जैविक खेती

जैविक खेती (Organic farming) कृषिको त्यो विधि हो जो संश्लेषित उर्वरकहरु एवं संश्लेषित कीटनाशकहरुका अप्रयोग वा न्यूनतम प्रयोगमा आधारित छ तथा जो भूमिको उर्वरा शक्तिलाई बचाई राख्नका लागि फसल चक्र, हरियो मल, कम्पोस्ट आदिको प्रयोग गर्दछ। सन् १९९०का पछिदेखि विश्वमा जैविक उत्पादहरुको बाजार पर्याप्त बढेको छ।

परिचय

सम्पूर्ण विश्वमा बढ्दो जनसंख्या एउटा गम्भीर समस्या छ, बढ्दो जनसंख्याका साथ भोजनको आपूर्तिका लागि मानवद्वारा उत्पादनको होड़मा अधिकभन्दा अधिक उत्पादन प्राप्त गर्नका लागि प्रकार-प्रकारका रासायनिक मलहरु, विषालु कीटनाशकहरुको उपयोग, प्रकृतिका जैविक र अजैविक पदार्थहरुका बीच आदान-प्रदानका चक्रलाई (इकोलोजी सिस्टम) प्रभावित गर्दछ, जसदेखि भूमिको उर्वरा शक्ति खराब हुन जान्छ, साथै वातावरण प्रदूषित हुन्छ तथा मनुष्यको स्वास्थ्यमा गिरावट आउँछ।

प्राचीन कालमा मानव स्वास्थ्यका अनुकूल तथा प्राकृतिक वातावरणका अनुरूप खेती गरिन्थ्यो, जसबाट जैविक र अजैविक पदार्थहरुका बीच आदान-प्रदानको चक्र निरन्तर चल्थ्यो, जसको फलस्वरूप जल, भूमि, वायु तथा वातावरण प्रदूषित हुँदैन थियो। भारत वर्षमा प्राचीन कालदेखि कृषिका साथ-साथ गौ पालन गरिन्थ्यो, जसका प्रमाण हाम्रो ग्रंथहरुमा प्रभु कृष्ण र बलराम छन् जसलाई हामी गोपाल एवं हलधरका नामले संबोधित गर्दछन् अर्थात कृषि एवं गोपालन संयुक्त रूपले अत्याधिक लाभदायी थियो, जो कि प्राणी मात्र अनि वातावरणका लागि अत्यन्त उपयोगी थियो। परन्तु बद्लिंदो परिवेश गोपालन बिस्तारै कम भयो तथा कृषिमा प्रकार-प्रकारका रसायनिक मलहरु अनि कीटनाशकहरुको प्रयोग हुँदैछ जसको फलस्वरूप जैविक र अजैविक पदार्थहरुका चक्रको संतुलन बिग्रदैं गइरहेछ, र वातावरण प्रदूषित भएर, मानव जातिका स्वास्थ्यलाई प्रभावित गर्दैछ। अब हामी रसायनिक मलहरु, विषालु कीटनाशकहरुका उपयोगका स्थानमा, जैविक मलहरु एवं दवाईहरुको उपयोग गरेर, अधिकभन्दा अधिक उत्पादन प्राप्त गर्न सक्छन् जसदेखि भूमि, जल एवं वातावरण शुद्ध रह्नेछ र मनुष्य एवं प्रत्येक जीवधारी स्वस्थ रह्नेछ्न्।

भारत वर्षमा ग्रामीण अर्थव्यवस्थाको मुख्य आधार कृषि छ र कृषकहरुको मुख्य आयको साधन खेती हो। हरित क्रान्तिका समयदेखि बढ्दो जनसंख्यालाई हेर्दा एवं आयको दृष्टिले उत्पादन बढाउनु आवश्यक छ अधिक उत्पादनका लागि खेतीमा अधिक मात्रामा रासायनिक उर्वरको एवं कीटनाशकको उपयोग गर्नु पर्छ जसदेखि सामान्य अनि साना कृषकका नजिक कम जोतमा अत्यधिक लागत लाग्दैछ र जल, भूमि, वायु र वातावरण पनि प्रदूषित हुँदैछ साथै मल्य पदार्थ पनि विषालु भइरहेकाछ्न्। यस लागि यस प्रकारको उपर्युक्त सबै समस्याहरुदेखि पार पाउनका लागि गत वर्षहरुदेखि निरन्तर टिकाऊ खेतीका सिद्धान्तमा खेती गर्ने सिफारिश गरिएको, जसलाई प्रदेशका कृषि विभागले यस विशेष प्रकारको खेतीलाई अपनाउनको लागि, बढ़ावा दिए जसलाई हामी ""जैविक खेती""का नामले जान्दछन्। भारत सरकार पनि यस खेतीलाई अपनाउनको लागि प्रचार-प्रसार गरि रहेछ।

