कोइला

यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ। यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्न आवश्यक छ। यसलाई नेपालीमा उल्था गर्नुहोस। नेपालीमा लेख्ने तरिका हेर्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्।

कोइला

कोइला

कोइला एक ठोस कार्बनिक पदार्थ हो जसलाई ईंन्धन को रूप मा प्रयोग मा ल्याइन्छ । ऊर्जा को प्रमुख स्त्रोत को रुप मा कोइला अत्यंत महत्वपूर्ण छ । कुल प्रयुक्त ऊर्जा को ३५% देखि ४०% भाग कोइला बाट पाप्त हुन्छ । विभिन्न प्रकारका कोइलाहरु मा कार्बन को मात्रा फरक-फरक हुन्छ । कोइलाहरु बाट अन्य बल्ने तथा उपयोगी पदार्थ पनि प्राप्त हुन्छ । ऊर्जा को अन्य स्रोतहरु मा पेट्रोलियम तथा तिनको उत्पादन को नाम सर्वोपरि छ ।

परिचय

कोइला र कोयल दुवै संस्कृत को कोकिल शब्द बाट निस्किएका हुन्। साधारणतया काठ का अंगारहरुलाई निभाए पछि बचेर रहेका वा जलेका अंश लाई कोइला भनिन्छ। ति खनिज पदार्थ लाई पनि कोइला भनिन्छ जुन संसार का अनेक स्थलहरु मा खानी बाट निकालिन्छ। पहिलो प्रकार को कोइलाहरु लाई काठ को कोइला या काठ कोइला, र दोश्रो प्रकार का कोइलाहरु लाई पत्थर को कोइला या केवल कोइला भनिन्छ। एक तेश्रो प्रकार को पनि कोइला हुन्छ जुन हड्डिहरु लाई जलाए पछि प्राप्त हुन्छ। यसलाई हड्डी को कोइला या अस्थि कोइला भनिन्छ।

तीनै प्रकार का कोइलाहरु महत्वपूर्ण छन् र अनेक घरेलू कामहरु, रासायनिक क्रियाहरु र उद्योगधन्धाहरुमा प्रयुक्त हुन्छन्। कोइलाहरु को विशेष उपयोग इन्धन को रूप मा हुन्छ। कोइलाहरु बले पछि धुवाँ कम निस्किन्छ वा कत्ति पनि धुवाँ निस्किदैन। कोइलाहरु को आँच राम्रो र सफा हुन्छ तथा यसबाट खरानी धेरै कम बन्छ। कोइलाहरु मा गंधक (सल्फर) धेरै कम हुन्छ र त्यो आगो चाडै समात्छ। कोइलाहरु मा खरानी कम हुन्छ र उनको परिवहन सरल हुन्छ। इन्धन को अतिरिक्त कोइलाहरु को उपयोग रबर को सामानहरु, विशेषत: टायर, ट्यूब र जूता को निर्माण मा तथा पेन्ट र इनामेल पालिश, ग्रामोफोन र फोनोग्राफ को रेकर्ड, कार्बन, कागज, टाइपराइटर को रिबन, छाला, जिल्दा बाँधने दफ्ती, मुद्रण को मसी र पेन्सिल को निर्माण मा हुन्छ। कोइलाहरु बाट अनेक रसायनिक पनि प्राप्त या तैयार हुन्छन्। कोइलाहरु बाट कोइला ग्याँस पनि तैयार हुन्छ, जुन प्रकाश र उष्मा प्राप्त गर्न मा आजकल व्यापक रूप ले प्रयुक्त हुन्छ।

कोइला को एक विशेषता रंग र ग्याँस को अवशोषण हो, जसबाट यसको उपयोग अनेक पदार्थहरु, जस्तै मदिरा, तेलहरु, रसायनिकहरु, युद्ध र अश्रुग्याँसहरु आदि को परिष्कार को लागि तथा अवांछित ग्याँसहरु को प्रभाव लाई कम या टाढा गर्न को लागि मुखौटाहरु (mask) मा हुन्छ। यस काम को लागि एक विशेष प्रकार को सक्रियकृत कोइला तैयार हुन्छ जसको अवशोषण क्षमता धेरै अधिक हुन्छ। कोइला बारूद को पनि एक आवश्यक अवयव हो।

