वाराणसी

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।
Varanasi
वाराणसी
बनारस
अहिल्या घाट, वाराणसी
अहिल्या घाट, वाराणसी
समय मंडल: आईएसटी (यूटीसी+५:३०)
देश  भारत
राज्य उत्तर प्रदेश
जिल्ला Varanasi
Mayor Kaushlendra Singh
जनसंख्या
घनत्व
३, ६८२, १९४[१] (2011)
• १,९९५ /कि.मी. (५,१६७ /वर्ग मी.)[२]
क्षेत्रफल
ऊंचाई (AMSL)
१,५५० कि.मी² (५९८ वर्ग मील)
• ८०.७१ m (२६५ ft)

Erioll world.svgनिर्देशांक: 25°16′55″N 82°57′23″E / 25.282, 82.9563

वाराणसी (अङ्ग्रेजी: Vārāṇasī, हिन्दुस्तानी उच्चारण: [ʋaːˈɾaːɳəsiː] ( listen)), जसलाई बनारस, उर्दू: بنارس, Banāras [bəˈnɑːɾəs] ( listen)) र काशी, उर्दू: کاشی, Kāśī [ˈkaːʃiː] ( listen)) पनि भन्दछन्, गंगा नदीका तटमा भारतका उत्तर प्रदेश राज्यमा बसेको सहर हो। यसलाई हिन्दू धर्ममा सर्वाधिक पवित्र सहर मानिन्छ र यसलाई अविमुक्त क्षेत्र पनि भनिन्छ। [च][छ][३][४][५][६] यसका अतिरिक्त बौद्ध एवं जैन धर्ममा पनि यसलाई पवित्र मानिन्छ। यो सहर संसारका प्राचीनतम सहरहरू मध्येको एउटा हो र भारतको प्राचीनतम सहर हो। [७][८]

काशी नरेश (काशीका महाराजा) वाराणसी सहरका मुख्य सांस्कृतिक संरक्षक एवं सबै धार्मिक क्रिया-कलापहरूका अभिन्न अङ्ग हुन्।[९] वाराणसीको संस्कृतिको गंगा नदी एवं यसका धार्मिक महत्त्वसित अटूट सम्बन्ध छ। यो सहर हजारौं वर्षरुदेखि भारतको, विशेष गरी उत्तर भारतको सांस्कृतिक एवं धार्मिक केन्द्र रहेको छ। हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीतको बनारस घराना वाराणसीमा नैं जन्मेको एवं विकसित भएको हो। भारतका धेरै दार्शनिक, कवि, लेखक, संगीतज्ञ वाराणसीमा रहेका छन्, जसमा कबीर, रविदास, स्वामी रामानंद, त्रैलंग स्वामी, मुंशी प्रेमचंद, जयशंकर प्रसाद, आचार्य रामचन्द्र शुक्ल, रवि शंकर, गिरिजा देवी, पण्डित हरि प्रसाद चौरसिया एवं उस्ताद बिस्मिल्लाह खां मुख्य हुन्। गोस्वामी तुलसीदासले हिन्दू धर्मको परम-पूज्य ग्रन्थ रामचरितमानस यहीं लेख्का थिए र गौतम बुद्धले आफ्नो प्रथम प्रवचन यसकै निकट सारनाथमा दिएका थिए। कवि मोतीराम भट्टले यहीं बसेर नेपाली ब् हषा र साहित्यको सेव पुर्‍याएका थिए। नेपालका धेरै विद्वान अनि कविअहरूले यहींबाट शिक्षार्जन गरेका थिए।

वाराणसीमा चार ठूला विश्वविद्यालय स्थित छन्: बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय, महात्मा गांधी काशी विद्यापीठ, सहरूट्रल इंस्टीट्यूट अफ हाइयर टिबेटियन स्टडीजसंपूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय। यहाँका निवासी मुख्यतः काशिका भोजपुरी भन्दछन्, जो हिन्दीको एउटा बोली हो। वाराणसीलाई प्रायः मन्दीरहरूको सहर, भारतको धार्मिक राजधानी, भगवान शिवको नगरी, दीपहरूको सहर, ज्ञान नगरी आदि विशेषणद्वारा सम्बोधित गरिन्छ।[१०]

प्रसिद्ध अमरीकी लेखक मार्क ट्वेन लेख्छन्: "बनारस इतिहास भन्दा पनि पुरानो हो, परम्पराहरू भन्दा पनि पुराना हो, किंवदन्तीहरू(लीजेन्ड्स) भन्दा पनि प्राचीन हो, र जब यी सबैलाई एकत्र गर्‍यौं भनें त्यस संग्रह भन्दा पनि दुइगुना प्राचीन छ।"[११]

विषयसूची

नामको अर्थ[सम्पादन गर्ने]

वाराणसी नाम [१२] को उद्गम सम्भवतः यहाँको दुई स्थानीय नदीहरू वरुणा नदी एवं असि नदीका नामले मिलेर बनिएको छ। यी नदीहरू गंगा नदीमा क्रमशः उत्तर एवं दक्षिणदेखि आएर मिल्दछन्। [१३] नामको एक अन्य विचार वरुणा नदीका नामले नैं आउँछ जसलाई सम्भवतः प्राचीन कालमा वरणासि भनिएको थियो र यसैबाट यस सहरको नाम बन्यो। [१४] यसका समर्थनमा शायद केही आरम्भिक पाठ उपलब्ध छन्, तर यो अर्को विचारलाई इतिहासवेत्ता सही मान्दैनन्। [१५] लामो समयदेखि वाराणसीलाई अविमुक्त क्षेत्र, आनन्द-कानन, महाश्मशान, सुरंधन, ब्रह्मावर्त, सुदर्शन, रम्य, एवं काशी नामले पनि सम्बोधित गरिंदै आइएको छ। [१६] ऋग्वेदमा सहरलाई काशी वा कासी नामले पुकारिएको छ। यसलाई प्रकाशित शब्दबाट लिइएको छ, जसको अभिप्राय सहरका ऐतिहासिक स्तरसित छ, किनभनें यो सहर सदादेखि ज्ञान, शिक्षा एवं संस्कृतिको केन्द्र रहेकोछ। [१७] काशी शब्द सबैभन्दा पहिला अथर्ववेदको पैप्पलाद शाखाबाट आएको हो र यस पछि शतपथमा पनि उल्लेख छ। तर यो सम्भव छ कि नगरको नाम जनपदमा पुरा छैन। स्कंद पुराणका काशी खण्डमा नगरको महिमा १५,००० श्लोकहरूमा भनेको छ। एक श्लोकमा भगवान शिव भन्दछन्:

तीनै लोकहरूदेखि समाहित एक सहर छ, जसमा स्थित मेरो निवास प्रासाद छ काशी[१८]

वाराणसीको एक अन्य सन्दर्भ ऋषि वेद व्यासले एक अन्य गद्यमा दिएका छन्

गंगा तरंग रमणीय जातकलापनाम, गौरी निरंतर विभूषित वामभागम्।
नारायणप्रियम अनंग मदापहारम, वाराणसीपुर पतिम भज विश्वनाथम्।

अथर्ववेद [१९] मा वरणावती नदीको नाम आएकोछ जो धेरै सम्भव छ कि आधुनिक वरुणा नदीका लागि नैं प्रयोग गरिएको छ। अस्सी नदीलाई पुराणहरूमा असिसंभेद तीर्थ भनिएकोछ। स्कन्द पुराणका काशी खण्डमा भनिएको छ कि संसारका सबै तीर्थ मिलेर असिसंभेदका सोह्रौं भागका बराबर पनि छैनन्। [२०][२१] अग्निपुराणमा असि नदीलाई व्युत्पन्न गर्न नासी पनि भनिएको छ। वाराणासीको पदच्छेद गर्दा नासी नामको नदी निकालेकोछ, जो कालान्तरमा असी नाममा परिवर्तित भयो। महाभारतमा वरुणा वा आधुनिक बरना नदीको प्राचीन नाम वरणासी हुने पुष्टि हुन्छ। [२२] अतः वाराणासी शब्दका दुई नदीहरूका नामले बन्ने कुरा पछि बनाएको हो। पद्म पुराणका काशी महात्म्य, खंड-३मा पनि श्लोक छ

वाराणसीति विख्यातां तन्मान निगदामि व: दक्षिणोत्तरयोर्नघोर्वरणासिश्च पूर्वत।

जाऋवी पश्चिमेऽत्रापि पाशपाणिर्गणेश्वर:।। [२३]
अर्थात दक्षिण-उत्तरमा वरुणा र अस्सी नदी छ, पूर्वमा जाह्नवी र पश्चिममा पाशपाणिगणेश।

मत्स्य पुराणमा शिव वाराणसीको वर्णन गर्दै भन्दछन् -

वाराणस्यां नदी पु सिद्धगन्धर्वसेविता।

प्रविष्टा त्रिपथा गंगा तस्मिन् क्षेत्रे मम प्रिये॥
अर्थात्- हे प्रिये, सिद्ध गन्धर्वहरूदेखि सेवित वाराणसीमा जहाँ पुण्य नदी त्रिपथगा गंगा आउँछ त्यो क्षेत्र मलाई प्रिय छ।[१५]

यहाँ अस्सीको कहीं उल्लेख छैन। वाराणसी क्षेत्रको विस्तार बताँदै मत्स्य पुराणमा एक अर्को जग्गा भनिएको छ-

वरणा च नदी यावद्यावच्छुष्कनदी तथियो
भीष्मयंडीकमारम्भ पर्वतेश्वरमन्ति के॥ [१५][२४]

माथिोक्त उद्धरणहरूदेखि यही ज्ञात हुन्छ कि वास्तवमा नगरको नामकरण वरणासीमा बसनाले भयो। अस्सी र वरुणाका बीचमा वाराणसीका बसने कल्पना त्यस समयदेखि उदय भएको जब नगरको धार्मिक महिमा बढ़ी र त्यसको साथ-साथ नगरका दक्षिणमा आबादी बढ़नाले दक्षिणको भाग पनि त्यसको सीमामा आए। त्यस्तो वरणा शब्द एक वृक्षको पनि नाम हुन्छ। प्राचीनकालमा वृक्षहरूका नाममा पनि नगरहरूका नाम पड़न्थे जस्तै कोशंबदेखि कौशांबी, रोहीतदेखि रोहीतक इत्यादि। अतः यो सम्भव छ कि वाराणसी र वरणावती दुइटैको नैं नाम यस वृक्ष विशेषलाई लिएर नैं पड़ा छ।

वाराणसी नामका माथिोक्त कारणदेखि यो अनुमान कदापि छैन लगाउनु चाहिये कि यस नगर केदेखि उक्त विवेचनदेखि यो न समझ लेना चाहिन्छ कि काशी राज्यका यस राजधानी सहरको केवल एक नैं नाम थियो। एक्लै बौद्ध साहित्यमा नैं यसका अनेक नाम मिल्दछन्। उदय जातकमा सुर्रूंधन (अर्थात सुरक्षित), सुतसोम जातकमा सुदर्शन (अर्थात दर्शनीय), सोमदंड जातकमा ब्रह्मवर्द्धन, खंडहाल जातकमा पुष्पवती, युवंजय जातकमा रम्म नगर (यानि सुन्दर नगर) [२५], शङ्ख जातकमा मोलिनो (मुकुलिनी) [२६] नाम आउँछन्। यसलाई कासिनगर र कासिपुरका नामले पनि जानिन्थ्यो [२७]। सम्राट अशोकका समयमा यसको राजधानीको नाम पोतलि थियो [२८]। यो निश्चय पूर्वक छैन भन्न सकिन्छ कि यी सबै नाम एक नैं सहरका थिए, वा काशी राज्यको अलग-अलग समयमा रहीं एक भन्दा अधिक राजधानिहरूका नाम थिए।

इतिहास[सम्पादन गर्ने]

पौराणिक कथाहरूका अनुसार, काशी नगरको स्थापना हिन्दू भगवान शिवले लगभग ५००० वर्ष पूर्वको थियो,[७] जस कारण यी आज एक महत्त्वपूर्ण तीर्थ स्थल छ। यी हिन्दुहरूको पवित्र सप्तपुरिहरू मध्येको एक छ। स्कन्द पुराण, रामायण, महाभारत एवं प्राचीनतम वेद ऋग्वेद सहित धेरै हिन्दू ग्रन्थहरूमा यस नगरको उल्लेख आउँछ। सामान्यतया वाराणसी सहरलाई लगभग ३००० वर्ष प्राचीन मानिन्छ। [२९], परन्तु हिन्दू परम्पराहरूका अनुसार काशीलाई यसबाट पनि अत्यन्त प्राचीन मानिन्छ। नगर मलमल र रेशमी कप्ने, इत्रहरू, हाथी दाँत र शिल्प कलाका लागि व्यापारिक एवं औद्योगिक केन्द्र रहेकोछ। गौतम बुद्ध (जन्म ५६७ ई.पू.)का कालमा, वाराणसी काशी राज्यको राजधानी भयो गर्थ्यो। प्रसिद्ध चीनी यात्री ह्वेन त्सांगले नगरलाई धार्मिक, शैक्षणिक एवं कलात्मक गतिविधिहरूको केन्द्र बताए छ र यसको विस्तार गंगा नदीका किनार ५ कि.मी.सम्म लेखेका छन्।

