कोइला

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।
कोइला
कोइला

कोइला एक ठोस कार्बनिक पदार्थ हो जसलाई ईंन्धनको रूपमा प्रयोगमा ल्याइन्छ । ऊर्जाको प्रमुख स्त्रोतको रूपमा कोइला अत्यंत महत्वपूर्ण छ । कुल प्रयुक्त ऊर्जाको ३५% देखि ४०% भाग कोइला बाट पाप्त हुन्छ । विभिन्न प्रकारका कोइलाहरूमा कार्बनको मात्रा फरक-फरक हुन्छ । कोइलाहरू बाट अन्य बल्ने तथा उपयोगी पदार्थ पनि प्राप्त हुन्छ । ऊर्जाको अन्य स्रोतहरूमा पेट्रोलियम तथा तिनको उत्पादनको नाम सर्वोपरि छ ।

परिचय[सम्पादन गर्ने]

कोइला र कोयल दुवै संस्कृतको कोकिल शब्द बाट निस्किएका हुन्। साधारणतया काठ का अंगारहरूलाई निभाए पछि बचेर रहेका वा जलेका अंश लाई कोइला भनिन्छ। ति खनिज पदार्थ लाई पनि कोइला भनिन्छ जुन संसार का अनेक स्थलहरूमा खानी बाट निकालिन्छ। पहिलो प्रकारको कोइलाहरू लाई काठको कोइला या काठ कोइला, र दोश्रो प्रकार का कोइलाहरू लाई पत्थरको कोइला या केवल कोइला भनिन्छ। एक तेश्रो प्रकारको पनि कोइला हुन्छ जुन हड्डिहरू लाई जलाए पछि प्राप्त हुन्छ। यसलाई हड्डीको कोइला या अस्थि कोइला भनिन्छ।

तीनै प्रकार का कोइलाहरू महत्वपूर्ण छन् र अनेक घरेलू कामहरू, रासायनिक क्रियाहरू र उद्योगधन्धाहरूमा प्रयुक्त हुन्छन्। कोइलाहरूको विशेष उपयोग इन्धनको रूपमा हुन्छ। कोइलाहरू बले पछि धुवाँ कम निस्किन्छ वा कत्ति पनि धुवाँ निस्किदैन। कोइलाहरूको आँच राम्रो र सफा हुन्छ तथा यसबाट खरानी धेरै कम बन्छ। कोइलाहरूमा गंधक (सल्फर) धेरै कम हुन्छ र त्यो आगो चाडै समात्छ। कोइलाहरूमा खरानी कम हुन्छ र उनको परिवहन सरल हुन्छ। इन्धनको अतिरिक्त कोइलाहरूको उपयोग रबरको सामानहरू, विशेषत: टायर, ट्यूब र जूताको निर्माणमा तथा पेन्ट र इनामेल पालिश, ग्रामोफोन र फोनोग्राफको रेकर्ड, कार्बन, कागज, टाइपराइटरको रिबन, छाला, जिल्दा बाँधने दफ्ती, मुद्रणको मसी र पेन्सिलको निर्माणमा हुन्छ। कोइलाहरू बाट अनेक रसायनिक पनि प्राप्त या तैयार हुन्छन्। कोइलाहरू बाट कोइला ग्याँस पनि तैयार हुन्छ, जुन प्रकाश र उष्मा प्राप्त गर्नमा आजकल व्यापक रूपले प्रयुक्त हुन्छ।

कोइलाको एक विशेषता रंग र ग्याँसको अवशोषण हो, जसबाट यसको उपयोग अनेक पदार्थहरू, जस्तै मदिरा, तेलहरू, रसायनिकहरू, युद्ध र अश्रुग्याँसहरू आदिको परिष्कारको लागि तथा अवांछित ग्याँसहरूको प्रभाव लाई कम या टाढा गर्नको लागि मुखौटाहरू (mask)मा हुन्छ। यस कामको लागि एक विशेष प्रकारको सक्रियकृत कोइला तैयार हुन्छ जसको अवशोषण क्षमता धेरै अधिक हुन्छ। कोइला बारूदको पनि एक आवश्यक अवयव हो।