कोइला पत्थर (Coal) र कोइला क्षेत्र (Coal-field)

आधुनिक युग मा उद्योगहरु तथा यातायात को विकास को लागि पत्थर को कोइला परमावश्यक पदार्थ हो। फलाम तथा इस्पात उद्योग मा यस्तो उत्तम कोइलाहरु को आवश्यकता हुन्छ जसबाट कोक बनाया जा सके। भारत मा साधारण कोइलाहरु को भंडार त प्रचुर मात्रा मा प्राप्त छन्, तर कोक उत्पादन को लागि उत्तम श्रेणी को कोइला अपेक्षाकृत सीमित छ।

भारत मा कोइला मुख्यत: दुइ विभिन्न युगों को स्तरसमूहहरु मा भेटिन्छ : पहिलो गोंडवाना युग (Gondwana Period) मा तथा दोश्रो तृतीय कल्प (Tertiary Age) में। यिनीहरुमा गोंडवाना कोइला उच्च श्रेणी को हुन्छ। यसमा राख को मात्रा अल्प तथा तापोत्पादक शक्ति अधिक हुन्छ। तृतीय कल्प को कोइला घटिया श्रेणी को हुन्छ। यसमा गंधक को प्रचुरता भएको कारण यो कतिपय उद्योगहरु मा प्रयुक्त गर्न सकिन्न।

गोंडवाना युग को प्रमुख क्षेत्र झरिया (झरखंड]] तथा रानीगंज (बंगाल) मा स्थित छ। अन्य प्रमुख क्षेत्रहरु मा बोकारो, गिरिडीह, करनपुरा, पेंचघाटी, उमरिया, सोहागपुर, सिगरेनी, कोठा गुदेम आदि उल्लेखनीय छन्। भारत मा उत्पादित संपूर्णै कोइलाहरु को ७० प्रतिशत केवल झरिया र रानीगंज देखि प्राप्त हुन्छ। तृतीय कल्प को कोयले, लिग्नाइट र ऐंथ्रासाइट आदि को निक्षेप आसाम, कशमीर, राजस्थान, मद्रास र कच्छ राज्यहरु मा छ।

मुख्य गोंडवाना विरक्षा (Exposures) तथा अन्य सम्बन्धित कोइला निक्षेप प्रायद्वीपीय भारत मा दामोदर, सोन, महानदी, गोदावरी र उनको सहायक नदिहरु को घाटिहरु को अनुप्रस्थ एक रेखाबद्ध क्रम (linear fashion) मा वितरित छन्।

कोइलाहरु को उत्पत्ति

वर्षहरु पूर्व वनस्पतिहरु को भूमि को तल दबने को कारण कालांतर मा यो कोइला बना । लगभग ३० करोड वर्ष पूर्व पृथ्वी घने जंगल, कच्छ क्षेत्रहरु (marshlands) र जलधाराहरु देखि तर थियो । वनस्पति समूहहरु को जल मा गिरकर मृत्यु भयो जुन त्यस पछि माटो को बोझ को तल दबते गए । भूगर्भ मा उच्च ताप एवं दबाव को कारण यो जीवावशेष कोइलाहरु मा परिवर्तित होते गए ।

संरचना

कोयले मा मुख्यतः कार्बन तथा उनको यौगिक रहछन । कार्बन तथा हाइड्रोजन को अतिरिक्त नाईट्रोजन, ओक्सीजन तथा गंधक (Sulphur) पनि रहछन । यसको अतिरिक्त फस्फोरस तथा केही अकार्बनिक द्रव्य पनि पाइन्छ ।