विभूतिहरू[सम्पादन गर्ने]

काशीमा प्राचीन कालदेखि समय समयमा अनेक महान विभूतिहरूको प्रादुर्भाव वा वास होता रह्यो छन्। यीबाट केही यस प्रकार छन्:

प्राचीन काशी[सम्पादन गर्ने]

अतिप्राचीन[सम्पादन गर्ने]

वाराणसी (बनारस), १९२२
गंगा तटमा बसी काशी ठूलो पुरानो नगरी छ। इतने प्राचीन नगर संसारमा धेरै छैनन्। हजारहरू वर्ष पूर्व केही नाटे कदका साँवले मानिसहरूले यस नगरको सुरुआत गरेको थियो थियो। तब यहाँ कपड़े र चाँदीको व्यापार शुरू भयो। केही समय माथिान्त पश्चिमदेखि आये ऊँचे कदका गोरे मानिसहरूले तिनको नगरी छीन ली। यी ठूला लड़ाकू थिए, तिनको घर-द्वार न थिए, न नैं अचल संपत्ति थियो। ती आफ्नोलाई आर्य अथवा श्रेष्ठ अनि महान भन्थे। आर्हरूको आफ्नो जातिहरू थिए, आफ्नो कुल घराने थिए। तिनको एक राजघराना तब काशीमा पनि आ जमा। काशीका नजीक नैं अयोध्यामा पनि तब तिनको राजकुल बसा। त्यसलाई राजा इक्ष्वाकुको कुल भन्थे, अथवा सूर्यवंश[३०] काशीमा चन्द्र वंशको स्थापना भएको छ। सैक्ने वर्ष काशी नगरमा भरत राजकुलका चन्द्रवंशी राजा राज गर्दैरहे। काशी तब आर्हरूका पूर्वी नगरहरूमा देखि थियो, पूर्वमा तिनको राजको सीमा। त्यो भन्दा परे पूर्वको देश अपवित्र मानिन्थ्यो।

महाभारत काल[सम्पादन गर्ने]

महाभारत कालमा काशी भारतका समृद्ध जनपदहरू मध्येको एक थियो। महाभारतमा वर्णित एक कथाका अनुसार एक स्वयंवरमा पाण्डवोंकौरवोंका पितामह भीष्मले काशी नरेशको तीन पुत्रिहरू अंबा, अंबिकाअंबालिकाको अपहरण गरेको थियो। यस अपहरणका परिणामस्वरूप काशी र हस्तिनापुरको शत्रुता हो गई। गर्णले पनि दुर्योधनका लागि काशी राजकुमारीको बलपूर्वक अपहरण गरेको थियो, जस कारण काशी नरेश महाभारतका युद्धमा पाण्डवहरूको तरफदेखि लड़े थिए। कालोंतरमा गंगाको बाढ़ले हस्तिनापुरलाई डुबा दिए, तब पाण्डवहरूका वंशज वर्तमान इलाहाबाद जिल्लाहरूमा यमुना किनार कौशाम्बीमा नयाँ राजधानी बनाएर बस गए। तिनको राज्य वत्स कहलाया र काशीमा वत्सको अधिकार भयो।
बनारसको तैल चित्र, १८९०

उत्तर वैदिक काल[सम्पादन गर्ने]

यस पछि ब्रह्मदत्त नामका राजकुलको काशीमा अधिकार भयो। त्यस कुलमा ठूला पण्डित शासक भए रमा ज्ञान र पण्डिताई ब्राह्मणहरूदेखि क्षत्रिहरूका नजीक पहुंच गई थियो। यिनको समकालीन पंजाबमा कैकेय राजकुलमा राजा अश्वपति थियो। तब गंगा-यमुनाका दोआबमा राज गर्ने पाँचालोंमा राजा प्रवहण जैबलिले पनि आफ्नो ज्ञानको डंका बद्ला थियो। यसै कालमा जनकपुर, मिथिलामा विदेहहरूका शासक जनक भए, जसको दरबारमा याज्ञवल्क्य जस्तै ज्ञानी महर्षि र गार्गी जस्ता पण्डिता नारीहरू शास्त्रार्थ गर्दथे। यिनको समकालीन काशी राज्यको राजा अजातशत्रु भयो।[३०] यी आत्मा र परमात्माका ज्ञानमा अनुपम थियो। ब्रह्म र जीवनका सम्बन्ध पर, जन्म र मृत्यु पर, लोक-परलोकमा तब देशमा विचार हो रहोस् थिए। यी विचारहरूलाई उपनिषद् भन्दछन्। यसैदेखि यो काल पनि उपनिषद-काल कहलाउँछ।

महाजनपद युग[सम्पादन गर्ने]

युग परिवर्तन गर्नेका साथै वैशालीमिथिलाका लिच्छविहरूमा साधु वर्धमान महावीर भए, कपिलवस्तुका शाक्यहरूमा गौतम बुद्ध भए। उनै दिनहरू काशीको राजा अश्वसेन भयो। यिनको यहाँ पार्श्वनाथ भए जो जैन धर्मका २३वहरू तीर्थंकर भए। ती दिनहरू भारतमा चार राज्य प्रबल थिए जो एक-अर्कालोई जीतनका लागि, आपसमा बराबर लड़्दै रहन्थे। यी राह्य थिए मगध, कोसल, वत्सउज्जयिनी। कहिले काशी वत्सेका हाथमा जाती, कहिले मगधका र कहिले कोसल के। पार्श्वनाथका पछि र बुद्धदेखि केही पहिला, कोसल-श्रावस्तीका राजा कंसले काशीलाई जीतकर आफ्नो राजमा मिल्यो लिए त्यसै कुलका राजा महाकोशलले तब आफ्नो बेटी कोसल देवीको मगधका राजा बिम्बसारदेखि विवाह गर्न दहेजका रूपमा काशीको वार्षिक सामान्यदनी एक लाख मुद्रा प्रतिवर्ष दिनु आरम्भ गरे र यस प्रकार काशी मगधका नियन्त्रणमा पहुंच गई।[३०] राजका लोभदेखि मगधका राजा बिम्बसारका बेटे अजातशत्रुले पितालाई मारकर गद्दी छीन ली। तब विधवा बहन कोसलदेवीका दुःखदेखि दुःखी त्यसको भाई कोसलका राजा प्रसेनजितले काशीको सामान्यदनी अजातशत्रुलाई दिनु बन्द गरिदिए जसको परिणाम मगध र कोसल समर भएको छ। यसमा कहिले काशी कोसल के, कहिले मगधका हात लगी। अन्ततः अजातशत्रुको जीत भएको र काशी त्यसको बढ़्दै साम्राज्यमा समा गई। पछि मगधको राजधानी राजगृहदेखि पाटलिपुत्र चली गई र फेरि कहिले काशीमा त्यसका आक्रमण छैनपाओस्।

काशी नरेश र रामनगर[सम्पादन गर्ने]

वाराणसी १८ौं शताब्दीमा स्वतंत्र काशी राज्य बन्यो थियो, र पछिका ब्रिटिश शासनका अधीन, यी प्रमुख व्यापारिक र धार्मिक केन्द्र रह्यो। १९१०मा ब्रिटिश प्रशासनले वाराणसीलाई एक नया भारतीय राज्य बनाए र रामनगरलाई यसको मुख्यालय बनाए, परन्तु यसको अधिकार क्षेत्र केही थिएन। काशी नरेश अहिले पनि रामनगर किल्लामा रहन्छन्। यी किला वाराणसी नगरका पूर्वमा गंगाका तटमा बनेकाको छ।[३१] रामनगर किलेको निर्माण काशी नरेश राजा बलवंत सिंहले उत्तम चुनार बलुआ पत्थरले १८ौं शताब्दीमा गराए।[९] किला मुगल स्थापत्य शैलीमा नक्काशीदार छज्जहरू, खोलेको प्रांगण र सुरम्य गुम्बददार मंडपहरूदेखि सुसज्जित बनाएको छ।[९] काशी नरेशको एक अन्य महल चैत सिंह महल छ। यी शिवाला घाटका निकट महाराजा चैत सिंहले बनाए।[३२]

रामनगर किला र यसको संग्रहालय अब बनारसका राजाहरूको ऐतिहासिक धरोहर रूपमा संरक्षित छन् र १८ौं शताब्दीदेखि काशी नरेशको आधिकारिक आवास रहेका हुन्।[९] आज पनि काशी नरेश नगरका मानिसहरूमा सम्मानित छन्।[९] यी नगरका धार्मिक अध्यक्ष मानिन्छन् र यहाँका मानिस यी भगवान शिवको अवतार मान्दछन्। [९] नरेश नगरका प्रमुख सांस्कृतिक संरक्षक एवं सबै ठूलो धार्मिक गतिविधिहरूका अभिन्न अङ्ग रहेका हुन्।[९]

काशी तीर्थको इतिहास[सम्पादन गर्ने]

वाराणसी सहरको ठूलो अंश अतिप्राचीनकालदेखि काशी भनिन्छ। यसलाई हिन्दू मान्यतामा सबैभन्दा ठूलो तीर्थ मानिन्छ, किन्तु तीर्थका रूपमा वाराणसीको सबैभन्दा पुराना उल्लेख महाभारतमा मिल्दछ।[क][ख][३३][३४] महाभारत-पूर्वका कुनै साहित्यमा कुनै पनि तीर्थ आदिका बारेमा कुनै उल्लेख छैन। आजका तीर्थस्थल तब अधिकतर वन प्रदेशमा थिए र मनुष्यहरूदेखि रहित थिए। कहीं-कहीं आदिवासिहरूको वास रह्यो हुनेछ। कालोंतरमा तीर्थहरूका बारेमा कही गयी कथाहरू अस्तित्त्वमा आयीं र तीर्थ बढ़्दै गये, जसको आसनजीक नगर र सहर पनि बसे। भारतभूमिमा आर्हरूका प्रसारका द्वारा तीर्थहरूका अस्तित्व तथा माहात्मयको थाहा लाग्यो। महाभारतमा उल्लेख छ पृथ्वीका केही स्थान पुण्यप्रद तथा पवित्र हुन्छन्। यीबाट कुनै त स्थानको विचित्रताका कारण कुनै जन्मका प्रभाव र कुनै ॠषि-मुनिहरूका सम्पर्कदेखि पवित्र भएको छ।[ग][३५] यजुर्वेदीय जाबाल उपनिषदमा काशीका विषयमा महत्वपूर्ण वर्णन आउँछ, परन्तु यस उपनिषद्लाई आधुनिक विद्वान उति प्राचीन छैन मान्दछन्।[घ][३६]

जाबाल-उपनिषद् खण्ड-२मा महर्षि अत्रिले महर्षि याज्ञवल्क्यदेखि अव्यक्त र अनन्त परमात्मालाई जानने तरीका पूछा। तब याज्ञवल्क्यले भने कि त्यस अव्यक्त र अनन्त आत्माको उनजीकना अविमुक्त क्षेत्रमा हुन सक्छ, किनभनें त्यो त्यहीं प्रतिष्ठित छ। र अत्रिका अविमुक्तको स्थिति पूछनमा। याज्ञवल्क्यले उत्तर दिए कि त्यो वरणा तथा नाशी नदीहरूका मध्यमा छ। त्यो वरणा के छ र त्यो नाशी के छ, यो पूछनमा उत्तर मिल्यो कि इन्द्रिय-कृत सबै दोषहरूको निवारण गर्न वरणा छ र इन्द्रिय-कृत सबै पापहरूको नाश गर्न नाशी छ। त्यो अविमुक्त क्षेत्र देवताहरूको देव स्थान र सबै प्राणीहरूको ब्रह्म सदन छ। वहाँ नैं प्राणीहरूका प्राण-प्रयाणका समयमा भगवान रुद्र तारक मन्त्रको उपदेश दिन्छन् जसका प्रभावदेखि त्यो अमृती भएर मोक्ष प्राप्त गर्दछ। अत एव अविमुक्तमा सदैव निवास गर्नु पर्नेछ। त्यसलाई कहिले न छोड़े, यस्तो याज्ञवल्क्यले भने छ।

जाबालोपिनषदका अतिरिक्त अनेक स्मृतिहरू जस्तै लिखितस्मृति, श्रृंगीस्मृति तथा पाराशरस्मृति, ब्राह्मीसंहिता तथा सनत्कुमारसंहितामा पनि काशीको माहात्म्य बताए छ। प्रायः सबै पुराणहरूमा काशीको माहात्म्य भनिएको छ। ब्रह्मवैवर्त पुराणमा त काशी क्षेत्रमा काशी-रहस्य नामले पूरा ग्रन्थ नैं छ, जसलाई त्यसका खिल भाग भन्दछन्। पद्म पुराणमा काशी-महात्म्य र अन्य स्थानहरूमा पनि काशीको उल्लेख आउँछ। प्राचीन लिंग पुराणमा सोह्र अध्याय काशीको तीर्थहरूका सम्बन्धमा थिए। वर्त्तमान लिंगपुराणमा पनि एक अध्याय छ। स्कंद पुराणको काशीखण्ड त काशीका तीर्थ-स्वरूपको विवेचन तथा विस्तृत वर्णन गरता नैं छ। यस प्रकार पुराण-साहित्यमा काशीका धार्मिक महात्म्यमा सामग्री छ। यसका अतिरिक्त, संस्कृत-वाड्मय, दशकुमारचरित, नैषध, राजतरंगिणी र कुट्टनीपतम्मा पनि काशीको वर्णन आउँछ। १२ औं शताब्दी ईसवीसम्म प्राप्त हुने लिंग पुराणमा तेस्रोदेखि अट्ठारहवहरू अध्यायसम्म काशीका देवायतनहरू तथा तीर्थहरूको विस्तृत वर्णन थियो। त्रिस्थलीसेतु ग्रन्थको रचना (सन् १५८० ई.)मा लिंगपुराण वैसा नैं रह्यो थियो।