म.प्र.मा सर्वप्रथम 2001-02मा जैविक खेतीको अन्दोलन चलाएर प्रत्येक जिल्लाहरुका प्रत्येक विकास खण्डका एउटा गाउँमा जैविक खेती प्रारम्भ गरिएको र यी गाउँहरुलाई ""जैविक गाउँ""को नाम दिइएको । यस प्रकार प्रथम वर्षमा कुल 313 ग्रामहरुमा जैविक खेतीको शुरूआत भएको हो। यसका पछि 2002-03मा दि्वतीय वर्षमा प्रत्येक जिल्लाहरुका प्रत्येक विकासखण्डका दुइवटा गाउँ, वर्ष 2003-04मा 2-2 गाउँ अर्थात 1565 ग्रामहरुमा जैविक खेती गरिएको हो। वर्ष 2006-07मा पुन: प्रत्येक विकासखण्डमा 5-5 गाउँ चयन गरिए। यस प्रकार प्रदेशका 3130 ग्रामहरु जैविक खेतीको कार्यक्रम लिइएकोछ। मे 2002मा राष्ट्रीय स्तरको कृषि विभागका तत्वाधानमा भोपालमा जैविक खेतीमा सेमीनार आयोजित गरिएको जसमा राष्ट्रीय विशेषज्ञहरुएवं जैविक खेती गर्ने वाला अनुभवी कृषकहरु द्वारा भाग लिइएको जसमा जैविक खेती अपनाउन प्रोत्साहित गरिएको हो। प्रदेशका प्रत्येक जिल्लाहरुमा जैविक खेतीका प्रचार-प्रसार हेतु चलित झांकी, पोस्टर्स, बेनर्स, साहित्य, एकल नाटक, कठपुतली प्रदशÇन जैविक हाट एवं विशेषज्ञहरु द्वारा जैविक खेतीमा उद्बोधन आदिका माध्यमदेखि प्रचार-प्रसार गरेर कृषकहरुमा जन जाग्रति फैलाइँदैछ।

जैविक खेतीदेखि हुने लाभ

कृषकहरुको दृष्टिले लाभ

• भूमिको उपजाऊ क्षमतामा वृदि्ध हुन जान्छ।
• सिंचाई अंतरालमा वृदि्ध हुन्छ ।
• रासायनिक मलमा निर्भरता कम हुनाले कास्त लागतमा कमी आउँछ।
• फसलहरुको उत्पादकतामा वृद्धि।

माटोको दृष्टिले

• जैविक मलका उपयोग गर्नको लागि भूमिको गुणवत्तामा सुधार आउँछ।
• भूमिको जल धारण क्षमता बढ़्दछन्।
• भूमिदेखि पानीको वाष्पीकरण कम हुनेछ।

पर्यावरणको दृष्टिले

• भूमिको जल स्तरमा वृद्धि हुन्छ।
• माटो मल पदार्थ र जमीनमा पानीका माध्यमदेखि हुने प्रदूषणमा कमी आउँछ।
• कचरेको उपयोग, मल बनाउने मा, हुनाले बीमारिहरुमा कमी आउँछ ।
• फसल उत्पादनको लागतमा कमी एवं आयमा वृदि्ध
• अंतरराष्ट्रीय बाजारको स्पर्धामा जैविक उत्पादको गुणवत्ताको खरा उतरना।