कोइला पत्थर (Coal) र कोइला क्षेत्र (Coal-field)[सम्पादन गर्ने]

आधुनिक युगमा उद्योगहरू तथा यातायातको विकासको लागि पत्थरको कोइला परमावश्यक पदार्थ हो। फलाम तथा इस्पात उद्योगमा यस्तो उत्तम कोइलाहरूको आवश्यकता हुन्छ जसबाट कोक बनाया जा सके। भारतमा साधारण कोइलाहरूको भंडार त प्रचुर मात्रामा प्राप्त छन्, तर कोक उत्पादनको लागि उत्तम श्रेणीको कोइला अपेक्षाकृत सीमित छ।

भारतमा कोइला मुख्यत: दुइ विभिन्न युगोंको स्तरसमूहहरूमा भेटिन्छ : पहिलो गोंडवाना युग (Gondwana Period)मा तथा दोश्रो तृतीय कल्प (Tertiary Age) में। यिनीहरूमा गोंडवाना कोइला उच्च श्रेणीको हुन्छ। यसमा राखको मात्रा अल्प तथा तापोत्पादक शक्ति अधिक हुन्छ। तृतीय कल्पको कोइला घटिया श्रेणीको हुन्छ। यसमा गंधकको प्रचुरता भएको कारण यो कतिपय उद्योगहरूमा प्रयुक्त गर्न सकिन्न।

गोंडवाना युगको प्रमुख क्षेत्र झरिया (झरखंड]] तथा रानीगंज (बंगाल)मा स्थित छ। अन्य प्रमुख क्षेत्रहरूमा बोकारो, गिरिडीह, करनपुरा, पेंचघाटी, उमरिया, सोहागपुर, सिगरेनी, कोठा गुदेम आदि उल्लेखनीय छन्। भारतमा उत्पादित संपूर्णै कोइलाहरूको ७० प्रतिशत केवल झरिया र रानीगंज देखि प्राप्त हुन्छ। तृतीय कल्पको कोयले, लिग्नाइट र ऐंथ्रासाइट आदिको निक्षेप आसाम, कशमीर, राजस्थान, मद्रास र कच्छ राज्यहरूमा छ।

मुख्य गोंडवाना विरक्षा (Exposures) तथा अन्य सम्बन्धित कोइला निक्षेप प्रायद्वीपीय भारतमा दामोदर, सोन, महानदी, गोदावरी र उनको सहायक नदिहरूको घाटिहरूको अनुप्रस्थ एक रेखाबद्ध क्रम (linear fashion)मा वितरित छन्।

कोइलाहरूको उत्पत्ति[सम्पादन गर्ने]

वर्षहरू पूर्व वनस्पतिहरूको भूमिको तल दबनेको कारण कालांतरमा यो कोइला बना । लगभग ३० करोड वर्ष पूर्व पृथ्वी घने जंगल, कच्छ क्षेत्रहरू (marshlands) र जलधाराहरू देखि तर थियो । वनस्पति समूहहरूको जलमा गिरकर मृत्यु भयो जुन त्यस पछि माटोको बोझको तल दबते गए । भूगर्भमा उच्च ताप एवं दबावको कारण यो जीवावशेष कोइलाहरूमा परिवर्तित होते गए ।

संरचना[सम्पादन गर्ने]

कोयलेमा मुख्यतः कार्बन तथा उनको यौगिक रहछन । कार्बन तथा हाइड्रोजनको अतिरिक्त नाईट्रोजन, ओक्सीजन तथा गंधक (Sulphur) पनि रहछन । यसको अतिरिक्त फस्फोरस तथा केही अकार्बनिक द्रव्य पनि पाइन्छ ।

कोइलाहरूको प्रकार[सम्पादन गर्ने]