लैंङ्गोडपि तृतीयाध्यायात्षोऽशान्तं लिंङ्गान्युक्तवोक्तम् [३७]

अर्थात लिंगपुराणमा पनि तेस्रोदेखि सोह्रवहरू अध्यायसम्म लिंगोको वर्णन गरेकोछ। वर्तमान लिंग पुराणमा केवल एक नैं अध्याय काशीका विषयमा छ, जसमा केवल १४४ श्लोक छन्। यस प्रकार महाभारतका अतिरिक्त यदि सबै पुराणहरूका उल्लेख हेर्नुहोस्, त काशीका तीर्थ रूपका उल्लेखको सूची धेरै लंबी बन्दछ। शब्दकल्पद्रुममा २६४ तीर्थहरूको उल्लेख छ, परन्तु महिमाका विचारदेखि भारतका तीर्थहरूमा चार धाम र सप्तपुरिहरूका नाम शीर्षस्थ माने जान्छन्। प्रयाग, गयागंगासागर तकका नाम यिनमा छैन आउँदै। अतः यसलाई नकारा पनि जा सक्छ।

क्षेत्रको विस्तार[सम्पादन गर्ने]

वाराणसी क्षेत्रका विस्तारका अनेक पौराणिक उद्धरण उपलब्ध छन्।[३८] कृत्यकल्पतरुमा दिये तीर्थ-विवेचन अनि अन्य प्राचीन ग्रन्थहरूका अनुसार:

ईसा पूर्व ६००मा भारतका महाजनपदहरूमा काशीको स्थिति
  • ब्रह्म पुराणमा भगवान शिव पार्वतीदेखि भन्दछन् कि- हे सुरवल्लभे, वरणा र असि यी दुइटै नदीहरूका बीचमा नैं वाराणसी क्षेत्र छ, त्यसको बाहिर कुनैलाई छैन बसना चाहिन्छ।
  • मत्स्य पुराण[३९] मा यसको लम्बाई-चौड़ाई अधिक स्पष्ट रूपदेखि वर्णित छ। पूर्व-पश्चिम ढ़ाई (२½) योजन भीष्मचंडीदेखि पर्वतेश्वरसम्म उत्तर-दक्षिण आधा (1/2) योजन, शेष भाग वरुणा र अस्सीका बीच। त्यसको बीचमा मध्यमेश्वर नामक स्वयंभू लिंग छ। यहाँदेखि पनि एक-एक कोस चारहरूतर्फ क्षेत्रको विस्तार छ। यही वाराणसीको वास्तविक सीमा छ। त्यसको बाहिर विहार छैन गर्नु पर्नेछ। [४०]
  • अग्नि पुराण [४१] का अनुसार वरणा र असी नदीहरूका बीच बसी भएको वाराणसीको विस्तार पूर्वमा दुई योजन र अर्को जग्गा आधा योजन भाग फैला थियो र दक्षिणमा यो क्षेत्र वरणादेखि गंगासम्म आधा योजन फैला भएको थियो। मत्स्य पुराणमा नैं अन्यत्र नगरको विस्तार बतलाँदै भनिएको छ- पूर्वदेखि पश्चिमसम्म यस क्षेत्रको विस्तार दुई योजन छ र दक्षिणमा आधा योजन नगर भीष्मचंडीदेखि लिएर पर्वतेश्वरसम्म फैला भएको थियो। [४०]
  • ब्रह्म पुराणका अनुसार यस क्षेत्रको प्रमाण पाँच कोसको थियो त्यसमा उत्तरमुखी गंगा छ [४२] जसदेखि क्षेत्रको महात्म्य बढ़ गए उत्तरतर्फ गंगा दुई योजनसम्म सहरका साथ-साथ बहती थियो।
  • स्कंद पुराणका अनुसार त्यस क्षेत्रको विस्तार चारहरूतर्फ चार कोस थियो।
  • लिंग पुराणमा यस क्षेत्रको विस्तार कृतिवासदेखि आरम्भ भएर यो क्षेत्र एक-एक कोस चारहरूतर्फ फैला भएको छ। त्यसको बीचमा मध्यमेश्वर नामक स्वयंभू लिंग छ। यहाँदेखि पनि एक-एक कोस चारहरूतर्फ क्षेत्रको विस्तार छ। यही वाराणसीको वास्तविक सीमा छ। त्यसको बाहिर विहार न गर्नु पर्नेछ।[४०]

माथिोक्त उद्धरणहरूदेखि ज्ञात हुन्छ कि प्राचीन वाराणसीको विस्तार पर्याप्त टाड़ासम्म थियो। वरुणाका पश्चिममा राजघाटको किला जहाँ प्राचीन वाराणसीका बसे हुनमा कुनै संदेह छैन, एक मील लंबा र ४०० गज चौड़ा छ। गंगा नदी त्यसको दक्षिण-पूर्व मुखको रक्षा गर्दछ, र वरुणा नदी उत्तर र उत्तर-पूर्व मुखहरूको रक्षा एक छिछली खाईका रूपमा गर्दछ, पश्चिमतर्फ एक खाली नाला छ जसमा देखि भएर कुनै समय वरुणा नदी बहती थियो। रक्षाका यस प्राकृतिक साधनहरूलाई देख्दै नैं शायद प्राचीन कालमा वाराणसी नगरका लागि यो स्थान चुनिएको छ। सन् १८५७ ई.का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्रामका समय अङ्ग्रेजहरूले पनि नगर रक्षाका लागि वरुणाका पछि ऊंची जमीनमा काँचो माटोको देवलहरू उठाएर किलेबन्दीको थियो। पुराणहरूमा आयी वाराणसीको सीमा राजघाटको उक्त लम्बाई-चौड़ाईदेखि कहीं अधिक छ। ती वर्णनहरूदेखि लाग्दछ कि वहाँ केवल नगरको सीमा नैं छैन वर्णित छ, तर पूरा क्षेत्रलाई सम्मिलित गर्न लिइएको छ।[४०] वरुणाका त्यस पारसम्म प्राचीन बसावटहरूका अवशेष पर्याप्त टाड़ासम्म मिल्दछन्। अतः सम्भव छ कि पुराणहरूमा मिले वर्णन ती सब भाग पनि आए छन्। यस क्षेत्रलाई यदि नगरमा जोडिएको मानौं, त पुराणहरूमा वर्णित नगरको लम्बाई-चौड़ाई लगभग सही नैं बतायी गई छ।

गौतम बुद्धका जन्म पूर्व महाजनपद युगमा वाराणसी काशी जनपदको राजधानी थियो।[४०] परन्तु प्राचीन काशी जनपदका विस्तारका बारेमा यथार्थ आदिदेखि अनुमान लगाउनु कठिन छ। जातकहरूमा [४३] काशीको विस्तार ३०० योजन दिइएको छ। काशी जनपदका उत्तरमा कोसल जनपद, पूर्वमा मगध जनपद र पश्चिममा वत्स थियो।[४४] इतिहासवेत्ता डा. अल्टेकरका मतानुसार काशी जनपदको विस्तार उत्तर-पश्चिमतर्फ २५० मीलसम्म थियो, किनभनें यसको पूर्वको पड़ोसी जनपद मगध र उत्तर-पश्चिमको पड़ोसी जनपद उत्तर पाँचाल थियो। जातक (१५१)का अनुसार काशी र कोसलको सीमाहरू मिली भएको थियो। काशीको दक्षिण सीमाको सही वर्णन उपलब्ध छैन, शायद यस कारण कि त्यो विंध्य श्रृंखलासम्म गई भएको थियो अनि अघि कुनै आबादी थिएन। जातकहरूका आधारमा काशीको विस्तार वर्तमान बलियादेखि कानपुरसम्म फैला रह्यो हुनेछ।[४५] यहाँ श्री राहुल सांकृत्यायन भन्दछन्, कि आधुनिक बनारस कमिश्नरी नैं प्राचीन काशी जनपद रह्यो थियो। सम्भव छ कि आधुनिक गोरखपुर कमिश्नरीको पनि केही भाग काशी जनपदमा सामेल रहेकोछ।

अर्को वाराणसी[सम्पादन गर्ने]

पुरु कुलका राजा दिवोदास द्वारा अर्को वाराणसीको स्थापनाको उल्लेख महाभारत र अन्य ग्रन्थहरूमा आउँछ। यस नगरीका बैरांटमा हुने संभावना पनि छ। यस बारेमा पण्डित कुबेरनाथ सुकुलका अनुसार[४६] बैराट खंडहर बाण गंगाका दक्षिण (दाहरू) किनारमा छ वाम (बाहिरु)मा छैन। यस प्रकार गोमती र बैरांटका बीच गंगाको धारा बाधक हुन जान्छ। गंगाका बाटाहरू परिवर्तन गर्ने, बाण गंगामा गंगाका बहने र गंगा-गोमती संगम सैदपुरका नजीक हुनको बारेमा अघि सुकुलजीले महाभारतका हभएका से[४७] बताए छ कि गंगा-गोमती संगममा मार्कण्डेय तीर्थ थियो, जो वर्तमानमा कैथीका समीप स्थित छ। अत: यी भन्न सक्छौं कि यदि गंगा-गोमती संगम सैदपुरका नजीक थियो त यो महाभारत-पूर्व हुन सक्छ, न कि तृतीय शताब्दी ईसवीका पछि का।

मार्कण्डेयस्य राजेन्द्रतीर्थमासाद्य दुलभम्।
गोमतीगङ्गयोश्चैव सङ्गमा लोकविश्रुते।।महाभारत

भूगोल तथा जलवायु[सम्पादन गर्ने]

भूगोल[सम्पादन गर्ने]

वाराणसीको गंगा नदी र यसका तटमा बसे असंख्य मन्दीरहरूदेखि अटूट सम्बन्ध छ।

वाराणसी सहर उत्तरी भारतको मध्य गंगा घाटीमा, भारतीय राज्य उत्तर प्रदेशका पूर्वी छोरमा गंगा नदीका बायीं तर्फका वक्राकार तटमा स्थित छ। यहाँ वाराणसी जिल्लाहरूको मुख्यालय पनि स्थित छ। वाराणसी सहरी क्षेत्र — सात सहरी उप-इकाइहरूको समूह छ र यी ११२.२६ वर्ग कि.मी. (लगभग ४३ वर्ग मील)का क्षेत्र फैला भएको छ।[४८] सहरी क्षेत्रको विस्तार (८२°५६’ पूर्व) - (८३°०३’ पूर्व) एवं (२५°१४’ उत्तर) - (२५°२३.५’ उत्तर)का बीच छ।[४८] उत्तरी भारतका गांगेय मैदानमा बसे यस क्षेत्रको भूमि पुरानो समयमा गंगा नदीमा आउने रहीं बाढ़का कारण उपत्यका रहेकोछ।

खास वाराणसी सहर गंगा र वरुणा नदीहरूका बीच एक उँचा पठारमा बसेको छ नगरको औसत ऊंचाई समुद्र तट से ८०.७१ मी. छ।[४९] यहाँ कुनै सहायक नदी वा नहरका अभावमा मुख्य भूमि लगातार शुष्क बनेकारहेकोछ। प्राचीन कालदेखि नैं यहाँको भौगोलिक स्थिति बसावटका लागि अनुकूल रहेकोछ। किन्तु नगरको मूल स्थितिको अनुमान वर्तमानदेखि लगाउनु मुश्किल छ, किनभनें आजको स्थिति केही प्राचीन ग्रन्थहरूमा वर्णित स्थिति भन्दा भिन्न छ।

नदीहरू[सम्पादन गर्ने]

वाराणसी वा काशीको विस्तार प्रायः गंगा नदीका दुई संगमहरू: एक वरुणा नदीदेखि र अर्को असी नदीदेखि संगमका बीच बताइन्छ। यी संगमहरूका बीचको दूरी लगभग २.५ मील छ। यस दूरीको परिक्रमा (दुइटै तर्फको यात्रा) हिन्दुहरूमा पंचकोसी यात्रा वा पंचकोसी परिक्रमा कहलाउँछ। यस क यात्राको समापन साक्षी विनायक मन्दीरमा गरिन्छ। वाराणसी क्षेत्रमा अनेक सानो ठूलो नदीहरू बहन्छन्। यिनमा सबैभन्दा प्रमुख नदी त गंगा नैं छ, परन्तु यसका अतिरिक्त अन्य धेरै नदीहरू छन् जस्तै गंगा, बानगंगा, वरुणा, गोमती, गरमनासा, गड़ई, चन्द्रप्रभा,आदि। बनारस जिल्लाहरूको नदीहरूका विस्तारदेखि अध्ययन गर्नमा यो ज्ञात हुन्छ कि बनारसमा त प्रस्रावक नदीहरू छ तर चंदौलीमा छैन जसदेखि त्यस जिल्लाहरूमा झीलहरू र दलदल छन्, अधिक बरसात भएमा गाउँ पानीदेखि भर जान्छन् तथा फसललाई पर्याप्त नुकसान पुग्छ। नदीहरूका बहाव र जमीनकोका कारण जो हानि-लाभ हुन्छ यसबाट प्राचीन आर्य अनभिज्ञ छैन थिए र यस कारण सबैभन्दा पहिला आबादी बनारसमा भएको छ।