जैविक खेती,को विधि रासायनिक खेतीको विधिको तुलनामा बराबर वा अधिक उत्पादन दिन्छ अर्थात जैविक खेती मृदाको उर्वरता एवं कृषकहरुको उत्पादकता बढाउनेमा पूर्णत: सहायक हो। वर्षा आधारित क्षेत्रहरुमा जैविक खेतीको विधि र पनि अधिक लाभदायक छ । जैविक विधि द्वारा खेती गर्नको लागि उत्पादनको लागत त कम हुन्छ नैं यसका साथै कृषकहरुलाई आय अधिक प्राप्त हुन्छ तथा अंतराष्ट्रीय बाजारको स्पर्धामा जैविक उत्पाद अधिक सही साबित हुन्छन्। जसको फलस्वरूप सामान्य उत्पादनको अपेक्षामा कृषकहरु अधिक लाभ प्राप्त गर्न सक्छन्। आधुनिक समयमा निरन्तर बढ्दो जनसंख्या, पर्यावरण प्रदूषण, भूमिको उर्वरा शक्तिको संरक्षण एवं मानव स्वास्थ्यका लागि जैविक खेतीको बाटो अत्यन्त लाभदायक छ । मानव जीवनका सर्वांगीण विकासका लागि नितान्त आवश्यक छ कि प्राकृतिक संसाधन प्रदूषित न होउन्, शुद्ध वातावरण रहोस् एवं पौषि्टक आहार मिलता रहोस्, यसका लागि हामीलाई जैविक खेतीको कृषि पद्धतिहरुलाई अपनाउनु हुनेछ जोकि हाम्रो नैसर्गिक संसाधनहरु एवं मानवीय पर्यावरणलाई प्रदूषित नगरी समस्त जनमानसलाई मल्य सामग्री उपलब्ध गराउन सक्नेछ तथा हामीलाई खुशीसित बाँच्न बाटो देखाउनेछ।

जैविक खेती हेतु प्रमुख जैविक मल एवं दबाईहरु

जैविक मलहरु

• नाडेप

• बायोग्यास स्लरी

• वर्मी कम्पोस्ट

• हरियो मल

• जैव उर्वरक (कल्चर)

• गोबरको मल

• नाडेप फास्फो कम्पोस्ट

• पिट कम्पोस्ट (इंदौर विधि)

• कुखुराको मल

जैविक मल तैयार गर्नका कृषकहरुका अन्य अनुभव

• भभूत अम़तपानी

• अमृत संजीवनी

• मटका मल

जैविक पद्धति द्वारा व्याधि नियन्त्रणका कृषकहरुका अनुभव

• गौ-मूत्र

• नीम- पत्तीको घोल/निबोली/खली

• मोही

• मरिच/ लहसुन

• दाउराको खरानी

• नीम अनि गरंज खली

बाह्य कडीहरु

• बायोखेती_डट_काम
• जैविकग्राम (परिचय)
• जैविक खेती देश भरमा फैलंदो आन्दोलन
• जैविक खेती (उत्तरा कृषि प्रभा)
• जैविक खेती – जैविक मल निर्माण विधीहरु
• ग्रामीण सूचना एवं ज्ञान केन्द्र (INDO-US Agriculture Knowledge Initiativesका अन्तर्गत)
• कृषिका लागि उपयोगी : जैविक मल (नयाँ दिशाहरु)
• फसलहरुको रक्षक कालो सेना
• जैविक कृषि
• भूमिको उत्‍पादन क्षमता बढाने माजैव उर्वरकहरुको महत्‍व (कृषि सेवा)
• अनमोल जैविक मल
• हॉर्टिकल्चर_हेल्प_डट_कॉम (नेपाली चिट्ठा)
• जैविक खेतीमा पनि गुजरात अघि निस्क्यो
• Organic Eprints Database of organic agriculture research papers
• Organic Farming - European Commission
• National Sustainable Agriculture Information Service
• Food and Agriculture Organization of the United Nations' Organic Agriculture Program
• Organic Production and Organic Food: Information Access Tools. Identifies sources to research on organic agriculture topics from the Alternative Farming Systems Information Center, National Agricultural Library.
• Journal of Organic Systems Journal of Organic Systems
• Organic World homepage Information on organic agriculture worldwide.
• Organic Europe homepage Information on organic agriculture in Europe, including country reports, addresses and background information.
• Teaching Materials for Organic Farming in Africa Posters about organic farming from Uganda