चिस्यान रहित कार्बनको मात्राको आधारमा कोइलाहरूको निम्नलिखित चार प्रकारोमा बांटा गएको छं -

  • एन्थ्रेसाइट (९४-९८%)
  • बिटूमिनस (७८-८६%)
  • लिग्नाइट (२८-३०%)
  • पीट (२७%)

भंजक आसवन[सम्पादन गर्ने]

हावाको गैरमौजूदगीमा १०००-१४०० डिग्री सेल्सियसमा गर्म गरे पछि कोलतार, कोल ग्याँस, अमोनिया तथा कोल ग्याँस प्राप्त हुन्छ । यस प्रक्रियाको कोइलाहरूको भंजक आसवन भन्छन् ।

कोइलाहरूको स्रोत[सम्पादन गर्ने]

खानों देखि निकाले जाने वाला यो शक्तिप्रदायक खनिज मुख्यतः - चीन, संयुक्त राज्य अमेरिका (USA), ग्रेट ब्रिटेन, जर्मनी, पोल्याण्ड, अष्ट्रेलिया तथा भारतमा पाइन्छ । भारतमा यो मुख्यतः झारखंड, मध्यप्रदेश, उडीसा, पश्चिम बङ्गाल एवं आंध्र प्रदेशमा पाइन्छ । जनवरी २०००मा गरियो आकलनको अनुसार भारतको खानहरूमा कुल २११.५ अरब टन कोइलाहरूको भंडार छ ।

स्वच्छ कोइला प्रौद्योगिकी[सम्पादन गर्ने]

कोइला एक जीवाश्म ईंन्धन हो जुन मुख्य रूपले कार्बनहरू तथा हाइड्रोकार्बनहरू देखि बना छ। बिजुली उद्योगमा यसको ठूलो मात्रामा उपयोग गरिन्छ। यसलाई जलाकर वाष्प बनाइन्छ जुन टर्बाइनहरू लाई घुमाकर बिजुली तैयार गर्छ। जब यसलाई जलाइन्छ त यसले उत्सर्जन हुन्छ जुन प्रदूषण र वैश्विक तापनको बढाउँछ। भारत सहित धेरै देशहरूमा बिजुलीको उत्पादन मुख्य रूपले कोइलाहरूमा निर्भर छ यसैले सरकार स्वच्छ कोइला प्रौद्योगिकीमा जोर दिदैछ। यस प्रौद्योगिकीको माध्यमले कोइलाहरूको स्वच्छ बनाएर र उनको उत्सर्जनको नियंत्रित गरेर पर्यावरणमा पडने वाला कुप्रभावहरूको कम गरिन सक्छ।

स्वच्छ कोइला प्रौद्यांगिकीमा कोइलाहरूको धुलाई, कोल बेड मीथेन/कोल माइन मीथेन निष्कर्षण, भूमिगत कोइलाहरूको ग्याँस उपचारित गर्न एवं कोइलाहरूको द्रवीकरण गर्न आदि शामिल छ।

कोइला प्रक्षालन[सम्पादन गर्ने]

पर्यावरण एवं वन मंत्रालयको दिशानिर्देंशोंको अनुसार ३४ प्रतिशत भन्दा अधिक राख वाला कोइलाहरूको उपयोग उन थर्मल पावर स्टेशनहरूमा मना गरिएको छ जुन लदान केन्द्रों भन्दा टाढा तथा अत्यधिक प्रदूषित क्षेत्रहरूमा छन्। यस्तोमा प्रक्षालित कोइलाहरूको प्रयोग गर्न महत्वपूर्ण भएको छ। यसले यस्तो पावर स्टेशनहरूको संचालन संग सम्बन्धित खर्चमा पनि कमी आउँछ। धुले कोइलाहरूको आपूर्ति १०औं पंचवर्षीय योजनाको आरंभमा १७० लाख टन थियो जुन यस योजनाको अन्तमा बढएर ५५० लाख टन भयो। ११औं पंचवर्षीय योजनाको अन्त सम्म यसको २५०० लाख टन भएको संभावना छ।