कोइलाहरु को प्रकार

चिस्यान रहित कार्बन को मात्रा को आधार मा कोइलाहरु को निम्नलिखित चार प्रकारो मा बांटा गएको छं -

• एन्थ्रेसाइट (९४-९८%)
• बिटूमिनस (७८-८६%)
• लिग्नाइट (२८-३०%)
• पीट (२७%)

भंजक आसवन

हावा को गैरमौजूदगी मा १०००-१४०० डिग्री सेल्सियस मा गर्म गरे पछि कोलतार, कोल ग्याँस, अमोनिया तथा कोल ग्याँस प्राप्त हुन्छ । यस प्रक्रिया को कोइलाहरु को भंजक आसवन भन्छन् ।

कोइलाहरु को स्रोत

खानों देखि निकाले जाने वाला यो शक्तिप्रदायक खनिज मुख्यतः - चीन, संयुक्त राज्य अमेरिका (USA), ग्रेट ब्रिटेन, जर्मनी, पोल्याण्ड, अष्ट्रेलिया तथा भारत मा पाइन्छ । भारत मा यो मुख्यतः झारखंड, मध्यप्रदेश, उडीसा, पश्चिम बङ्गाल एवं आंध्र प्रदेश मा पाइन्छ । जनवरी २००० मा गरियो आकलन को अनुसार भारत को खानहरुमा कुल २११.५ अरब टन कोइलाहरु को भंडार छ ।

स्वच्छ कोइला प्रौद्योगिकी

कोइला एक जीवाश्म ईंन्धन हो जुन मुख्य रूप ले कार्बनहरु तथा हाइड्रोकार्बनहरु देखि बना छ। बिजुली उद्योग मा यसको ठूलो मात्रा मा उपयोग गरिन्छ। यसलाई जलाकर वाष्प बनाइन्छ जुन टर्बाइनहरु लाई घुमाकर बिजुली तैयार गर्छ। जब यसलाई जलाइन्छ त यसले उत्सर्जन हुन्छ जुन प्रदूषण र वैश्विक तापन को बढाउँछ। भारत सहित धेरै देशहरु मा बिजुली को उत्पादन मुख्य रूप ले कोइलाहरु मा निर्भर छ यसैले सरकार स्वच्छ कोइला प्रौद्योगिकी मा जोर दिदैछ। यस प्रौद्योगिकी को माध्यम ले कोइलाहरु को स्वच्छ बनाएर र उनको उत्सर्जन को नियंत्रित गरेर पर्यावरण मा पडने वाला कुप्रभावहरु को कम गरिन सक्छ।

स्वच्छ कोइला प्रौद्यांगिकी मा कोइलाहरु को धुलाई, कोल बेड मीथेन/कोल माइन मीथेन निष्कर्षण, भूमिगत कोइलाहरु को ग्याँस उपचारित गर्न एवं कोइलाहरु को द्रवीकरण गर्न आदि शामिल छ।

कोइला प्रक्षालन

पर्यावरण एवं वन मंत्रालय को दिशानिर्देंशों को अनुसार ३४ प्रतिशत भन्दा अधिक राख वाला कोइलाहरु को उपयोग उन थर्मल पावर स्टेशनहरु मा मना गरिएको छ जुन लदान केन्द्रों भन्दा टाढा तथा अत्यधिक प्रदूषित क्षेत्रहरु मा छन्। यस्तो मा प्रक्षालित कोइलाहरु को प्रयोग गर्न महत्वपूर्ण भएको छ। यसले यस्तो पावर स्टेशनहरु को संचालन संग सम्बन्धित खर्च मा पनि कमी आउँछ। धुले कोइलाहरु को आपूर्ति १०औं पंचवर्षीय योजना को आरंभ मा १७० लाख टन थियो जुन यस योजना को अन्त मा बढएर ५५० लाख टन भयो। ११औं पंचवर्षीय योजना को अन्त सम्म यसको २५०० लाख टन भएको संभावना छ।