जलवायु[सम्पादन गर्ने]

वाराणसीमा आर्द्र अर्ध-कटिबन्धीय जलवायु (कोप्पन जलवायु वर्गीकरण Cwaका अनुसार) छ जसका सँग यहाँ ग्रीष्म ऋतुशीत ऋतु ऋतुहरूका तापमानमा ठूला अन्तर छन्। ग्रीष्म काल अप्रैलका आरम्भदेखि अक्तूबरसम्म लामा हुन्छन्, जस बीचमा नैं वर्षा ऋतुमा मानसूनको वर्षाहरू पनि हुन्छन्। हिमालय क्षेत्रदेखि आउने शीत लहरदेखि यहाँको तापमान डिसेम्बरदेखि फेब्रुअरीका बीच शीतकालमा गिर जान्छ। यहाँको तापमान ३२° से. – ४६°C (९०° फै. – ११५°फै.) ग्रीष्म कालमा, एवं ५°से. – १५°से. (४१°फै. – ५९°फै.) शीतकालमा रहन्छ।[४९] औसत वार्षिक वर्षा १११० मि.मी. (४४ इंच)सम्म हुन्छ।[५०] ठंडका मौसममा कुहरा सामान्य हुन्छ, र गर्मीका मौसममा लू चलना सामान्य हुन्छ।

यहाँ निरंतर बढ़्दै जल प्रदूषण र निर्माण भए बांधहरूका कारण स्थानीय तापमानमा वृद्धि दर्ज भएको छ। गंगाको जलस्तर पुरानो समयदेखि राम्रो खासा गिर गया छ, र यस कारण नदीका बीच केही साना द्वीप पनि प्रकट हो गये छन्। यस प्राचीन सहरमा पानीको जलस्तर यति गिर गया छ कि इंडिया मार्क-२ जस्तै छन्डपंप पनि धेरै बार चलाउनेका पछि पनि पानीको एक बूंद पनि छैन निकाल पाँदै। वाराणसीमा गंगाको जलस्तर कम हुनु पनि एक ठूलो समस्या छ। गंगाका जलमा प्रदूषण हुनु सबैका लागि चिंताको विषय थियो, तर अब यसको प्रवाह पनि कम होता जा रह्यो छ, जसका कारण उत्तराखंडदेखि लिएर बंगालको खाड़ीसम्म चिंता जतायी जाँदैछ। [५१]

Climate data for वाराणसी
Month Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec Year
Source: [५२]

अर्थ-व्यवस्था[सम्पादन गर्ने]

वाराणसीमा विभिन्न कुटीर उद्योग कार्यरत छन्, जसमा बनारसी रेशमी साड़ी, कपड़ा उद्योग, कालीन उद्योग एवं हस्तशिल्प प्रमुख छन्। बनारसी पान विश्वप्रसिद्ध छ, र यसका साथै यहाँको कलाकंद पनि प्रसिद्ध छ। वाराणसीमा बाल-श्रमिकहरूको काम जोरहरूमा छ। [५३]

बनारसी रेशम विश्व भरमा आफ्नो महीनता एवं मुलायमपनका लागि प्रसिद्ध छ। बनारसी रेशमी साड़िहरूमा बारीक डिजाइन र जरीको काम चार चांद लगाउँछन् र साड़ीको शोभा बढाउँदछन्। यस कारण नैं यी साड़ीहरू वर्षहरूदेखि सबै पारंपरिक उत्सवहरू एवं विवाह आदि समारोहहरूमा पहनी जाती रहेका छन्। केही समय पूर्वसम्म जरीमा शुद्ध सोने काम भयो गर्थ्यो।

भारतीय रेलको डीजल इंजन निर्माण हेतु डीजल रेल इंजन कारखाना पनि वाराणसीमा स्थित छ। वाराणसी र कानपुरको प्रथम भारतीय व्यापार घराना निहालचंद किशोरीलाल १८५७मा देशका चौथो अक्सीजन संयन्त्रको स्थापनादेखि आरम्भ भएको थियो। यसको नाम इण्डियन एयर ग्यासज लि. थियो। लर्ड मकलेका अनुसार, वाराणसी त्यो नगर थियो, जसमा समृद्धि, धन-संपदा, जनसंख्या, गरिमा एवं पवित्रता एशियामा सर्वोच्च शिखरमा थियो। यहाँका व्यापारिक महत्त्वको उपमामा त्यसले भने था: " बनारसको खड्डिहरूदेखि महीनतम रेशम निस्कन्छ, जो सहरूट जेम्स र वर्सेल्सका मंडपहरूको शोभा बढाउँदछ"। [१८][५४]

प्रशासन एवं राजनीति[सम्पादन गर्ने]

वाराणसीका प्रशासनमा धेरै संस्थाहरू संलग्न छन्, जसमादेखि प्रमुख छ वाराणसी नगर निगम एवं वाराणसी विकास प्राधिकरण जो वाराणसी सहरको मास्टर योजनाका लागि उत्तरदायी छ। यहाँको जलापूर्ति एवं मल-निकास व्यवस्था नगर निगमका अधीनस्थ जल निगम द्वारा गरिन्छ। यहाँको विद्युत आपूर्ति उत्तर प्रदेश पावर कार्पोरेशन लिमिटेड द्वारा गरिन्छ। नगरदेखि प्रतिदिन लगभग ३५ करोड़ लीटर मल [५५] एवं ४२५ टन कूड़ा निस्कन्छ। [५६] कूड़ेको निष्कासन लैण्ड-फिल स्थलहरूमा किय़िन्छ। [५७] बडी मात्रामा मल निकास गंगा नदीमा गरिन्छ। सहर र उपनगरीय क्षेत्रमा नगर निगम द्वारा बस सेवा पनि संचालित गरिन्छ। नगरको कानून व्यवस्था उत्तर प्रदेश पुलिस सेवाको वाराणसी मण्डलमा वाराणसी क्षेत्रका अधीन आउँछ। नगरमा पुलिसका उच्चतम अधिकारी पुलिस अधीक्षक छन्। [५८] बनारस सहर वाराणसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्रमा आउँछ। वर्ष २००९मा भए सामान्य चुनावहरूमा भारतीय जनता पार्टीका डा. मुरली मनोहर जोशी यहाँदेखि सांसद चुनिए थिए। [५९] वाराणसी जिल्लाहरूमा पाँच विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र आउँछन्। यी यस प्रकारदेखि छन् [६०]:

  • ३८७-रोहनिया,
  • ३८८-वाराणसी उत्तर,
  • ३८९-वाराणसी दक्षिण,
  • ३९०-वाराणसी छावनी अनि
  • ३९१-सेवापुरी।

वाराणसी ती पाँच सहरहरू मध्येको एक छ, जहाँ गंगा एकशन प्लानको शुरुआत भएको थियो।

हेर्नुहोस्:एक नजरमा वाराणसी

शिक्षा[सम्पादन गर्ने]

वाराणसीका उच्चतर माध्यमिक विद्यालय इंडियन सर्टिफिकेट अफ सैकहरूडरी एजुकेशन (आयो.सी.एस.ई), केन्द्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्ड (सी.बी.एस.ई) वा उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद (यू.पी.बोर्ड)देखि सहबद्ध छन्।

उच्च शिक्षा[सम्पादन गर्ने]

बनारस हिन्दू विश्वविद्यालयका प्रवेशद्वारमा पर पण्डित मदन मोहन मालवीयको मूर्ति

वाराणसीमा तीन सार्वजनिक एवं एक मानित विश्वविद्यालय छन्:

  1. बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय जसको स्थापना १९१६मा पं.मदन मोहन मालवीयले एनी बेसहरूटका सहयोगले गरिंदै थियो। यसको १३५० एकड़ (५.५ वर्ग कि.मी.)मा फैला परिसर काशी नरेश द्वारा दान गरिएको भूमिमा निर्मित छ। यस विश्वविद्यालयमा भारतीय प्रविधि संस्थान (आयो.आयो.टी-बी.एच.यू) एवं आयुर्विज्ञान संस्थान विश्वका सर्वोच्च तीन एवं सबैभन्दा ठूला आवासीय विश्वविद्यालहरू मध्येको एक छन्। यहाँ १२८ भन्दा अधिक स्वतंत्र शैक्षणिक विभाग छन्। [६१]
  2. संपूर्णानंद संस्कृत विश्वविद्यालय: भारतका गवर्नर जनरल लर्ड कर्नवालिसले यस संस्कृत महाविद्यालयको स्थापना १७९१माको थियो। यी वाराणसीको प्रथम महाविद्यालय थियो। यस महाविद्यालयका प्रथम प्रधानाचार्य संस्कृत प्राध्यापक जे म्योर, आयो.सी.एस थिए। यिनको पछि जे.आर.गोरुेन्टियन, आर.टी.एच.ग्रिफिथ, डा.जी.थेवो, डा.आर्थर वेनिस, डा.गंगानाथ झा र गोपीनाथ कविराज भए। भारतीय स्वतंत्रता माथिान्त यस महाविद्यालयलाई विश्वविद्यालय बनाएर वर्तमान नाम दिइएको छ। [६२]
  3. महात्मा गांधी काशी विद्यापीठ एक मानित राजपत्रित विश्वविद्यालय छ। यसको नाम भारतका राष्ट्रपिता महात्मा गांधीका नाममा छ र यहाँ तिनको सिद्धान्तहरूको पालन गरिन्छ।
  4. सहरूट्रल इंस्टीट्यूट अफ हाइयर टिबेटियन स्टडीज सारनाथमा स्थापित एक मानित विश्वविद्यालय छ। यहाँ परम्परागत तिब्बती पठन-पाठनलाई आधुनिक शिक्षाका साथ वरीयता दिए जान्छ। [६३] उदय प्रताप कलिज, एक स्वायत्त महाविद्यालय छ जहाँ आधुनिक बनारसका उपनगरीय छात्रहरू हेतु क्रीड़ा एवं विज्ञानको केन्द्र छ। वाराणसीमा धेरै निजी एवं सार्वजनिक संस्थान छ, जहाँ हिन्दू धार्मिक शिक्षाको व्यवस्था छ। प्राचीन कालदेखि नैं मानिस यहाँ दर्शन शास्त्र, संस्कृत, खगोलशास्त्र, सामाजिक ज्ञान एवं धार्मिक शिक्षा आदिका ज्ञानका लागि आतिरहेछन्। भारतीय परम्परामा प्रायः वाराणसीलाई सर्वविद्याको राजधानी भनिएको छ। [६४] नगरमा एक जामिया सलाफिया पनि छ, जो सलाफी इस्लामी शिक्षाको केन्द्र छ। [६५]

इन विश्वविद्यालहरूका अतिरिक्त सहरमा धेरै स्नातकोत्तर एवं स्नातक महाविद्यालय पनि छन्, जस्तै अग्रसेन डिगरी कलिज, हरिशचन्द्र डिगरी कलिज, आर्य महिला डिगरी कलिज, एवं स्कूल अफ मैनेजमाट।

संस्कृति[सम्पादन गर्ने]

वाराणसीमा लाखौं हिन्दू तीर्थयात्री प्रतिवर्ष आउँछन्।
भित्ति चित्र, वाराणसी, १९७४

वाराणसीको पुराना सहर, गंगा तीरेको लगभग चौथोई भाग छ, जो भीड़-भाड़ वाली संकरी गलिहरू र किनार सटी भएको साना-ठूलो असंख्य दुकानहरू अनि सैंक्ने हिन्दू मन्दीरहरूदेखि पटा भएको छ। यी घुमाव र मो्नेदेखि भरिएको गलीहरू कुनैका लागि संभ्रम गर्न छन्। यी संस्कृतिदेखि परिपूर्ण पुराना सहर विदेशी पर्यटकहरूका लागि वर्षहरूदेखि लोकप्रिय आकर्षण बनेकाको छ। [६६] वाराणसीका मुख्य आवासीय क्षेत्र (विशेष गरी मध्यम एवं उच्च-मध्यम वर्गीय श्रेणीको लागि) घाटहरूदेखि टाड़ा स्थित छन्। यी विस्तृत, खोलेको भए र अपेक्षाकृत कम प्रदूषण भएका छन्।

रामनगरको रामलीला[सम्पादन गर्ने]

