आस्तिक र नास्तिक
| एक शृङ्खलाको भाग |
| हिन्दु दर्शन |
|---|
 |
| सम्बन्धी श्रृंखलाको भाग |
| बौद्ध धर्म |
|---|
 |
 |
आस्तिक र नास्तिक एकअर्काका विपरीतार्थक शब्द हुन् जसलाई आधुनिक विद्वानहरूले भारतीय दर्शनका सम्प्रदायहरूका साथै केही हिन्दु, बौद्ध र जैन ग्रन्थहरूको वर्गीकरण गर्न प्रयोग गर्छन्।[१][२] आस्तिक र नास्तिक दर्शनका विभिन्न परिभाषाहरू प्राचीन कालदेखि नै विवादित छन् र यसमा कुनै सर्वसम्मति छैन।[३][४]
प्राचीन र मध्यकालीन संस्कृत दार्शनिक साहित्यमा एउटा मानक भिन्नता 'आस्तिक' सम्प्रदायहरूले भारतका प्राचीन ग्रन्थ वेदलाई मौलिक रूपमा प्रामाणिक मान्छन्, जबकि 'नास्तिक' सम्प्रदायहरूले यसलाई मान्दैनन्।[५] यद्यपि, वर्तमान भारतीय भाषाहरू जस्तै नेपाली, हिन्दी, तेलुगु र बङ्गालीमा यी दुई शब्दको भिन्नता विकसित भएको छ, जहाँ 'आस्तिक' को अर्थ सामान्यतया 'ईश्वर मान्ने' र 'नास्तिक' को अर्थ 'ईश्वर नमान्ने' भन्ने बुझिन्छ।
दार्शनिक परम्पराले पुरानै भिन्नतालाई कायम राखेको छ। उदाहरणका लागि, साङ्ख्य सम्प्रदाय, जुन अनिश्वरवादी छ (किनकि यसले आफ्नो शास्त्रीय सूत्रमा स्पष्ट रूपमा ईश्वरको अस्तित्व स्वीकार गर्दैन), यसलाई 'आस्तिक' (वेद-अनुमोदित) दर्शन मानिन्छ। त्यसैगरी, बौद्ध धर्मलाई 'नास्तिक' मानिए तापनि केही हिन्दु सम्प्रदायहरूमा गौतम बुद्धलाई भगवान् विष्णुको अवतार मानिन्छ।
आस्तिक (संस्कृत 'अस्ति' बाट, जसको अर्थ 'छ' वा 'अवस्थित छ' हुन्छ) को अर्थ आत्मा वा ब्रह्म आदिको अस्तित्वमा विश्वास गर्ने व्यक्ति हो। यसलाई तीन मध्ये एक तरिकाले परिभाषित गरिएको छ:[३][६]
- जसले वेदको प्रामाणिकतालाई स्वीकार गर्छन्;
- जसले आत्माको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्छन्;
- जसले ईश्वरको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्छन्।
नास्तिक (संस्कृत 'न' अर्थात् 'छैन' + 'आस्तिक') ले यसको विपरीत आस्तिकका सबै परिभाषाहरूलाई अस्वीकार गर्छन्;[३] उनीहरू आत्माको अस्तित्वमा विश्वास गर्दैनन्।
भारतीय दर्शनका ६ वटा सबैभन्दा बढी अध्ययन गरिने आस्तिक सम्प्रदायहरू, जसलाई कहिलेकाहीँ सनातनी सम्प्रदाय पनि भनिन्छ, न्याय, वैशेषिक, साङ्ख्य, योग, मीमांसा र वेदान्त हुन्। भारतीय दर्शनका ५ वटा सबैभन्दा बढी अध्ययन गरिने नास्तिक सम्प्रदायहरू, जसलाई कहिलेकाहीँ अवैदिक वा विधर्मी सम्प्रदाय पनि भनिन्छ, बौद्ध धर्म, जैन धर्म, चार्वाक, आजीवक र अज्ञान हुन्।[७][८]
यद्यपि, यो 'सनातनी-विधर्मी' शब्दावली पश्चिमी भाषाहरूको एक निर्माण हो र संस्कृतमा यसको विद्वतापूर्ण जराको अभाव छ। हालैका विद्वतापूर्ण अध्ययनहरूले २०औँ शताब्दीको भारतीय दर्शनसम्बन्धी साहित्यमा 'आस्तिक' र 'नास्तिक' का विभिन्न 'धर्मविज्ञान' अनुवादहरू भएको बताएका छन्, तर तीमध्ये धेरै अपरिष्कृत र त्रुटिपूर्ण छन्।[३]