थर्मल पावर स्टेशनहरु को लागि कोइला धुलाई केंद्रहरु को मौजूदा क्षमता १०८० लाख टन छ जसलाई यस अवधि मा बढाएर २५०० लाख टन गर्ने कोशिश गरे जा रही छ। यसमा भन्दा अधिकतर निजी क्षेत्र ले सम्बन्धित छन्। यसको वाहेक कोल इंडिया लिमिटेड कम्पनी ले पनि आफ्नो खदानों देखि धुले कोइलाहरु को आपूर्ति गर्ने फैसला गरेको छ। यसको लागि त्यो २० कोइला धुलाई केंद्रहरु को निर्माण करेगी जसको क्षमता १११० लाख टन हुनेछ। ११औं पंचवर्षीय योजना को अन्त सम्म यिनी केंद्रहरु को शुरू भएको संभावना छ।

सीबीएम तथा सीएमएम

जो मिथेन ग्याँस कोइलाहरु को अनर्छुई परतहरु बाट निकालीन्छ त्यसलाई कोल बेड मीथेन (सीबीएम) भन्छन् र जुन चालू खदानहरु बाट निकालीन्छ त्यसलाई कोल माइन मीथेन (सीएमएम) भन्छन्। कोल बेड मीथेन#कोल माइन मीथेन को विकास को लागि भारत सरकार ले १९९७ मा एक नीति द्वारा बढावा दिएको थियो। यस नीति अनुसार कोइला मंत्रालय तथा पेट्रोलियम एवं प्राकृतिक ग्याँस मंत्रालय दुवै मिलेर कार्य गर्दै छन्। सरकार ले वैश्विक बोली को तीन दौराहरु अनुरुप कोल बेड मीथेन को लागि २६ ब्लकहरु को बोली लगाएको थियो। यिनीहरुको कुल क्षेत्र १३,६०० वर्ग किलोमीटर छ र यसमा १३७४ अरब घनमीटर ग्याँस भंडार भएको सम्भावना छ। वर्ष २००७ मा रानीगंज कोइला क्षेत्र को एक ब्लक मा वाणिज्यिक उत्पादन आरंभ गरइएको थियो बढी दुइ केंद्रहरु मा पनि उत्पादन चाँडै नै आरंभ हुनेछ। पेट्रोलियम एवं प्राकृतिक ग्याँस मन्त्रालय को तहत हाइड्रोकार्बन महानिदेशक (डीजीएच) कोल बेड मिथेन सम्बन्धी गतिविधिहरु को लागि विनियामक को भूमिका निभाइन्छ। डीजीएच ले सीबीएम-४ अनुसार १० नयाँ ब्लकहरु को पेशकश गरिएको छ।

भारत कोकिंग कोल लिमिटेड मा भूमिगत बोरहोल को जरिए यूएनडीपी#ग्लोबल एन्वायरमेंटल फेसिलिटी संग मिलेरभारत कोकिंग कोल लिमिटेड मा भूमिगत बोरहालों को माध्यम सीएमएम को एक प्रदर्शनात्मक परियोजना को लागू गरिएको छ। यस परियोजना मा कोल बेड मीथेन को एक ऊर्ध्वाधर बोर को जरिए प्राप्त गरिएको छ जहां ५०० कि.वा.. बिजुली पैदा हुन्छ र उसलाई बीसीसीएल को आपूर्ति गरिन्छ।

हाल नै मा संयुक्त राज्य पर्यावरण संरक्षण अभिकरण को सहयोग देखि सीएमपीडीआईएल, रांची मा सीबीएमसीएमएम निपटारा केन्द्र स्थापित गरिएको छ जुन भारत मा कोल बेड मीथेनकोल माइन मीथेन को विकास को लागि आवश्यक जानकारिहरु उपलब्ध गराउने छ ।

भूमिगत कोइला गैसीकरण (यूसीजी)