यहाँ दसहराको पर्व खूब रौनक र तमासहरूदेखि भरा हुन्छ। यस अवसरमा रेशमी र जरीका ब्रोकेड आदिदेखि सुसज्जित भूषामा काशी नरेशको हाथीमा सवारी निस्कन्छ र पछि-पछि लंबा जलूस हुन्छ। [९] फेरि नरेश एक माह लामा चलने भएका रामनगर, वाराणसीको रामलीलाको उद्घाटन गर्दछन्। [९] रामलीलामा रामचरितमानसका अनुसार भगवान श्रीरामका जीवनको लीलाको मंचन हुन्छ। [९] यी मंचन काशी नरेश द्वारा प्रायोजित हुन्छ अर पूरा ३१ दिनसम्म प्रत्येक शामलाई रामनगरमा आयोजित हुन्छ। [९] अन्तिम दिन यसमा भगवान राम रावणको मर्दन गर्न युद्ध समाप्त गर्दछन् र अयोध्या लौट्दछन्। [९] महाराजा उदित नारायण सिंहले रामनगरमा यस रामलीलाको आरम्भ १९औं शताब्दीका मध्यदेखि गरेको थियो। [९]

बनारस घराना[सम्पादन गर्ने]

बनारस घराना भारतीय तबला वादनका छः प्रसिद्ध घरानहरू मध्येको एक छ।[६७] यी घराना २०० वर्षहरूदेखि केही पहिला ख्यातिप्राप्त पण्डित राम सहाय (१७८०-१८२६)का प्रयासहरूदेखि विकसित भएको थियो। पण्डित राम सहायले आफ्नो पिताका सँग पाँच वर्षको आयुदेखि नैं तबला वादन आरम्भ गरेको थियो। बनारस-बाज भन्दछन्। यी बनारस घराने विशिष्ट तबला वादन शैली छ। इन्होंने तत्कालीन संयोजन प्रारूपहरू जस्तै जस्तै गट, टुकड़ा, परान, आदिदेखि पनि विभिन्न संयोजन गरे, जसमा उठान, बनारसी ठेका र फर्द प्रमुख छन्।

शाहिद परवेज खां, बनारस घरानेका अन्य ठूला महारथी पण्डित किशन महाराजका साथ एक सभा मा।

आज बनारसी तबला घराना आफ्नो शक्तिशाली रूपका लागि प्रसिद्ध छ, तर पनि बनारस घरानेका वादक हल्के र कोमल स्वरहरूका वादनमा पनि सक्षम छन्। घरानेलाई पूर्वी बाजमा वर्गीकृत गरिएको छ, जसमा लखनऊ, फर्रुखाबाद र बनारस घराने आउँछन्। बनारस शैली तबलेका अधिक अनुनादिक थापहरूको प्रयोग गर्दछ, जस्तो कि नाधिन। बनारस घरानमा एकल वादन धेरै इकसित भएकोछ, र धेरै वादक जस्तै पण्डित शारदा सहाय, पण्डित किशन महाराज[६८], र पण्डित समता प्रसाद [६९], एकल तबला वादनमा महारत र प्रसिद्धि प्राप्त छन्। घरानेका नयाँ युगका तबला वादकहरूमा पं. कुमार बोस, पं.समर साहा, पं.बालकृष्ण अईयर, पं.शशांक बख्शी, संदीप दास, पार्थसारथी मुखर्जी, सुखविंदर सिंह नामधारी, विनीत व्यास र धेरै अन्य छन्। बनारसी बाजमा २० विभिन्न संयोजन शैलिहरू र अनेक प्रकारका मिश्रण प्रयुक्त हुन्छन्।

पवित्र नगरी[सम्पादन गर्ने]

वाराणसीका एक घाटमा मानिस हिन्दू रिवाज गर्दै।

वाराणसी वा काशीलाई हिन्दू धर्ममा पवित्रतम नगर बताइएको छ। यहाँ प्रतिवर्ष १० लाख भन्दा अधिक तीर्थ यात्री आउँछन्।[७०] यहाँको प्रमुख आकर्षण छ काशी विश्वनाथ मन्दीर, जसमा भगवान शिवका बारह ज्योतिर्लिंगमा देखि प्रमुख शिवलिंग यहाँ स्थापित छ।[झ][७१]

हिन्दू मान्यता अनुसार गंगा नदी सबका पाप मार्जन गर्दछ र काशीमा मृत्यु सौभाग्यदेखि नैं मिल्दछ, र यदि मिल जाये त आत्मा पुनर्जन्मका चक्रदेखि मुक्त हो गर्न मोक्ष पाउँछ। इक्यावन शक्तिपीठ मध्येको एक विशालाक्षी मन्दीर यहाँ स्थित छ, जहाँ भगवती सतीको कानको मणिकर्णिका गिरी थियो। त्यो स्थान मणिकर्णिका घाटका निकट स्थित छ। [१८] हिन्दू धर्ममा शाक्त मतका मानिस देवी गंगालाई पनि शक्तिको नैं अवतार मान्दछन्। जगद्गुरु आदि शंकराचार्यले हिन्दू धर्ममा आफ्नो टीका यहीं आकर लिखी थियो, जसका परिणामस्वरूप हिन्दू पुनर्जाकरण भयो। काशीमा वैष्णवशैव संप्रदायका मानिस सदा नैं धार्मिक सौहार्ददेखि रहँदै आये छन्।

वाराणसी बौद्ध धर्मका पवित्रतम स्थलहरू मध्येको एक छ, र गौतम बुद्धदेखि सम्बन्धित चार तीर्थ स्थलहरू मध्येको एक छ। शेष तीन कुशीनगर, बोध गयालुंबिनी छन्। वाराणसीका मुख्य सहरदेखि हटकर नैं सारनाथ छ, जहाँ भगवान बुद्धले आफ्नो प्रथम प्रवचन दिएको थियो। यसमा उनले बौद्ध धर्मका मूलभूत सिद्दाँतहरूको वर्णन गरेको थियो। अशोक-पूर्व स्तूपहरूमा देखि केही नैं शेष छन्, जसमध्येको एक धामेक स्तूप यहीं अब पनि खड़ा छ, तर पनि अब त्यसको मात्र आधारशिलाका अवशेष नैं शेष छन्। यसका अतिरिक्त यहाँ चौखंडी स्तूप पनि स्थित छ, जहाँ बुद्ध आफ्नो प्रथम शिष्हरूदेखि (लगभग ५ औं शताब्दी ई.पू वा त्यो भन्दा पनि पहिला) मिले थिए। वहाँ एक अष्टभुजी मीनार बनवायी गई थियो।

वाराणसी हिन्दुहरू एवं बौद्धहरूका अतिरिक्त जैन धर्मका अवलंबिहरूका लागि पनि पवित तीर्थ छ। यसलाई २३वहरू तीर्थंकर श्री पार्श्वनाथको जन्मस्थान मानिन्छ।[७२] वाराणसीमा इस्लाम संस्कृतिले पनि आफ्नो प्रभाव डाला छ। हिन्दू-मुस्लिम समुदाहरूमा तनावको स्थिति केही हदसम्म धेरै समयदेखि बनी भएको छ।

गंगा नदी[सम्पादन गर्ने]

गंगा वाराणसीको जीवनरेखा।

भारतको सबैभन्दा ठूलो नदी गंगा गरीब २,५२५ किलोमीटरको दूरी तय गर्न गोमुखदेखि गंगासागरसम्म जान्छ। यस पूरा बाटाहरूमा गंगा उत्तरदेखि दक्षिणतर्फ अथवा उत्तरवाहिनी बहन्छ।[७०][७३] केवल वाराणसीमा नैं गंगा नदी दक्षिणदेखि उत्तर दिशामा बहन्छ। यहाँ लगभग ८४ घाट छन्। यी घाट लगभग ६.५ किमी लं‍बे तटमा बनेका भए छन्। यी ८४ घाटहरूमा पाँच घाट धेरै नैं पवित्र मानिन्छन्। यी सामूहिक रूपदेखि 'पंचतीर्थी' भनिन्छ। यी छन् अस्सी घाट, दशाश्वमेध घाट, आदिकेशव घाट, पंचगंगा घाट तथा मणिकर्णिक घाट। अस्सी ‍घाट सबैभन्दा दक्षिणमा स्थित छ जबकि आदिकेशवघाट सबैभन्दा उत्तरमा स्थित छन्।[७४]

घाट[सम्पादन गर्ने]

वाराणसीमा १०० भन्दा अधिक घाट छन्। सहरका धेरै घाट मराठा साम्राज्यका अधीनस्थ कालमा बनवाये गए थिए। वर्तमान वाराणसीका संरक्षकहरूमा मराठा, शिंदे (सिंधिया), होल्कर, भहरूसलेपेशवा परिवार रहेका हुन्। अधिकतर घाट स्नान-घाट छन्, केही घाट अन्त्येष्टि घाट छन्। धेरै घाट कुनै कथा आदिदेखि जोडिएका भए छन्, जस्तै मणिकर्णिका घाट, जबकि केही घाट निजी स्वामित्वका पनि छन्। पूर्व काशी नरेशको शिवाला घाट र कालो घाट निजी संपदा छन्। ढाँचा:बनारसका घाट[७३][७५]

वाराणसीमा गंगाका तटमा कतारबद्ध घाटहरूको विहंगम दृश्य

प्रमुख घाट[सम्पादन गर्ने]

वाराणसीमा दशाश्वमेध घाटमा गंगाजीको आरतीको दृश्य
दशाश्वमेध घाट
काशी विश्वनाथ मन्दीरका निकट नैं स्थित छ र सबैभन्दा शानदार घाट छ।[७३] यसबाट सम्बन्धित दुइ पौराणिक कथाहरू छन्: एकका अनुसार ब्रह्मा जीले यसको निर्माण शिव जीका स्वागत हेतु गरेको थियो। अर्को कथाका अनुसार ब्रह्माजीले यहाँ दस अश्वमेध यज्ञ गरेका थिए। प्रत्येक संध्या पुजारिहरूको एक समूह यहाँ अग्नि-पूजा गर्दछ जसमा भगवान शिव, गंगा नदी, सूर्यदेव, अग्निदेव एवं संपूर्ण ब्रह्मांडलाई आहुतिहरू समर्पित गरिन्छन्। यहाँ देवी गंगाको पनि भव्य आरती गरिन्छ।
मणिकर्णिका घाट
इस घाटदेखि जोडिएका पनि दुइ कथाहरू छन्। एकका अनुसार भगवान विष्णुले शिवको तपस्या गर्दै आफ्नो सुदर्शन चक्रदेखि यहाँ एक कुण्ड खोदा थियो। त्यसमा तपस्याका समय आयो भयो तिनको स्वेद भर गए जब शिव वहाँ प्रसन्न हो गर्न आये तब विष्णुका कानको मणिकर्णिका त्यस कुंडमा गिर गई थियो।[७३] अर्को कथाका अनुसार भगवाण शिवलाई आफ्नो भक्तहरूदेखि छुट्टी नैं छैन मिल पाती थियो। देवी पार्वती यसबाट परेशान भएकहरू, र शिवजीलाई रोके राख्ने हेतु आफ्नो कानको मणिकर्णिका त्यहीं छुपा दिए र शिवजीदेखि त्यसलाई ढूंढनेलाई कहा। शिवजी त्यसलाई ढूंढ छैन पाये र आजसम्म जसको पनि अन्त्येष्टि त्यस घाटमा गरिन्छ, ती त्यो भन्दा पूछ्दछन् कि के त्यसले देखी छ? [७३] प्राचीन ग्रन्थहरूका अनुसार मणिकर्णिका घाटको स्वामी त्यही चाण्डाल थियो, जसले सत्यवादी राजा हरिशचन्द्रलाई किने थियो। त्यसले राजालाई आफ्नो दास बनाएको गर्न त्यस घाटमा अन्त्येष्टि गर्न आउने भएका मानिसहरूदेखि कर वसूलने काम दे दिएको थियो।[७३] यस घाटको विशेषता यी छ, कि यहाँ लगातार हिन्दू अन्त्येष्टि होती रहन्छन् अनि घाटमा चिताको अग्नि लगातार जलती नैं रहन्छ, कहिले पनि बुझने छैन पाती।
सिंधिया घाट
सिंधिया घाट, जसलाई शिन्दे घाट पनि भन्दछन्, मणिकर्णिका घाटका उत्तरीतर्फ लागेको भएको छ। यो घाट काशीका ठूला तथा सुन्दर घाटहरू मध्येको एक छ। यस घाटको निर्माण १५० वर्ष पूर्व १८३०मा ग्वालियरको महारानी बैजाबाई सिंधियाले गराए थियो तथा र यसबाट लागेको भयो शिव मन्दीर आंशिक रूपले नदीका जलमा डूबा भएको छ। यस घाटका माथि काशीका अनेकहरू प्रभावशाली मानिसहरू द्वारा बनवाये गए मन्दीर स्थित छन्। यी संकरी घुमावदार गलिहरूमा सिद्ध-क्षेत्रमा स्थित छन्। मान्यतानुसार अग्निदेवको जन्म यहीं भएको थियो। यहाँ हिन्दू मानिस वीर्येश्वरको अर्चना गर्दछन् र पुत्र कामना गर्दछन्। १९४९मा यसको जीर्णोद्धार भयो। यहींमा आत्माविरेश्वर तथा दत्तात्रेयका प्रसिद्ध मन्दीर छन्। संकठा घाटमा बड़ौदाका राजाको महल छ। यसको निर्माण महानाबाईले गराए थियो।[७३] यहीं संकठा देवीको प्रसिद्ध मन्दीर छ। घाटका अगल- बगलका क्षेत्रलाई "देवलोक' भन्दछन्।
मान मन्दीर घाट
जयपुरका महाराजा जयसिंह द्वितीयले यी घाट १७७०मा बनाए। यसमा नक्काशीदेखि अलंकृत झरोखे बनेका छन्। यसका साथै उनले वाराणसीमा यन्त्र मंत्र वेधशाला पनि बनवायी थियो जो दिल्ली, जयपुर, उज्जैन, मथुराका सँग पाँचौं खगोलशास्त्रीय वेधशाला छ। यस घाटका उत्तरीतर्फ एक सुन्दर बारजा छ, जो सोमेश्वर लिंगलाई अर्घ्य देनका लागि बनाए गई थियो।
ललिता घाट
स्वर्गीय नेपाल नरेशले यी घाट वाराणसीमा उत्तरीतर्फ बनाए। यहीं उनले एक नेपाली काठमांडु शैलीको पगोडा आकार गंगा-केशव मन्दीर पनि बनाए, जसमा भगवान विष्णु प्रतिष्ठित छन्। यस मन्दीरमा पशुपतेश्वर महादेवको पनि एक छवि लगी छ।
असी घाट
असी घाट असी नदीका संगमका निकट स्थित छ। यस सुन्दर घाटमा स्थानीय उत्सव एवं क्रीड़ाहरूका आयोजन हुँदै रहन्छन्। यी घाटहरूको कतारमा अन्तिम घाट छ। यी चित्रकारहरू र छायाचित्रकारहरूको पनि प्रिय स्थल छ। यहीं स्वामी प्रणवानंद, भारत सेवाश्रम संघका प्रवर्तकले सिद्धि पायी थियो। उनले यहीं आफ्नो गोरखनाथका गुरु गंभीरानंदका गुरुत्वमा भगवान शिवको तपस्याको थियो।
अन्य
आंबेरका मान सिंहले मानसरोवर घाटको निर्माण गराए। दरभंगाका महाराजाले दरभंगा घाट बनाए। गोस्वामी तुलसीदासले तुलसी घाटमा नैं रामचरितमानसको रचनाको थियो। बचरज घाटमा तीन जैन मन्दीर बनेका छन्, र यी जैन मतावलंबिहरूको प्रिय घाट रहेकोछ। १७९५मा नागपुरका भोसला परिवारले भोसला घाट बनाए। घाटका माथि लक्ष्मी नारायणको दर्शनीय मन्दीर छ। राजघाटको निर्माण लगभग दुइ सौ वर्ष पूर्व जयपुर महाराजले गराए।

