कोइला

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।
कोइला
कोइला

कोइला एक ठोस जैविक पदार्थ हो जसलाई ईंन्धनको रूपमा प्रयोगमा ल्याइन्छ । ऊर्जाको प्रमुख स्त्रोतको रूपमा कोइला अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । कुल प्रयोगको ऊर्जाको ३५% देखि ४०% भाग कोइलाबाट पाप्त हुन्छ । विभिन्न प्रकारका कोइलाहरूमा कार्बनको मात्रा फरक-फरक हुन्छ । कोइलाहरूबाट अन्य बल्ने तथा उपयोगी पदार्थ पनि प्राप्त हुन्छ । ऊर्जाको अन्य स्रोतहरूमा पेट्रोलियम तथा तिनको उत्पादनको नाम सर्वोपरि छ ।

परिचय[सम्पादन गर्ने]

कोइला र कोयल दुवै संस्कृतको कोकिल शब्दबाट निस्किएका हुन्। साधारणतया काठ का अङ्गारहरूलाई निभाए पछि बचेर रहेका वा जलेका अंशलाई कोइला भनिन्छ। ति खनिज पदार्थलाई पनि कोइला भनिन्छ जुन संसार का अनेक स्थलहरूमा खानीबाट निकालिन्छ। पहिलो प्रकारको कोइलाहरूलाई काठको कोइला या काठ कोइला, र दोश्रो प्रकार का कोइलाहरूलाई पत्थरको कोइला या केवल कोइला भनिन्छ। एक तेश्रो प्रकारको पनि कोइला हुन्छ जुन हड्डिहरूलाई जलाए पछि प्राप्त हुन्छ। यसलाई हड्डीको कोइला या अस्थि कोइला भनिन्छ।

तीनै प्रकार का कोइलाहरू महत्वपूर्ण छन् र अनेक घरेलू कामहरू, रासायनिक क्रियाहरू र उद्योगधन्धाहरूमा प्रयोगको हुन्छन्। कोइलाहरूको विशेष उपयोग इन्धनको रूपमा हुन्छ। कोइलाहरू बले पछि धुवाँ कम निस्किन्छ वा कत्ति पनि धुवाँ निस्किदैन। कोइलाहरूको आँच राम्रो र सफा हुन्छ तथा यसबाट खरानी धेरै कम बन्छ। कोइलाहरूमा गन्धक (सल्फर) धेरै कम हुन्छ र त्यो आगो चाडै समात्छ। कोइलाहरूमा खरानी कम हुन्छ र उनको परिवहन सरल हुन्छ। इन्धनको अतिरिक्त कोइलाहरूको उपयोग रबरको सामानहरू, विशेषत: टायर, ट्युब र जुत्ताको निर्माणमा तथा पेन्ट र इनामेल पालिश, ग्रामोफोन र फोनोग्राफको रेकर्ड, कार्बन, कागज, टाइपराइटरको रिबन, छाला, जिल्दा बाध्ने दफ्ती, मुद्रणको मसी र पेन्सिलको निर्माणमा हुन्छ। कोइलाहरूबाट अनेक रसायनिक पनि प्राप्त या तयार हुन्छन्। कोइलाहरूबाट कोइला ग्याँस पनि तयार हुन्छ, जुन प्रकाश र उष्मा प्राप्त गर्नमा आजकल व्यापक रूपले प्रयोगको हुन्छ।

कोइलाको एक विशेषता रङ्ग र ग्याँसको अवशोषण हो, जसबाट यसको उपयोग अनेक पदार्थहरू, जस्तै मदिरा, तेलहरू, रसायनिकहरू, युद्ध र अश्रुग्याँसहरू आदिको परिष्कारको लागि तथा अवान्छित ग्याँसहरूको प्रभावलाई कम या टाढा गर्नको लागि मुखौटाहरू (mask)मा हुन्छ। यस कामको लागि एक विशेष प्रकारको सक्रियकृत कोइला तयार हुन्छ जसको अवशोषण क्षमता धेरै अधिक हुन्छ। कोइला बारूदको पनि एक आवश्यक अवयव हो।

कोइला पत्थर (Coal) र कोइला क्षेत्र (Coal-field)[सम्पादन गर्ने]

आधुनिक युगमा उद्योगहरू तथा यातायातको विकासको लागि पत्थरको कोइला परम आवश्यक पदार्थ हो। फलाम तथा इस्पात उद्योगमा यस्तो उत्तम कोइलाहरूको आवश्यकता हुन्छ जसबाट कोक बनाउन सकियोस् । भारतमा साधारण कोइलाहरूको भण्डार त प्रचुर मात्रामा प्राप्त छन्, तर कोक उत्पादनको लागि उत्तम श्रेणीको कोइला अपेक्षाकृत सीमित छ।

भारतमा कोइला मुख्यत: दुई विभिन्न युगोंको स्तरसमूहहरूमा भेटिन्छ : पहिलो गोन्डवाना युग (Gondwana Period)मा तथा दोश्रो तृतीय कल्प (Tertiary Age) मा। यिनीहरूमा गोन्डवाना कोइला उच्च श्रेणीको हुन्छ। यसमा राखको मात्रा अल्प तथा तापोत्पादक शक्ति अधिक हुन्छ। तृतीय कल्पको कोइला घटिया श्रेणीको हुन्छ। यसमा गन्धकको प्रचुरता भएको कारण यो कतिपय उद्योगहरूमा प्रयोगको गर्न सकिन्न।