भूमिगत कोइला गैसीकरण अप्रयुक्त कोइलाहरु को बल्ने ग्याँस मा बदलन प्रक्रिया हो । यो ग्याँस उद्योगहरु, विद्युत उत्पादन तथा हाइड्रोजन सिंथेटिक प्राकृतिक ग्याँस एवं डीजल ईंन्धन को निर्माण मा प्रयोग गर्न सकिन्छ । भूमिगत गैसीकरण मा उन कोइला भंडारहरुको दोहन गर्ने क्षमता हो जसको निष्कर्षण आर्थिक दृष्टि ले मंहगा छ या जुन गहिराई प्रतिकूल भूगर्भीय स्थिति सुरक्षा को दृष्टि ले निष्कर्षण को लायक छैन ।

भूमिगत कोइला गैसीकरण को महत्ता तथा योजना आयोग को समेकित ऊर्जा समिति एवं कोइला क्षेत्र मा सुधार को लागि रोडमेप मा टीएल शंकर समिति को सिफारिशहरु लाई ध्यान मा राखदै सरकार ले कोइला गैसीकरण अधिसूचना जारी को छ जसमा खनन नीति को तहत भू एवं भूमिगत गैसीकरण को पनि शामिल गरिएको छ ।

कोल इंडिया लिमिटेड ले आफ्नो साझीदार कम्पनीहरु संग मिलेरसीसीएल कमांड एरिया मा रामगढ कोलफील्ड को कैथा ब्लक तथा पश्चिमी कोल फील्ड लिमिटेड कमांड एरिया मा पेंच कोलफील्ड को थेसगोडा ब्लक मा यूसीजी को विकास को लागि दुइ स्थल चिन्हित गरे हो । साझीदार कम्पनीहरु को चयन को सम्बन्ध मा शीघ्र नै आशय पत्र जारी गरिनेछ ।

यसको अतिरिक्त ५ लिंग्नाइट र २ कोइला खंड पनि यूसीजी को विकास को वास्ते भावी उद्यमिहरु लाई दिये जाने को लागि चिन्हित गरिएको छ ।

कोइला को लागि एस एन्ड टी कार्यक्रम को तहत सरकार ले राजस्थान को लागि एक यूसीजी परियोजना मंजूर को छ जसको क्रियान्वयन एनएलसी गर्नेछ । एनएलसी ले यस परियोजना को लागि अझै सलाहकार अन्तिम रूप ले तय हैन गरे छन्।

कोइला द्रवीकरण

ऊर्जा सुरक्षा को दृष्टिकोण देखि देश मा कोइला द्रवीकरण को बढावा दिन को लागि नीतिगत निर्णय लिया गएको छ । गजट अधिसूचना जारी गरिएको छ जसमा कैप्टिव कोइलालिग्नाइट ब्लकहरु को ती उद्यमिहरु लाई कोइला द्रवीकरण को बारे मा जानकारी दिइएको छ जसलाई यसलाई आबंटित हुन छ । कोइला मंत्रालय को अंतर- मंत्रालीय समूह को सिफारिशहरु को आधार मा कोइला मंत्रालय ले तलचर कोल फील्ड को दुइ कोइला ब्लकहरु क्रमश: मैसर्स स्ट्रैटेजिक इनर्जी टेक्नोलोजी सिस्टम लिमिटेड (एसईटीएल) तथा मैसर्स जिंदल स्टील एन्ड पावर लिमिटेड (जेएसपीएल) को आवंटित गरे हो । मैसर्स एसईटीएल को उत्तरी अर्खा

पाल श्रीरामपुर खंड तथा मैसर्स जेएसपीएल को रामचांदी खंड आवंटित गरियो हो । हरेक परियोजना को प्रस्तावित उत्पादन क्षमता ८०००० बैरल तेल प्रतिदिन छ । प्रस्तावित तेल उत्पादन सात वषहरुमा शुरू हुनेछ ।

बाहिरी कडिहरु

• http://www.merikhabar.com/News/दिलचस्प_है_भारत_में_कोयला_खनन_का_इतिहास_N2987.html रमाइलो छ भारत मा कोइला खनाई को इतिहास]