मन्दीर[सम्पादन गर्ने]

रामनगर, वाराणसीमा दुर्गा मन्दीर

वाराणसी मन्दीरहरूको नगर छ। लगभग प्रत्येक एक चौराहेमा एक मन्दीर त मिल नैं जानेछ। यस्ता साना मन्दीर दैनिक स्थानीय अर्चनाका लागि सहायक हुन्छन्। यिनको साथै यहाँ थुप्रोहरू ठूला मन्दीर पनि छन्, जो वाराणसीका इतिहासमा समय समयमा बनवाये गये थिए। यिनमा काशी विश्वनाथ मन्दीर, अन्नपूर्णा मन्दीर, ढुंढिराज गणेश, काल भैरव, दुर्गा जीको मन्दीर, संकटमोचन, तुलसी मानस मन्दीर, नया विश्वनाथ मन्दीर, भारतमाता मन्दीर, संकठा देवी मन्दीर र विशालाक्षी मन्दीर प्रमुख छन्।[७६]

काशी विश्वनाथ मन्दीर, जसलाई धेरै बार स्वर्ण मन्दीर पनि भनिन्छ,[७७] आफ्नो वर्तमान रूपमा १७८०मा इंदौरको महारानी अहिल्या देब्रे होल्करद वारा बनाइएको थियो। यी मन्दीर गंगा नदीका दशाश्वमेध घाटका निकट नैं स्थित छ। यस मन्दीरको काशीमा सर्वोच्च महिमा छ, किनभनें यहाँ विश्वेश्वर वा विश्वनाथ ज्योतिर्लिंग स्थापित छ। यस ज्योतिर्लिंगको एक पल्ट दर्शनमात्र कुनै पनि अन्य ज्योतिर्लिंगदेखि धेरै गुणा फलदायी हुन्छ। १७८५मा तत्कालीन गवर्नर जनरल वार्रन हास्टिंग्सका आदेशमा यहाँका गवर्नर मोहम्मद इब्राहिम खांले मन्दीरका सामुन्ने नैं एक नौबतखाना बनाए। १८३९मा पंजाबका शासक पंजाब केसरी महाराजा रणजीत सिंह यस मन्दीरका दुइटै शिखरहरूलाई स्वर्ण मंडित गरवाने हेतु स्वर्ण दान गरेको थियो। २८ जनवरी, १९८३लाई मन्दीरको प्रशासन उत्तर प्रदेश सरकार नेल लिया र तत्कालीन काशी नरेश डा.विभूति नारायण सिंहको अध्यक्षतामा एक न्यासलाई सुँम्प् दिए। यस न्यासमा एक कार्यपालक समिति पनि थियो, जसका चेयरमैन मण्डलीय आयुक्त हुन्छन्।[७८]

इस मन्दीरको ध्वंस मुस्लिम मुगल शासक अनिंगजेबले गराए र यसका अधिकांश भागलाई एक मस्जिदमा बदल दिए। पछि मन्दीरलाई एक निकटस्थ स्थानमा पुनर्निर्माण गराइएको छ।

दुर्गा मन्दीर, जसलाई मंकी टेम्पल पनि भन्दछन्; १८ौं शताब्दीमा कुनै समय बनाएको थियो। यहाँ ठूलो संख्यामा बंदरहरूको उपस्थितिका कारण यसलाई मंकी टेम्पल भनिन्छ। मान्यता अनुसार वर्तमाण दुर्गा प्रतिमा मानव निर्मित छैन तर मन्दीरमा स्वतः नैं प्रकट भएको थियो। नवरात्रि उत्सवका समय यहाँ हजारहरू श्रद्धालुहरूको भीड़ हुन्छ। यस मन्दीरमा अहिन्दुहरूको भीतर प्रवेश वर्जित छ।

इसका स्थापत्य उत्तर भारतीय हिन्दु वास्तुको नागर शैलीको छ। मन्दीरका साथै एक ठूलो आयताकार जल कुण्ड पनि छ, जसलाई दुर्गा कुण्ड भन्दछन्। मन्दीरको बहुमंजिल्ला शिखर छ[७७] र त्यो गेरुदेखि पुता भएको छ। यसको रातो रंग शक्तिको द्योतक छ। कुण्ड पहिला नदीदेखि जोडिएको भएको थियो, जसदेखि यसको जल ताजा रहन्थ्यो, किन्तु पछि यस स्रोत नहरलाई बन्द गरिएकोजसदेखि यसमा ठहरा भयो जल रहन्छ, र यसको स्रोत अबव र्शषआ वा मन्दीरको निकासी मात्र छ। प्रत्येक वर्ष नाग पंचमीका अवसरमा भगवान विष्णु र शेषनागको पूजा गरिन्छ। यहाँ संत भास्कपरानंदको समाधि पनि छ। मंगलवार र शनिवारलाई दुर्गा मन्दीरमा भक्तहरूको पर्याप्त भीड़ रहन्छ। यसैका नजीक हनुमान जीको संकटमोचन मन्दीर छ। महत्ताको दृष्टिले यस मन्दीरको स्थागन काशी विश्वभनाथ र अन्नेपूर्णा मन्दीरका पछि आउँछ।

संकट मोचन मन्दीर राम भक्त हनुमानलाई समर्पैत छ र स्थानीय मानिसहरूमा लोकप्रिय छ। यहाँ धेरै धार्मिक एवं सांस्कृतिक आयोजन वार्षिक रूपले हुन्छन्। ७ मार्च, २००६लाई इस्लामी आतंकवादिहरू द्वारा सहरमा भए तीन विस्फोटों मध्येको एक यहाँ आरतीका समय भएको थियो। त्यस समय मन्दीरमा श्रद्धालुहरूको भीड़ थियो। साथै एक विवाह समारोह पनि प्रगतिमा थियो।[७९]

व्यास मन्दीर, रामनगर प्रचलित पौराणिक कथाका अनुसार, एक पल्ट जब वेद व्यास जीलाई नगरमा कहीं दान-दक्षिणा छैन मिल पायी, त उनले पूरा नगरलाई श्राप दिने लागोस्।[९] त्यसको तुरंत पछि नैं भगवान शिव एवं माता पार्वतीएक द पति रूपमा एक घरदेखि निस्केका र तिनलाई भरपूर दान दक्षिणा दिए यसबाट ऋषि महोदय अतीव प्रसन्न भए र श्रापको कुरा भूल नैं गये। [९] यसका पछि शिवजीले व्यासजीलाई काशी नगरीमा प्रवेश निषेध गरिदिए। [९] यस कुराका समाधान रूपमा व्यासजीले गंगाका अर्तर्फ आवास गरे, जहाँ रामनगरमा तिनको मन्दीर अहिले पनि मिल्दछ। [९]

बनारस हिन्दू विश्वविद्यालयका परिसरमा नया विश्वनाथ मन्दीर बनाएको छ, जसको निर्माण बिरला परिवारका राजा बिरलाले गराए।[८०] यी मन्दीर सबै धर्महरू र जातिका मानिसेका लागि खुला छ।

कला एवं साहित्य[सम्पादन गर्ने]

बी.एच.यूमा नयाँ विश्वनाथ मन्दीरको स्थापत्य

वाराणसीको संस्कृति कला एवं साहित्यदेखि परिपूर्ण छ। यस नगरमा महान भारतीय लेखक एवं विचारक भए छन्, कबीर, रविदास, तुलसीदास जसले यहाँ रामचरितमानस लिखी, कुल्लुका भट्ट जसले १५ औं शताब्दीमा मनुस्मृतिमा सर्वश्रेष्ठ ज्ञात टीका यहाँ लिखी[८१] एवं भारतेन्दु हरिशचन्द्र, र आधुनिक कालका जयशंकर प्रसाद, आचार्य रामचन्द्र शुक्ल, मुंशी प्रेमचंद, जउखुथ प्रसाद रत्नाकर, देवकी नंदन खत्री, हजारी प्रसाद द्विवेदी, तेग अली, क्षेत्रेश चन्द्र चट्टोपाध्याय, वागीश शास्त्री, बलदेव उपाध्याय, सुमन पांडेय (धूमिल) एवं विद्या निवास मिश्र र अन्य धेरै।

यहाँका कलाप्रेमिहरू र इतिहासवेत्ताहरूमा राय कृष्णदास, तिनको पुत्र आनंद कृष्ण, संगीतज्ञ जस्तै ओंकारनाथ ठाकुर [८२], रवि शंकर, बिस्मिल्लाह खां, गिरिजा देवी, सिद्देश्वरी देवी, लालमणि मिश्र एवं तिनको पुत्र गोपाल शंकर मिश्र, एन राजम, राजभान सिंह, अनोखेलाल,[८३] समता प्रसाद [८४], कांठे महाराज, एम.वी.कल्विंत, सितारा देवी, गोपी कृष्ण, कृष्ण महाराज, राजन एवं साजन मिश्र, महादेव मिश्र एवं धेरै अन्य मानिसहरूले नगरलाई आफ्नो ललित कलाहरूका कौशलदेखि जीवंत बनाए राखे। नगरको प्राचीन र लोक संस्कृतिको पारंपरिक शैलीलाई संरक्षित गरे थुप्रोहरू उत्सव र पर्व यहाँ मबनाइन्छन्। रात्रिकालीन, संगीत सभाहरू आदि संकटमोचन मन्दीर, होरी, कजरी, चैती मेला, बुढ़वा मंगल यहाँका अनेक पर्वहरूमा देखि केही छन् जो वार्षिक रूपले सबै जग्गाहरूदेखि पर्यटक एवं शौकीनहरूलाई आकर्षित गर्दछन्।

महान शल्य चिकित्सक सुश्रुत, जसले शल्य-क्रियाको संस्कृत ग्रन्थ सुश्रुत संहिता लिखा था; वाराणसीमा नैं आवास गरिन्थ्यो।[८५]

सरस्वती भवन[सम्पादन गर्ने]

रामनगर किल्लामा स्थित सरस्वती भवनमा मनुस्मृतिहरू, पांडुलिपिहरू, विशेष गरी धार्मिक ग्रन्थहरूको दुर्लभ संग्रह सुरक्षित छ। यहाँ गोस्वामी तुलसीदासको एक पांडुलिपिको मूल प्रति पनि रखी छ।[९] यहाँ मुगल मिनियेचर शैलीमा धेरै सी पुस्तकहरू रखी छन्, जसको सुन्दर आवरण पृष्ठ छन्।[९]