धर्मममा प्रयोग
[सम्पादन गर्नुहोस्]हिन्दु धर्ममा
[सम्पादन गर्नुहोस्]मनुस्मृतिको श्लोक २.११ मा 'नास्तिक' लाई ती व्यक्तिहरूको रूपमा परिभाषित गरिएको छ जसले "तर्कशास्त्रका दुई आधारहरू (श्रुति र स्मृति) मा आधारित वैदिक साहित्यलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्दैनन्"।[३] नवौँ शताब्दीका भारतीय विद्वान मेधातिथिले यस परिभाषाको विश्लेषण गर्दै नास्तिकको अर्थ "वैदिक साहित्य असत्य हो" भन्ने व्यक्ति नभई "वैदिक साहित्य अनैतिक हो" भन्ने व्यक्ति भएको बताएका छन्। मेधातिथिले मनुस्मृतिको श्लोक ८.३०९ लाई उद्धृत गर्दै नास्तिकको परिभाषाको अर्को पक्ष पनि प्रस्तुत गरेका छन्, जसअनुसार नास्तिक ती हुन् जसले "यो लोकबाहेक अर्को कुनै लोक छैन, दान दिनुको कुनै प्रयोजन छैन र वैदिक साहित्यका अनुष्ठान तथा शिक्षाहरूको कुनै अर्थ छैन" भन्ने विश्वास राख्छन्।[३]
मनुस्मृतिले 'आस्तिक'को परिभाषा दिएको छैन र न त यसको कुनै परिभाषाको सङ्केत नै गर्छ। यो पशु बलि जस्ता विशिष्ट अनुष्ठानहरूका बारेमा मौन वा विरोधाभासी देखिन्छ। मनुस्मृतिको श्लोक १०.६३ मा वैदिक साहित्यको उपनिषदीय तहमा आधारित रहेर अहिंसा नै धर्म हो भनिएको छ, जबकि वैदिक साहित्यको पुरानो तहमा यस्ता बलिहरूको उल्लेख गरिएको छ।[९]
साङ्ख्य, योग, न्याय र वेदान्त जस्ता दर्शनका भारतीय विद्वानहरूले 'आस्तिक' भन्नाले ती व्यक्तिहरूलाई बुझाउँछन् जसले शब्द (वा 'आप्तवचन'; वैदिक साहित्य र विश्वसनीय विशेषज्ञहरूको गवाही) लाई ज्ञानमीमांसाको एक भरपर्दो माध्यमका रूपमा स्वीकार गर्दछन्। यद्यपि, उनीहरूले वैदिक साहित्यको पछिल्लो प्राचीन तह (उपनिषद् आदि) ले अघिल्लो प्राचीन तहलाई विस्थापित वा प्रतिस्थापन गरेको कुरालाई स्वीकार गरेका छन्।[३]
सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]- ↑ Perrett, Roy. 2000. Indian Philosophy. Routledge. p. 88.
- ↑ Mittal, Sushil, and Gene Thursby. 2004. The Hindu World. Routledge. pp. 729–30.
- 1 2 3 4 5 6 7 Nicholson, Andrew J. 2013. Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History. Columbia University Press. ch. 9.
- ↑ Doniger, Wendy. 2014. On Hinduism. Oxford University Press. p. 46.
- ↑ Grayling, A. C. (2019). The History of Philosophy. Penguin Books. p. 519.
- ↑ GS Ghurye, Indian Sociology Through Ghurye, a Dictionary, Ed: S. Devadas Pillai (2011), page 354
- ↑ Flood 1996, pp. 82, 224–49
- ↑ यस वर्गीकरण विधिको सिंहावलोकनका लागि हेर्नुहोस्: Radhakrishnan & Moore 1989
- ↑ संस्कृत: ६ विद्वानको टिप्पणीसहित मनुस्मृति VN Mandlik, पृष्ठ १३१०
अङ्ग्रेजी: मनुस्मृति १०.६३ अभिलेखिकरण २०१५-०२-१२ वेब्याक मेसिन बर्कले सेन्टर, जर्जटाउन विश्वविद्यालय