गोन्डवाना युगको प्रमुख क्षेत्र झरिया (झरखण्ड]] तथा रानीगंज (बङ्गाल)मा स्थित छ। अन्य प्रमुख क्षेत्रहरूमा बोकारो, गिरिडीह, करनपुरा, पेंचघाटी, उमरिया, सोहागपुर, सिगरेनी, कोठा गुदेम आदि उल्लेखनीय छन्। भारतमा उत्पादित संपूर्णै कोइलाहरूको ७० प्रतिशत केवल झरिया ररानीगञ्ज देखि प्राप्त हुन्छ। तृतीय कल्पको कोइला, लिग्नाइट र एन्थ्रेसाइट आदिको निक्षेप आसाम, कशमीर, राजस्थान, मद्रास र कच्छ राज्यहरूमा छ।

मुख्य गोन्डवाना विरक्षा (Exposures) तथा अन्य सम्बन्धित कोइला निक्षेप प्रायद्वीपीय भारतमा दामोदर, सोन, महानदी, गोदावरी र उनको सहायक नदिहरूको घाटिहरूको अनुप्रस्थ एक रेखाबद्ध क्रम (linear fashion)मा वितरित छन्।

कोइलाहरूको उत्पत्ति[सम्पादन गर्ने]

धेरै वर्षहरू पूर्व वनस्पतिहरू भूमिको तल दबनुको कारण कालान्तरमा यो कोइला बने । लगभग ३० करोड वर्ष पूर्व पृथ्वी घने जङ्गल, कच्छ क्षेत्रहरू (marshlands) र जलधाराहरू देखि तर थियो । वनस्पति समूहहरूको जलमा डुबेर मृत्यु भयो जुन त्यस पछि माटोको बोझको तल दबेर गयो । भूगर्भमा उच्च ताप एवं दबावको कारण यो जीवावशेष कोइलाहरूमा परिवर्तित हुन गए ।

संरचना[सम्पादन गर्ने]

कोइलामा मुख्यतः कार्बन तथा अनेकौं यौगिक रहन्छन् । कार्बन तथा हाइड्रोजनको अतिरिक्त नाईट्रोजन, ओक्सीजन तथा गन्धक (Sulphur) पनि रहन्छन् । यसको अतिरिक्त फस्फोरस तथा केही अजैविक द्रव्य पनि पाइन्छन् ।

कोइलाको महत्त्व[सम्पादन गर्ने]

कोइला इन्धनको महत्वपूर्ण स्रोत हो । यसलाई घर, उद्योग आदि क्षेत्रहरूमा प्रयोग गरिन्छ । कोइला प्रसस्त भएमा यसको प्रयोग गरेर विद्युत उत्पादन गर्न पनि सकिन्छ । उद्योगहरुमा उर्जाको लागी कोइला प्रयोग गरिन्छ । त्यस्तै घर, कार्यलय आदि स्थानलाई तातो पार्न कोइलाको प्रयोग गरिन्छ । ईँटाभट्टा, फलाम उद्योग आदिमा उर्जाका लागी कोइलाको प्रसस्त प्रयोग गर्ने गरिन्छ । कोइला धेरै उत्पादन भएमा अरु देशलाई बेचेर पनि धन आर्जन गर्न सकिन्छ ।

कोइलाहरूको प्रकार[सम्पादन गर्ने]

चिस्यान रहित कार्बनको मात्राको आधारमा कोइलाहरूको निम्नलिखित चार प्रकारमा बाँँडिएका छन् :

  • एन्थ्रेसाइट (९४-९८%)
  • बिटुमिनस (७८-८६%)
  • लिग्नाइट (२८-३०%)
  • पिट (२७%)

भंजक आसवन[सम्पादन गर्ने]

हावाको अनुपस्थितीमा १०००-१४०० डिग्री सेल्सियसमा गर्म गरे पछि कोलतार, कोल ग्याँस, अमोनिया तथा कोल ग्याँस प्राप्त हुन्छ । यस प्रक्रियाको कोइलाहरूको भंजक आसवन भन्छन् ।

कोइलाहरूको स्रोत[सम्पादन गर्ने]

खानी देखि निकालिने यो शक्तिप्रदायक खनिज मुख्यतः - चीन, संयुक्त राज्य अमेरिका (USA), ग्रेट ब्रिटेन, जर्मनी, पोल्याण्ड, अष्ट्रेलिया तथा भारतमा पाइन्छ । भारतमा यो मुख्यतः झारखण्ड, मध्यप्रदेश, उडीसा, पश्चिम बङ्गाल एवं आंध्र प्रदेशमा पाइन्छ । जनवरी २०००मा गरियो आकलनको अनुसार भारतको खानीहरूमा कुल २११.५ अरब टन कोइलाहरूको भण्डार छ ।

स्वच्छ कोइला प्रौद्योगिकी[सम्पादन गर्ने]

कोइला एक जीवाश्म ईंन्धन हो जुन मुख्य रूपले कार्बनहरू तथा हाइड्रोकार्बनहरू देखि बनेको हुन्छ। बिजुली उद्योगमा यसको ठूलो मात्रामा उपयोग गरिन्छ। यसलाई जलाएर वाष्प बनाइन्छ जुन टर्बाइनहरूलाई घुमाएर बिजुली तयार गरिन्छ । जब यसलाई जलाइन्छ त यसले उत्सर्जन हुन्छ जुन प्रदूषण र वैश्विक तापनको बढाउँछ। भारत सहित धेरै देशहरूमा बिजुलीको उत्पादन मुख्य रूपले कोइलाहरूमा निर्भर छ यसैले सरकार स्वच्छ कोइला प्रौद्योगिकीमा जोड दिदैछ। यस प्रौद्योगिकीको माध्यमले कोइलाहरू स्वच्छ बनाएर र तिनको उत्सर्जनको नियन्त्रित गरेर पर्यावरणमा पर्ने कुप्रभावहरूको कम गरिन सकिन्छ ।

बाहिरी कडिहरू[सम्पादन गर्ने]