जनसांख्यिकी[सम्पादन गर्ने]

वाराणसी सहरी क्षेत्रको २००१का अनुसार जनसंख्या १३,७१,७४९ थियो; र लिंग अनुपात ८७९ स्त्रीहरू प्रति १००० पुरुष थियो।[८६] वाराणसी नगर निगमका अधीनस्थ क्षेत्रको जनसंख्या ११,००,७४८[८७] जसको लिंग अनुपात ८८३ स्त्रीहरू प्रति १००० पुरुष थियो।[८७] सहरी क्षेत्रमा साक्षरता दर ७७% र निगम क्षेत्रमा ७८% थियो।[८७] निगम क्षेत्रका लगभग १,३८,००० मानिस झुग्गी-झोंपड़िहरूमा रहन्छन्।[८८] वर्ष २००४को अपराध दर १२८.५ प्रति १ लाख थियो; जो राज्यको दर ७३.२ भन्दा अधिक छ, किन्तु राष्ट्रिय अपराध दर १६८.८देखि कहीं कम छ।[८९]

परिवहन[सम्पादन गर्ने]

वाराणसी भारतका मुख्य ठूला सहरहरू जस्तै नयाँ दिल्ली, मुंबई, कोलकाता, चेन्नई, पुणे, अहमदाबाद, इंदौर, भोपाल, ग्वालियर, जबलपुर, उज्जैनजयपुर आदिदेखि वायु, सड़क एवं रेल यातायात द्वारा भलि-भान्ति जोडिएको छ। यी दिल्लीदेखि ७७६ कि.मी दूरीमा छ। वाराणसीको अधिकांश सहरहरूदेखि दूरीमा अस्तित्त्वको प्रमुख कारण यसको यी सहरहरूका बीच एक यातायात केन्द्रका रूपमा जोडिएको हुनु छ। प्राचीन समयदेखि नैं सहर तक्षिला, गाजीपुर, पाटलिपुत्र, वैशाली, अयोध्या, गोरखपुर एवं आगरा आदिदेखि जोडिएको रहेकोछ।

हवाई सेवा[सम्पादन गर्ने]

वाराणसी विमानस्थलका बाहिरको एक दृश्य
बाबतपुर विमानस्थल (लाल बहादुर शास्त्री विमानस्थल) सहरका केन्द्रदेखि २५ कि.मी.को दूरीमा स्थित छ र चेन्नई, दिल्ली, मुंबई, कोलकाता, खजुराहो, बैंगकक, बंगलुरु, कोलंबो एवं काठमाण्डौं आदि देशीय र अन्तर्राष्ट्रिय सहरहरूदेखि हवाई मार्ग द्वारा जोडिएको छ। अधिकांश प्रमुख देशीय विमान सेवाहरू इंडियन एयरलाइंस, जेट एयरवेज, किंगफिशर एयरलाइंस, एयर इंडिया, स्पाइसजेट एवं एलाइंस एयर द्वारा हवाई सेवा यहाँदेखि संचालित हुन्छ।

रेल[सम्पादन गर्ने]

वाराणसी जंक्शनका बाहिरको दृश्य
बनारसको प्रथम रेलौं लाइन डिसेम्बर, १८६२मा ईस्ट इंडिया रेलौं कंपनीले कोलकातादेखि बनवायी थियो।[९०]
उत्तर रेलवेका अधीन वाराणसी जंक्शन एवं पूर्व मध्य रेलवेका अधीन मुगलसराय जंक्शन नगरको सीमाका भीतर दुइ प्रमुख रेलौं स्टेशन छन्। यिनको अतिरिक्त नगरमा १६ अन्य साना-ठूला रेलौं स्टेशन छन्।

सड़क[सम्पादन गर्ने]

मौर्य साम्राज्य कालमा वाराणसी तक्षिला सहरदेखि इकलौती सड़क द्वारा जोडिएको भएको थियो। पछि यस सड़कको पुनरोद्धार भयो र शेरशाह सूरीले १६ौं शताब्दीमा यसलाई विस्तृत गर्न काबुलदेखि रंगूनसम्म बढ़ाया, जसलाई ग्रैंड ट्रंक रोड भनिन्छ। एन.एच.-२ दिल्ली-कोलकाता राजमार्ग वाराणसी नगरदेखि निस्कन्छ। यसका अतिरिक्त एन.एच.-७, जो भारतको सबैभन्दा लंबा राजमार्ग छ, वाराणसीलाई जबलपुर, नागपुर, छदराबाद, बंगलुरु, मदुरईकन्याकुमारीदेखि जोड्दछ।

सार्वजनिक यातायात[सम्पादन गर्ने]

अटो रिक्शा एवं साइकिल रिक्शा वाराणसी सहरका स्थानीय प्रचलित यातायात साधन छन्। बाह्य क्षेत्रहरूमा नगर-बस सेवामा मिनी-बसहरू चल्दछन्। सानो नावहरू र साना स्टीमर गंगा नदी पार गर्न हेतु उपलब्ध रहन्छन्।

पर्यटन[सम्पादन गर्ने]

सम्भवतः आफ्नो अनुपम र अद्वितीय संस्कृतिका कारण वाराणसी संसार भरमा पर्यटकहरूको आकर्षण बनेकाको छ। सहरमा अनेक ३, ४ र ५ तारे होटल छन्। यसका अतिरिक्त पश्चिमी छात्रहरू र शोधकर्ताहरूका लागि पर्याप्त र दक्ष रहन सहन व्यवस्था छ। यहाँका स्थानीय खानपानका अतिरिक्त लगभग सबै प्रकारको खानपान व्यवस्था सहरमा उपलब्ध छ। सहरका मानिसेको स्व्भाव पनि सत्कारदेखि परिपूर्ण छ। वाराणसी बनारसी रेशमको साड़िहरू र पीतलका सामानका लागि पनि प्रसिद्ध छ। यसका अतिरिक्त उच्च कोटिका रेशमी वस्त्र, कालीन, काष्ठ शिल्प, भित्ति सज्जा एवं प्रदीपन आदिका सामानका साथ-साथ बौद्ध एवं हिन्दू देवी-देवताहरूका मुखौटे विशेशः आकर्षण रहेका हुन्। मुख्य किनेरी बाजारहरूमा चौक, गोदौलिया, विश्वनाथ गली, लहुराबीर एवं ठठेरी बाजार छन्।[१८] अस्सी घाट सहरका डाउनटाउन इलाके गोदौलिया र युवा संस्कृतिदेखि ओतप्रोत बी.एच.यूका बीच एक मध्यस्थ स्थान छ, जहाँ युवा, विदेशी र आवधिक मानिस आवास गर्दछन्।

प्रचलित संस्कृतिमा[सम्पादन गर्ने]

चित्र:Banaras - A Mystic Love Story.jpg
बनारस – ए मिस्टिक लव स्टोरी (२००६), वाराणसीका इतिहास र त्यसको भारतीय परम्पराहरूमा स्थानमा आधारित नेपाली चलचित्र छ।
  • चलचित्र बनारस – ए मिस्टिक लव स्टोरी (२००६), वाराणसीका इतिहास र त्यसको भारतीय परम्पराहरूमा स्थानमा आधारित नेपाली चलचित्र छ।
  • बिभूतिभूषण बंधोपाध्यायका बङ्ला उपन्यास अपराजितोमा, बनारसका आंशिक दृश्य छन्, जसलाई पछि सत्यजित राय द्वारा आफ्नो फिल्म द अपु ट्राइलजीमा पनि देखिाइएको छ। यस फिल्मका केही भाग बनारसमा नैं शूट गरिएका छन्।
  • आयन मैकडोनाल्डका उपन्यास रिवर अफ गोड्सको पृष्ठभूमिका केही अंश बनारसका छन्।
  • सत्यजित रायको फिल जोइ बाबा फेलुनाथ लगभग सारा बनारसमा शूट भएको थियो।
  • १९७८को सुपरहिट नेपाली चलचित्र डानको गाना खईके पान बनारस वाला अमिताभ बच्चनका साथ बनारसी पानको प्रशंसामा गाइएको थियो र धेरै लोकप्रिय भएको थियो।
  • पण्डित विकास महाराजका संयोजन "गंगा"मा बनी डाक्युमाट्री फिल्म होलीवटर यहीं बनी थियो।
  • कृष्ण दास द्वारा गाइएको गीत "काशी विश्वनाथ गंगे" सीडी ब्रथ अफ द हार्टमा निस्क्यो था[९१]
  • जेयफ डायरको २००९मा निस्केको पुस्तक: जैफ यी वेनिस, डेथ यी वाराणसी आधी बनारसमा लिखी छ।
  • विजय सिंहका उपन्यास जय गंगा, यी सर्च अफ द रिवर गोडेस एवं क्लासिकल चलचित्र जय गंगा आंशिक रूप सए बनारसमा बनेकाको होन्। यसमा यहाँका घाटहरूका राम्रा दृश्य छन्।

उल्लेखनीय मानिस[सम्पादन गर्ने]

सन्दर्भ ग्रन्थ[सम्पादन गर्ने]

टीका टिप्पणी[सम्पादन गर्ने]

  • क.    ^ अविमुक्तं समासाद्य तीर्थसेवी कुरुद्वह। दर्शनादेवदेस्य मुच्य्दै ब्रह्महत्यया ॥
  • ख.    ^ ततो वाराणसीं गत्वा देवमच्र्य वृषध्वजम्।कपिलाऊदमुपस्पृश्य राजसूयफलं लभेत् ॥
  • ग.    ^ भौमानामपि तीर्थनां पुणयत्ौं कारणं ॠणु। यथा शरीरस्योधेशा: केचित् पुण्यतमा: समृता:॥
पृथिव्यामुधेशा: केचित् पुण्यतमा: समृता:।प्रभावाध्दभुताहभूमे सलिलस्य च तेजसा।
परिग्रह्योन्युनीमां च तीर्थानां पुण्यता स्मृता॥
  • घ.    ^ अविमुक्तं वै देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनमत्र हि जन्तो:
प्राणोषूत्क्रममाणेषु रुद्रस्ताखं ब्रह्म व्याचष्टे येना सावमृततीभूत्वा
मोक्षीभवती तस्मादविमुक्तमेव निषेविताविमुक्तं न विमुञ्चेदेवमेवैतद्याज्ञवल्क्यः।
  • च.    ^ अविमुक्तं समासाद्य तीर्थसेवी कुरुद्वह। :दर्शनादेवदेस्य मुच्य्दै ब्रह्महत्यया॥
  • छ.    ^ ततो वाराणसीं गत्वा देवमच्र्य वृषध्वजम्।कपिलाऊदमुपस्पृश्य राजसूयफलं लभेत् ॥
  • झ.    ^ द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्रम्
सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम्। उज्जयिन्यां महाकालमोङ्कारममलेश्वरम्॥
परल्यां वैद्यनाथं च डाकिन्यां भीमशङ्करम्। सेतुबन्धे तु रामेशं नागेशं दारुकावने॥
वाराणस्यां तु विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे। हिमालये तु केदारं घुश्मेशं च शिवालये॥
एतानि ज्योतिर्लिङ्गानि सायं प्रातः पठेन्नरः। सप्तजन्मकृतं पापं स्मरणेन विनश्यति॥
एतेशां दर्शनादेव पातकं नैव तिष्ठति। गर्मक्षयो भवेत्तस्य यस्य तुष्टो महेश्वराः॥
अर्थात:सौराष्ट्र प्रदेश (काठियावाड़)मा श्री सोमनाथ, श्रीशैलमा श्री मल्लिकार्जुन, उज्जयिनीमा श्री महाकाल, ओंकारेश्वर , अमलेश्वर, परलीमा वैद्यनाथ, डाकिनी नामक स्थानमा श्रीभीमशंकर, सेतुबंधमा श्री रामेश्वर, दारुकावनमा श्रीनागेश्वर, वाराणसी (काशी)मा श्री विश्वनाथ, गौतमी (गोदावरी)का तटमा श्री त्र्यम्बकेश्वर, हिमालयमा श्रीकेदारनाथ, र शिवालयमा श्री घृष्णेश्वर,लाई स्मरण गर्नुहोस्। जो मनुष्य प्रतिदिन प्रातःकाल र संध्याका समय यी बारह ज्योतिर्लिंगहरूको नाम लिन्छ, त्यसको सात जन्ममा गरेका पाप यी लिंगहरूका स्मरण-मात्रबाट मेटिन्छ।

