अङ्गिरस ऋषि

अङ्गिरा
अङ्गिरा
	अङ्गिरा ऋषिको १८ औं शताब्दीको एक चित्र
व्यक्तिगत जीवन
जीवसाथी	सुरूपा, स्मृति
सन्तान(हरू)	उचथ्य, बृहस्पति र अन्य सन्तानहरू
अभिभावक(हरू)	ब्रह्मा वा अग्नि (पिता; पौराणिक ग्रन्थहरूका अनुसार)
धार्मिक जीवन
धर्म	ऐतिहासिक वैदिक धर्म

अङ्गिरस हिन्दु धर्मका एक वैदिक ऋषि थिए। उनलाई ऋग्वेद मा दिव्य ज्ञानको शिक्षक, मानिस र देवताहरू बीचको मध्यस्थकर्ता, साथै अन्य भजनहरूमा प्रथम अग्नि-देवताको रूपमा वर्णन गरिएको छ।^[१]^[२] केही ग्रन्थहरूमा उनलाई सात महान् ऋषिहरू अर्थात् सप्तऋषि मध्ये एक मानिन्छ, तर अन्य ग्रन्थहरूमा उनको नाम उल्लेख भए पनि सात ऋषिहरूको सूचीमा गणना गरिएको छैन।^[३] अथर्ववेद का केही पाण्डुलिपिहरूमा यो ग्रन्थलाई "अथर्वाङ्गिरस" भनिएको छ, जुन ऋषि अथर्वा र अङ्गिराको संयुक्त नाम हो।^[४]^[५] अङ्गिराका शिष्य वा वंशजहरूलाई "आङ्गिरस" भनिन्छ,^[१]^[६] र उनीहरूलाई ऋग्वेद को पहिलो, दोस्रो, पाँचौं, आठौँ, नवौँ र दसौँ मण्डलका केही सूक्तहरूका रचनाकार मानिन्छ।^[७] ऋग्वेदको रचना कालसम्ममा अङ्गिराहरूको कुल एक पुरानो ऋषि वंश भइसकेको थियो र उनीहरूले धेरै महत्त्वपूर्ण घटनाहरूमा भाग लिएको उल्लेख गरिएको छ।^[८]

ग्रन्थहरू

मुख्यतया पहिलो र आठौँ मण्डल सहित ऋग्वेदका धेरै सूक्तहरूले आङ्गिरसहरूलाई उनीहरूको रचनाकारको रूपमा श्रेय दिन्छन्,^[७] ।^[८] विभिन्न आङ्गिरस उप-वंशहरू, जसमा शुनहोत्र, गौतम र भारद्वाजहरू समावेश छन्, उनीहरूले क्रमशः दोस्रो, चौथो र छैटौं मण्डलहरूको रचना गरेका थिए।^[८]^[९]

लेखकको रूपमा श्रेय दिनु बाहेक, वैदिक ग्रन्थहरूले अङ्गिरा ऋषिलाई अग्नि पुजारी वा गायक जस्ता विभिन्न भूमिकामा उल्लेख गरेका छन्। उदाहरणका लागि, ऋग्वेद को ३.३१ सूक्तले उनलाई एक गायकको रूपमा सम्बोधन गर्दछ:

सबैभन्दा प्रेरित व्यक्ति आए, मित्रतापूर्ण व्यवहार अपनाउँदै,
ढुङ्गाले फल पकायो (त्यसको लागि) जसले दयालु कार्य गर्दछ,
ती युवा नायकले युवाहरूसँगै (आफ्नो लक्ष्य) प्राप्त गरे, युद्धको मनोवृत्ति अपनाउँदै,
र यहाँ तुरुन्तै, गायन गरिरहेका अङ्गिरा देखा परे।

— ऋग्वेद ३.३१.७, अनुवादक: तात्याना जे. एलिजारेनकोभा^[१०]

अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका संस्कृत र इन्डोलोजीका प्राध्यापक म्याक्स मुलरका अनुसार—वैदिक साहित्यमा अङ्गिरा ऋषि र बहुवचन शब्द 'आङ्गिरस' फरक हुन्, र यी शब्दहरूले फरक व्यक्तिहरूलाई जनाउँछन्। मुलरका अनुसार, अङ्गिरा ऋषि अथर्ववेद मा उल्लेखित 'आङ्गिरस' भनिने जादुगरहरूको समूहभन्दा फरक हुन्। साथै, वैदिक ऋषि ती दिव्य प्राणीहरूको वर्गभन्दा पनि फरक हुन् जसलाई वैदिक ग्रन्थहरूमा 'आङ्गिरस' भनिएको छ र "कोइला (अङ्गार) बाट उत्पन्न" भएको वर्णन गरिएको छ।^[११]

