बोकारो, गिरिडीह, करनपुरा, पेंचघाटी, उमरिया, सोहागपुर, सिगरेनी, कोठा गुदेम आदि उल्लेखनीय छन्। भारतमा उत्पादित संपूर्णै कोइलाहरूको ७० प्रतिशत केवल झरिया र रानीगंज देखि प्राप्त हुन्छ। तृतीय कल्पको कोयले, लिग्नाइट र ऐंथ्रासाइट आदिको निक्षेप आसाम, कशमीर, राजस्थान, मद्रास र कच्छ राज्यहरूमा छ।

मुख्य गोंडवाना विरक्षा (Exposures) तथा अन्य सम्बन्धित कोइला निक्षेप प्रायद्वीपीय भारतमा दामोदर, सोन, महानदी, गोदावरी र उनको सहायक नदिहरूको घाटिहरूको अनुप्रस्थ एक रेखाबद्ध क्रम (linear fashion)मा वितरित छन्।

कोइलाहरूको उत्पत्ति[सम्पादन गर्ने]

धेरै वर्षहरू पूर्व वनस्पतिहरू भूमिको तल दबनुको कारण कालांतरमा यो कोइला बने । लगभग ३० करोड वर्ष पूर्व पृथ्वी घने जंगल, कच्छ क्षेत्रहरू (marshlands) र जलधाराहरू देखि तर थियो । वनस्पति समूहहरूको जलमा डुबेर मृत्यु भयो जुन त्यस पछि माटोको बोझको तल दबेर गयो । भूगर्भमा उच्च ताप एवं दबावको कारण यो जीवावशेष कोइलाहरूमा परिवर्तित हुन गए ।

संरचना[सम्पादन गर्ने]

कोयलेमा मुख्यतः कार्बन तथा अनेकौं यौगिक रहन्छन् । कार्बन तथा हाइड्रोजनको अतिरिक्त नाईट्रोजन, ओक्सीजन तथा गंधक (Sulphur) पनि रहन्छन् । यसको अतिरिक्त फस्फोरस तथा केही अकार्बनिक द्रव्य पनि पाइन्छन् ।

कोइलाहरूको प्रकार[सम्पादन गर्ने]

चिस्यान रहित कार्बनको मात्राको आधारमा कोइलाहरूको निम्नलिखित चार प्रकारमा बाँँडिएका छन् :

  • एन्थ्रेसाइट (९४-९८%)
  • बिटूमिनस (७८-८६%)
  • लिग्नाइट (२८-३०%)
  • पीट (२७%)

भंजक आसवन[सम्पादन गर्ने]

हावाको गैरमौजूदगीमा १०००-१४०० डिग्री सेल्सियसमा गर्म गरे पछि कोलतार, कोल ग्याँस, अमोनिया तथा कोल ग्याँस प्राप्त हुन्छ । यस प्रक्रियाको कोइलाहरूको भंजक आसवन भन्छन् ।

कोइलाहरूको स्रोत[सम्पादन गर्ने]

खानी देखि निकालिने यो शक्तिप्रदायक खनिज मुख्यतः - चीन, संयुक्त राज्य अमेरिका (USA), ग्रेट ब्रिटेन, जर्मनी, पोल्याण्ड, अष्ट्रेलिया तथा भारतमा पाइन्छ । भारतमा यो मुख्यतः झारखंड, मध्यप्रदेश, उडीसा, पश्चिम बङ्गाल एवं आंध्र प्रदेशमा पाइन्छ । जनवरी २०००मा गरियो आकलनको अनुसार भारतको खानीहरूमा कुल २११.५ अरब टन कोइलाहरूको भंडार छ ।

स्वच्छ कोइला प्रौद्योगिकी[सम्पादन गर्ने]

कोइला एक जीवाश्म ईंन्धन हो जुन मुख्य रूपले कार्बनहरू तथा हाइड्रोकार्बनहरू देखि बनेको हुन्छ। बिजुली उद्योगमा यसको ठूलो मात्रामा उपयोग गरिन्छ। यसलाई जलाएर वाष्प बनाइन्छ जुन टर्बाइनहरू लाई घुमाएर बिजुली तैयार गरिन्छ । जब यसलाई जलाइन्छ त यसले उत्सर्जन हुन्छ जुन प्रदूषण र वैश्विक तापनको बढाउँछ। भारत सहित धेरै देशहरूमा बिजुलीको उत्पादन मुख्य रूपले कोइलाहरूमा निर्भर छ यसैले सरकार स्वच्छ कोइला प्रौद्योगिकीमा जोड दिदैछ। यस प्रौद्योगिकीको माध्यमले कोइलाहरू स्वच्छ बनाएर र तिनको उत्सर्जनको नियंत्रित गरेर पर्यावरणमा पर्ने कुप्रभावहरूको कम गरिन सकिन्छ ।

बाहिरी कडिहरू[सम्पादन गर्ने]