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. "Provisional Population Totals Paper 1 : 2011" 
  2. "Ranking of Districts by Population Density" 
  3. महाभारत, वन पर्व., ८४/१८
  4. (महाभारत, वन पर्व., ८२/७७)
  5. सन्दर्भ:काशी तथा वाराणसीको तीर्थ स्वरूप।वाराणसी वैभव
  6. काशी- मुक्तिको जन्मभूमि।माई वेब दुनिया २९ अक्तूबर, २००९।अभिगमन तिथि:२५ अप्रैल, २०१०
  7. ७.० ७.१ लैनोय, रिचर्ड (अक्तूबर, १९९९), बनारस-सीन फ़्रम विदिन, वशींग्टन प्रेस विश्वविद्यालय, ब्ल्याक फ्लैप, ISBN 029597835X, OCLC 42919796 
  8. "वाराणसी" 
  9. ९.०० ९.०१ ९.०२ ९.०३ ९.०४ ९.०५ ९.०६ ९.०७ ९.०८ ९.०९ ९.१० ९.११ ९.१२ ९.१३ ९.१४ ९.१५ ९.१६ ९.१७ ९.१८ मित्रा, स्वाति (२००२), गुड अर्थ वाराणसी सिटी गाइड, आयशर गुडार्थ लि., p. २१६, ISBN 9788187780045 
  10. "वाराणसी: द इटर्नल सिटी" 
  11. ट्वेन, मार्क (१८९८), "L", फ़लोइंग द इक्वेटर: ए जर्नी अराउण्ड द वर्ल्ड, हार्टफोर्ड, कनेक्टिकट, अमेरिकन पब्लिशिंग कं.., ISBN 0404015778, OCLC 577051, <http://www.literaturecollection.com/a/twain/following-equator/51/>. Retrieved on २ जुलाई, २००७ 
  12. www.ArunnGuptaa.com
  13. कन्निंघम, एलेक्जेन्डर (२००२), एंक्शियंट जियोग्राफी अफ इण्डिया, मुंशीराम मनोहरलाल, pp. १३१-१४०, ISBN 8121510643, OCLC 54827171 
  14. जूलियन, एम, लाइफ एण्ड पिल्ग्रिमेज अफ ह्वेन त्सांग, pp. ६, १३३; २,३५४ 
  15. १५.० १५.१ १५.२ "वाराणसी वैभव वा काशी वैभव - काशीको राजधानी वाराणसीको नामकरण" (in नेपाली), २००३ 
  16. "उत्तर प्रदेश पर्यटन - वाराणसी" 
  17. तालागोस्री, श्रीकान्त जी, "द जियोग्राफी अफ द ऋग्वेद" 
  18. १८.० १८.१ १८.२ १८.३ पर्यटन विभाग, भारत सरकार (मार्च, २००७), वाराणसी - एक्स्प्लोर इण्डिया मिलेनियम ईयर, प्रेस रिलीज़ 
  19. अथर्व वेद (४/७/१)
  20. काशीखण्ड त्रि.से. पृ. १६१
    यस तीर्थका सम्बन्धमा यति नैं भनिएको छ।
  21. पौराणिक साहित्यमा असि नदीको नाम वाराणसीको व्युत्पत्तिको सार्थकता देखाउनलाई आएको छ। (अग्नि पु. ३५२०)।
  22. महाभारत ६/१०/३०
  23. (पद्म पुराण, वि.मि. १७५)
  24. (मत्स्य पुराण-कृ.क.त.पृ. ३९)
  25. (जातक ४/११९)
  26. (जातक ४/१५)
  27. जातक, ५/५४, ६/१६५ धम्मपद अट्ठकथा, १/६७
  28. जातक ३/३९
  29. "द रिलीजियस कैपिटल अफ हिन्दुइज्म", बीबीसी, ७ मार्च, २००६. अन्तिम पहुँच मिति:२ अप्रैल, २००७.
  30. ३०.० ३०.१ ३०.२ उपाध्याय, भगवतशरण (२६), भारतका नगरहरूको कथा, राजपाल एंड सन्स, pp. ७२, ISBN 81-7028-593-3, doi: ६५७ , <http://pustak.org/bs/home.php?bookid=657>, "पतितपावनी गंगाका तटमा बसी काशी ठूलो पुरानो नगरी छ। इतने प्राचीन नगर संसारमा धेरै छैनन्। आजभन्दा हजारहरू बरस पहिला नाटे कदका साँवले मानिसहरूले यस नगरको सुरुआत गरेको थियो थियो। तब यहाँ कपड़े र चाँदीको व्यापार शुरू भयो। ौं नाटे कदका साँवले मानिस शान्ति र प्रेमका पुजारी थिए ....." 
  31. ए रिव्यु अफ वाराणसी
  32. हिन्दुस्तान टाइम्स, १० मे, २००७
  33. "वन पर्व", महाभारत, pp. ८४/१८ 
  34. "वन पर्व", महाभारत, pp. ८२/७७ 
  35. "कृ.क.त.", महाभारत, pp. ७-८ 
  36. "खण्ड १", जाबाल उपनिषद 
  37. "३-१६ अध्याय", लिंग पुराण 
  38. अय्यंगर, के.वी. रंगस्वामी (१९४२), कृत्यकल्पतरुका तीर्थ विवेचन काण्ड संपादित, बड़ौदा, pp. ३९-४० 
  39. म्त्स्य पुराण,को मुद्रित प्रति (१८४/५१)
  40. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named .E0.A4.A6.E0.A5.80.E0.A4.A8.E0.A4.A6.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.B2
  41. अग्नि पुराण (३५२०)
  42. अय्यंगर, के.वी. रंगस्वामी (१९४२), कृत्यकल्पतरु, बड़ौदा, pp. ३९, पंक्ति ४देखि ९ तक 
  43. जातक कथाहरू ३/१८१, ५/४१, ३/३०४, ३६१
  44. "भाग-६", कहरूब्रिज हिस्ट्री अफ इंडिया, pp. १४ 
  45. अल्टेकर, ए.एस. (१९३९), हिस्ट्री अफ बनारस, pp. १२ 
  46. वाराणसी वैभव वाराणसी वैभव पृ. २६८
  47. महाभारतस कृ.क.त. पृ. २४१
  48. ४८.० ४८.१ सिंह, राणा पी.बी., "वाराणसी ऐज ए हेरिटेज सिटी (इंडिया) अन द स्केल द युनेस्को वर्ल्ड छरिटेज लिस्ट: फ़्रम कन्टेस्टेशन टू कन्वर्सेशन" (पीडीएफ), EASAS पेपर्स, स्वीडिश साउथ एशियन स्टडीज नेटवर्क 
  49. ४९.० ४९.१ "वाराणसी", इण्डिया-सिटीज, Atrip4india.com 
  50. "वाराणसी पर्यटन" 
  51. वाराणसीका घट्दै जल स्तरमा चिंता।समय लाईव।२९ अप्रैल, २०१०
  52. "वाराणसी" 
  53. माइक डैविस: प्लैनेट देर स्लम्स, अस्सोजिएशन ए, बर्लिन, २००७, पृ.१९६
  54. "वाराणसी", टूरिज्म अफ इंडिया, हिन्दुनेट इन्का., २००३, pp. २, "all along the shore lay great fleets of vessels laden with rich merchandise. From the looms of Benaras went forth the most delicate silks, that adorned the halls of St. James and of Versailles, and in the bazaars, the muslins of Bengal and sabres of Oude were mingled with the jewels of Golconda and the shawls of Cashmere" 
  55. भार्गव, गोपाल. "स्कीम फ़र वाराणसी", द ट्रिब्यून.
  56. "वेस्ट जनरेशन एण्ड कंपोजीशन", मैनेजमाट अफ म्युनिसिपल सलिड वेस्ट्स, योजना विभाग, केन्द्रीय प्रदूषण नियन्त्रण बोर्ड 
  57. "स्टेटस अफ ल्याण्डफ़िल साइट्स यी ५९ सिटीज", मैनेजमाट अफ म्युनिसिपल सलिड वेस्ट्स, योजना विभाग, केन्द्रीय प्रदूषण नियन्त्रण बोर्ड 
  58. "यूपी पुलिस इज डिवाइडेड इनटू फ़ौलोइंग जोन्स एण्ड रेन्जेज & डिस्ट्रिक्ट्स", उत्तर प्रदेश पुलिस, एन.आयो.सी 
  59. जोशी बीट्स मुख्तार विद बिग मार्जिन। द टाइम्स अफ इण्डिए १६ मे , २००९
  60. उ.प्र.असेम्बली सीटहरू
  61. "Banaras Hindu University" 
  62. आचार्य बलदेव उपाध्याय, काशीको पांडित्य परम्परा। विश्वविद्यालय प्रकाशन, वाराणसी।१९८३
  63. "सहरूट्रल इंस्टीट्यूट अफ हाइयर टिबेटियन स्टडीज" 
  64. "एजुकेश्नल इंस्टीट्यूट्स यी वाराणसी" 
  65. "दारुल-उलूम जामिया रशीदिए" 
  66. "अस्टिन पिक: अबोर्ड द महाबोधि एक्स्प्रेस" 
  67. कुमार, राज (२००३), एसेज अन इण्डियन म्यूजिक (हिस्ट्री एण्ड कल्चर सीरीज), डिस्कवरी पब्लिशिंग हाउस, p. २००, ISBN 8171417191, <http://books.google.co.in/books?id=wwwX6DWfn3gC&pg=PA200&dq=Samta+Prasad&lr=&cd=21#v=onepage&q=Samta%20Prasad&f=false> 
  68. शोभना नारायण. "पं.किशन महाराज: एण्ड अफ एन एरा", द ट्रिब्यून, ६ मे , २००८.
  69. "समता प्रसाद" 
  70. ७०.० ७०.१ शिवको नगरी- वाराणसी।अभिगमन तिथि:२९ अप्रैल, २०१०
  71. द्वादश ज्योतिर्लिङ्गानि ।संस्कृत अभिलेख।सुब्रह्मण्यम गणेश, आशीष चन्द्रा
  72. समणसुतं
  73. ७३.० ७३.१ ७३.२ ७३.३ ७३.४ ७३.५ ७३.६ काशीका घाट।इंदिरा गांधी राष्ट्रिय कला केन्द्र।सुनील झा।अभिगमन तिथि:२९ अप्रैल, २०१०
  74. घाटहरूका सौन्दर्यका सम्बन्धमा प्रख्यात कला समीक्षक श्री ई. बी. छवेलले भने छ -- यी घाट छः मीलको परिधिमा फैले प्रेक्षागृहको प्रकार शोभायमान हुन्छन्। प्रातःकाल, सुनहरी धूपमा चमक्दै गंगा तटका मन्दीर, मंत्रोच्चार र गाईत्री जापेर्दै ब्राह्मणहरू र पूजा- पाठमा लीन महिलाहरूका स्नान- ध्यानका क्रमका साथै दिन चढ़तिन्छ। पुष्प र पूजन सामग्रिहरूदेखि सजे गंगा तट तथा पानीमा तैर्दै फूलहरूको शोभा मनमोहक हुन्छ।: काशीका घाट
  75. बनारस : प्रत्येक घाटको निराला छ ठाठ।जागयणयात्रा
  76. सहर मन्दीरहरू का।जाकरण यात्रा।अभिगमन तिथि:२९ अप्रैल, २०१०
  77. ७७.० ७७.१ "द रिलीजियस रूट", द टाइम्स अफ इंडिया, ३ अप्रैल, २००३ 
  78. "श्री काशिविश्वनाथ मन्दीर, वाराणसी" 
  79. सेनगुप्ता, सौमिनी (९ मार्च, २००६), "इंडियन सिटी शेकन बाय टेम्पल बम्बिंग्स", द न्यू यर्क टाइम्स 
  80. "बिड़ला मन्दीर (नया विश्वनाथ मन्दीर)" 
  81. द इण्डियन एम्पायर, द इम्पीरियल गैजेटियर अफ इण्डिया, १९०९, संस्क.द्वितीय, पृ.२६२
  82. "ओंकारनाथ ठाकुर" 
  83. [www.parrikar.org/vpl/profiles/anokhelal_profile.pdf "अनोखेलाल मिश्र"] 
  84. "समता प्रसाद" 
  85. सुश्रुत द इम्पीरियल गैजेटियर अफ इण्डिया, १९०९, संस्क.द्वितीय, पृ.५७०
  86. "अर्बन एग्लोमरेशंस/२००१मा १० लाख भन्दा अधिक जनसंख्या भएका नगर", भारतको जनगणना-२००१ (प्रावधानिक), महालेखाधिकारी कार्यालय, भारत, २५ जुलाई, २००१ 
  87. ८७.० ८७.१ ८७.२ "जनसंख्या, आयु समूह ०–६ एवं लिंगानुसार साक्षर – सहरी एग्लोमरेशंस /टाउन: २००१" (पीडीएफ), भारतको जनगणना- २००१ (प्रावैधानिक), महालेखाधिकारी कार्यालय, भारत, pp. ५३-५४ 
  88. "दस लाख प्लस नगरहरूमा झुग्गी-झोंपड़ी जनसंख्या (नगर पालिकाहरू): भाग-ए", =भारतको जनगणना- २००१ (प्रावैधानिक), महालेखाधिकारी कार्यालय, भारत, २२ जनवरी, २००२ 
  89. राष्ट्रिय अपराध आँकड़ा ब्यूरो (२००४), "क्राइम यी मेगा सिटीज", क्राइम यी इण्डिया - २००४, गृह मंत्रालय, भारत सरकार, pp. १५८ 
  90. डायरीज अफ जर्ज टर्नबुल (मुख्य अभियंता, ईस्ट इंडिया रेलौं कंपनी), दक्षिण एशियाई अध्ययन केन्द्र, कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय, इंग्ल्याण्ड
  91. "टैक्स्ट एण्ड इन्फ़र्मेशन" 

बाह्य सूत्र[सम्पादन गर्ने]