बौद्ध पालि ग्रन्थहरू जस्तै दिघ निकाय को तेविज्जा सुत्तमा बुद्ध र उनका समयका वैदिक विद्वानहरू बीचको छलफलको वर्णन गरिएको छ। बुद्धले दस ऋषिको नाम लिँदै उनीहरूलाई "प्राचीन ऋषि" र प्राचीन श्लोकहरूको निर्माता भनेका छन् जुन श्लोकहरू सङ्कलन गरिएका थिए र उनको युगमा जप गरिन्थ्यो; र ती दस ऋषिहरू मध्ये अङ्गिरा पनि एक हुन्।^[१२]^{[note १]}

पुराणहरूमा जीवनी

आङ्गिरस नाम पौराणिक कालका धेरै व्यक्तिहरूको लागि सामान्य रूपमा प्रयोग गरिएको पाइन्छ। यसबाहेक, वैदिक ऋषि अङ्गिरा मध्यकालीन हिन्दु ग्रन्थहरूमा विरोधाभासपूर्ण भूमिकाहरूका साथै उनको जन्म, विवाह र जीवनीका धेरै फरक संस्करणहरूमा देखा पर्दछन्।^[२] केही ग्रन्थहरूमा उनलाई ब्रह्माको पुत्र भनिएको छ भने अन्यमा उनलाई धेरै प्रजापतिहरू मध्ये एक मानिएको छ। पौराणिक कथाहरू अनुसार, उनका एक, दुई वा चार जना पत्नीहरू थिए।^[२] एउटा किंवदन्ती अनुसार, उनकी पत्नीको नाम सुरूपा थियो र उनका छोराहरू उचथ्य, संवर्तन र बृहस्पति थिए।^[१३] अन्य विवरणहरूका अनुसार उनले दक्षकी छोरी स्मृतिसँग विवाह गरेका थिए र पछि स्वधासँग विवाह गरेका थिए।^[६] अझै अर्को पौराणिक विवरण अनुसार, उनले शुभासँग विवाह गरेका थिए र उनीहरूका सात छोरीहरू थिए जसको नाम "अग्नि" का विभिन्न पक्षहरूबाट राखिएको थियो, साथै उनको एक छोरा बृहस्पति थिए।^[१] केही किंवदन्तीहरूमा ऋषि बृहस्पतिलाई मात्र उनको छोराको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।^[२]

टिप्पणीहरू

↑ बुद्धले वैदिक श्लोकका "प्राचीन ऋषिहरू" को रूपमा यिनीहरूको नाम लिनुभएको छ: "अट्ठक (अष्टावक्र वा अत्रि), वामक, वामदेव, वेस्सामित्त (विश्वामित्र), यमतग्गी, अङ्गिरस, भरद्वाज, वासेट्ठ (वशिष्ठ), कस्सप (कश्यप) र भगु (भृगु)"।^[१२]

सन्दर्भ सामग्रीहरू

1 2 3 4 Roshen Dalal (२०१०), Hinduism: An Alphabetical Guide, Penguin Books, पृ: 29–30, आइएसबिएन 978-0-14-341421-6।
1 2 3 4 George M. Williams (२००८), Handbook of Hindu Mythology, Oxford University Press, पृ: 55–56, आइएसबिएन 978-0-19-533261-2।
↑ John Brough (२०१३), The Early Brahmanical System of Gotra and Pravara: A Translation of the Gotra-Pravara-Manjari of Purusottama-Pandita, Cambridge University Press, पृ: ६६, आइएसबिएन 978-1-107-62398-9।
↑ Maurice Bloomfield (१८९९), Atharvaveda, K.J. Trübner, पृ: 7–11।
↑ Moriz Winternitz; V. Srinivasa Sarma (१९९६), A History of Indian Literature, Motilal Banarsidass, पृ: 109–111, आइएसबिएन 978-81-208-0264-3।
1 2 Wilkins, W.J. (२००३), Hindu Mythology, New Delhi: D.K. Printworld (P) Limited, पृ: 369–70, आइएसबिएन 81-246-0234-4।
1 2 Stephanie Jamison; Joel Brereton (२०१४), The Rigveda: 3-Volume Set, Oxford University Press, पृ: 1673, 1675, 1679, 1684, 1689–1693, आइएसबिएन 978-0-19-972078-1।
1 2 3 Witzel, Michael (२०१२), "Ṛṣis", Brill’s Encyclopedia of Hinduism Online, Brill।
↑ Mahadevan, Thennilapuram P. (२०११), "The Ṛṣi index of the Vedic Anukramaṇī system and the Pravara lists: Toward a Pre-history of the Brahmans", Electronic Journal of Vedic Studies 18: 137, मूलबाट २४ जुन २०२१-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २४ जुन २०२१। अभिलेखिकरण २४ जुन २०२१ वेब्याक मेसिन
↑ Tatyana J. Elizarenkova (१९९५), Language and Style of the Vedic Rsis, State University of New York Press, पृ: २३८, आइएसबिएन 978-0-7914-1668-6।
↑ F. Max Muller (२००४), The Sacred Books of the East: Index, Volume 50, Routledge, पृ: 45–46, आइएसबिएन 1-135-79045-0।
1 2 Maurice Walshe (२००५), The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Digha Nikaya, Simon and Schuster, पृ: 188–189, आइएसबिएन 978-0-86171-979-2।
↑ Gopal, Madan (१९९०), K.S. Gautam, सम्पादक, India through the ages, Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, पृ: ६७।