थर्मल पावर स्टेशनहरूको लागि कोइला धुलाई केंद्रहरूको मौजूदा क्षमता १०८० लाख टन छ जसलाई यस अवधिमा बढाएर २५०० लाख टन गर्ने कोशिश गरे जा रही छ। यसमा भन्दा अधिकतर निजी क्षेत्रले सम्बन्धित छन्। यसको वाहेक कोल इंडिया लिमिटेड कम्पनीले पनि आफ्नो खदानों देखि धुले कोइलाहरूको आपूर्ति गर्ने फैसला गरेको छ। यसको लागि त्यो २० कोइला धुलाई केंद्रहरूको निर्माण करेगी जसको क्षमता १११० लाख टन हुनेछ। ११औं पंचवर्षीय योजनाको अन्त सम्म यिनी केंद्रहरूको शुरू भएको संभावना छ।

सीबीएम तथा सीएमएम[सम्पादन गर्ने]

जो मिथेन ग्याँस कोइलाहरूको अनर्छुई परतहरू बाट निकालीन्छ त्यसलाई कोल बेड मीथेन (सीबीएम) भन्छन् र जुन चालू खदानहरू बाट निकालीन्छ त्यसलाई कोल माइन मीथेन (सीएमएम) भन्छन्। कोल बेड मीथेन#कोल माइन मीथेनको विकासको लागि भारत सरकारले १९९७मा एक नीति द्वारा बढावा दिएको थियो। यस नीति अनुसार कोइला मंत्रालय तथा पेट्रोलियम एवं प्राकृतिक ग्याँस मंत्रालय दुवै मिलेर कार्य गर्दै छन्। सरकारले वैश्विक बोलीको तीन दौराहरू अनुरूप कोल बेड मीथेनको लागि २६ ब्लकहरूको बोली लगाएको थियो। यिनीहरूको कुल क्षेत्र १३,६०० वर्ग किलोमीटर छ र यसमा १३७४ अरब घनमीटर ग्याँस भंडार भएको सम्भावना छ। वर्ष २००७मा रानीगंज कोइला क्षेत्रको एक ब्लकमा वाणिज्यिक उत्पादन आरंभ गरइएको थियो बढी दुइ केंद्रहरूमा पनि उत्पादन चाँडै नै आरंभ हुनेछ। पेट्रोलियम एवं प्राकृतिक ग्याँस मन्त्रालयको तहत हाइड्रोकार्बन महानिदेशक (डीजीएच) कोल बेड मिथेन सम्बन्धी गतिविधिहरूको लागि विनियामकको भूमिका निभाइन्छ। डीजीएचले सीबीएम-४ अनुसार १० नयाँ ब्लकहरूको पेशकश गरिएको छ।

भारत कोकिंग कोल लिमिटेडमा भूमिगत बोरहोलको जरिए यूएनडीपी#ग्लोबल एन्वायरमेंटल फेसिलिटी संग मिलेरभारत कोकिंग कोल लिमिटेडमा भूमिगत बोरहालोंको माध्यम सीएमएमको एक प्रदर्शनात्मक परियोजनाको लागू गरिएको छ। यस परियोजनामा कोल बेड मीथेनको एक ऊर्ध्वाधर बोरको जरिए प्राप्त गरिएको छ जहां ५०० कि.वा.. बिजुली पैदा हुन्छ र उसलाई बीसीसीएलको आपूर्ति गरिन्छ।

हाल नैमा संयुक्त राज्य पर्यावरण संरक्षण अभिकरणको सहयोग देखि सीएमपीडीआईएल, रांचीमा सीबीएमसीएमएम निपटारा केन्द्र स्थापित गरिएको छ जुन भारतमा कोल बेड मीथेनकोल माइन मीथेनको विकासको लागि आवश्यक जानकारिहरू उपलब्ध गराउने छ ।

भूमिगत कोइला गैसीकरण (यूसीजी)[सम्पादन गर्ने]