बाह्य कडीहरू

ऋग्वेदको प्रथम मण्डल, फ्रेडरिक पिनकट (अङ्गिराको बारेमा छलफल हेर्नुहोस्)

[13] बुद्धले वैदिक श्लोकका "प्राचीन ऋषिहरू" को रूपमा यिनीहरूको नाम लिनुभएको छ: "अट्ठक (अष्टावक्र वा अत्रि), वामक, वामदेव, वेस्सामित्त (विश्वामित्र), यमतग्गी, अङ्गिरस, भरद्वाज, वासेट्ठ (वशिष्ठ), कस्सप (कश्यप) र भगु (भृगु)"।^[१२]

[Dalal2010p29-1] 1 2 3 4 Roshen Dalal (२०१०), Hinduism: An Alphabetical Guide, Penguin Books, पृ: 29–30, आइएसबिएन 978-0-14-341421-6।

[Williams2008p55-2] 1 2 3 4 George M. Williams (२००८), Handbook of Hindu Mythology, Oxford University Press, पृ: 55–56, आइएसबिएन 978-0-19-533261-2।

[3] John Brough (२०१३), The Early Brahmanical System of Gotra and Pravara: A Translation of the Gotra-Pravara-Manjari of Purusottama-Pandita, Cambridge University Press, पृ: ६६, आइएसबिएन 978-1-107-62398-9।

[4] Maurice Bloomfield (१८९९), Atharvaveda, K.J. Trübner, पृ: 7–11।

[5] Moriz Winternitz; V. Srinivasa Sarma (१९९६), A History of Indian Literature, Motilal Banarsidass, पृ: 109–111, आइएसबिएन 978-81-208-0264-3।

[Wilkins-6] 1 2 Wilkins, W.J. (२००३), Hindu Mythology, New Delhi: D.K. Printworld (P) Limited, पृ: 369–70, आइएसबिएन 81-246-0234-4।

[jamisonangiras-7] 1 2 Stephanie Jamison; Joel Brereton (२०१४), The Rigveda: 3-Volume Set, Oxford University Press, पृ: 1673, 1675, 1679, 1684, 1689–1693, आइएसबिएन 978-0-19-972078-1।

[:0-8] 1 2 3 Witzel, Michael (२०१२), "Ṛṣis", Brill’s Encyclopedia of Hinduism Online, Brill।

[9] Mahadevan, Thennilapuram P. (२०११), "The Ṛṣi index of the Vedic Anukramaṇī system and the Pravara lists: Toward a Pre-history of the Brahmans", Electronic Journal of Vedic Studies 18: 137, मूलबाट २४ जुन २०२१-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २४ जुन २०२१। अभिलेखिकरण २४ जुन २०२१ वेब्याक मेसिन

[10] Tatyana J. Elizarenkova (१९९५), Language and Style of the Vedic Rsis, State University of New York Press, पृ: २३८, आइएसबिएन 978-0-7914-1668-6।

[11] F. Max Muller (२००४), The Sacred Books of the East: Index, Volume 50, Routledge, पृ: 45–46, आइएसबिएन 1-135-79045-0।

[walshe188f-12] 1 2 Maurice Walshe (२००५), The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Digha Nikaya, Simon and Schuster, पृ: 188–189, आइएसबिएन 978-0-86171-979-2।

[14] Gopal, Madan (१९९०), K.S. Gautam, सम्पादक, India through the ages, Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, पृ: ६७।

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[note १]

[१३]