भूमिगत कोइला गैसीकरण अप्रयुक्त कोइलाहरूको बल्ने ग्याँसमा बदलन प्रक्रिया हो । यो ग्याँस उद्योगहरू, विद्युत उत्पादन तथा हाइड्रोजन सिंथेटिक प्राकृतिक ग्याँस एवं डीजल ईंन्धनको निर्माणमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । भूमिगत गैसीकरणमा उन कोइला भंडारहरूको दोहन गर्ने क्षमता हो जसको निष्कर्षण आर्थिक दृष्टिले मंहगा छ या जुन गहिराई प्रतिकूल भूगर्भीय स्थिति सुरक्षाको दृष्टिले निष्कर्षणको लायक छैन ।

भूमिगत कोइला गैसीकरणको महत्ता तथा योजना आयोगको समेकित ऊर्जा समिति एवं कोइला क्षेत्रमा सुधारको लागि रोडमेपमा टीएल शंकर समितिको सिफारिशहरू लाई ध्यानमा राखदै सरकारले कोइला गैसीकरण अधिसूचना जारीको छ जसमा खनन नीतिको तहत भू एवं भूमिगत गैसीकरणको पनि शामिल गरिएको छ ।

कोल इंडिया लिमिटेडले आफ्नो साझीदार कम्पनीहरू संग मिलेरसीसीएल कमांड एरियामा रामगढ कोलफील्डको कैथा ब्लक तथा पश्चिमी कोल फील्ड लिमिटेड कमांड एरियामा पेंच कोलफील्डको थेसगोडा ब्लकमा यूसीजीको विकासको लागि दुइ स्थल चिन्हित गरे हो । साझीदार कम्पनीहरूको चयनको सम्बन्धमा शीघ्र नै आशय पत्र जारी गरिनेछ ।

यसको अतिरिक्त ५ लिंग्नाइट र २ कोइला खंड पनि यूसीजीको विकासको वास्ते भावी उद्यमिहरू लाई दिये जानेको लागि चिन्हित गरिएको छ ।

कोइलाको लागि एस एन्ड टी कार्यक्रमको तहत सरकारले राजस्थानको लागि एक यूसीजी परियोजना मंजूरको छ जसको क्रियान्वयन एनएलसी गर्नेछ । एनएलसीले यस परियोजनाको लागि अझै सलाहकार अन्तिम रूपले तय हैन गरे छन्।

कोइला द्रवीकरण[सम्पादन गर्ने]

ऊर्जा सुरक्षाको दृष्टिकोण देखि देशमा कोइला द्रवीकरणको बढावा दिनको लागि नीतिगत निर्णय लिया गएको छ । गजट अधिसूचना जारी गरिएको छ जसमा कैप्टिव कोइलालिग्नाइट ब्लकहरूको ती उद्यमिहरू लाई कोइला द्रवीकरणको बारेमा जानकारी दिइएको छ जसलाई यसलाई आबंटित हुन छ । कोइला मंत्रालयको अंतर- मंत्रालीय समूहको सिफारिशहरूको आधारमा कोइला मंत्रालयले तलचर कोल फील्डको दुइ कोइला ब्लकहरू क्रमश: मैसर्स स्ट्रैटेजिक इनर्जी टेक्नोलोजी सिस्टम लिमिटेड (एसईटीएल) तथा मैसर्स जिंदल स्टील एन्ड पावर लिमिटेड (जेएसपीएल)को आवंटित गरे हो । मैसर्स एसईटीएलको उत्तरी अर्खा

पाल श्रीरामपुर खंड तथा मैसर्स जेएसपीएलको रामचांदी खंड आवंटित गरियो हो । हरेक परियोजनाको प्रस्तावित उत्पादन क्षमता ८०००० बैरल तेल प्रतिदिन छ । प्रस्तावित तेल उत्पादन सात वषहरूमा शुरू हुनेछ ।

बाहिरी कडिहरू[सम्पादन गर्ने]