बाली (रामायण)

बाली
रामायणका पात्र
बालीको चित्र
प्राप्त जानकारी
परिवार	इन्द्र (पिता) अरुणी (ऋक्षराज) (माता) सुग्रीव (भाइ)
जीवनसाथी	तारा
बच्चा	अङ्गद
राष्ट्रियता	किष्किन्धा

बाली हिन्दु महाकाव्य रामायण मा वर्णित वानर र किष्किन्धाका राजा थिए। उनी देवराज इन्द्रका पुत्र, ताराका पति, सुग्रीवका दाजु र अङ्गदका पिता थिए।

बालीले आफ्ना पिता इन्द्रबाट एउटा यस्तो माला प्राप्त गरेका थिए, जसले उनलाई मृत्युको नजिक पुग्दा पनि ऊर्जा पुनः प्राप्त गर्न मद्दत गर्दथ्यो र उनलाई एक अपराजित योद्धा बनाउँथ्यो। बाली मरेको ठानेर सिंहासन सम्हालेका आफ्ना भाइ सुग्रीवलाई उनले राज्यबाट निकाला गरिदिएका थिए। सुग्रीवले उनीहरूबीचको विवाद सुल्झाउन भगवान् विष्णुका अवतार रामसँग सहायता मागेका थिए। दाजुभाइबीचको द्वन्द्वका क्रममा रामले बालीको छातीमा वाण प्रहार गरेका थिए।

प्रारम्भिक जीवन

महाकाव्यका अनुसार, कूर्म अवतारको समयमा गरिएको समुद्र मन्थनबाट चौध प्रकारका रत्न वा खजानाहरू उत्पन्न भएका थिए। यी खजानाहरूमध्ये विभिन्न अप्सराहरू (दिव्य सुन्दरीहरू) पनि थिए, जसमध्ये एक तारा थिइन्। ताराको उत्पत्ति समुद्र मन्थनबाट भएको थियो र मन्थनमा आफ्ना पिता इन्द्रलाई सहयोग गरिरहेका वालीले तारालाई स्वीकार गरी उनीसँग विवाह गरेका थिए।

बाली अत्यन्तै साहसी थिए, जुन कुरा ताराले उनलाई रोक्न खोज्दा र सुग्रीवसँग नलड्न बिन्ती गर्दा प्रष्ट हुन्छ। ताराले रामले सुग्रीवलाई सहयोग गरिरहेको चेतावनी दिएकी थिइन्। बालीले तारालाई यदि उनले युद्धमा कुनै देवताकै सामना गर्नुपरे पनि, उनी चुनौतीलाई बेवास्ता गरेर मौन बस्न सक्दैनन् भनेर जवाफ दिएकी थिइन्। यदि चुनौती दिने व्यक्ति आफ्नै छोरा अङ्गद वा सुग्रीवकी पत्नी रुमा नै भए पनि, उनले युद्धको चुनौती स्वीकार गर्नुपर्ने हुन्छ।

झगडा

रामायण का अनुसार, मायावी नामको एक भयानक राक्षस किष्किन्धाको ढोकामा आउँछ र बालीलाई युद्धको चुनौती दिन्छ। बालीले चुनौती स्वीकार गर्छन् तर उनी नजिकै पुग्दा राक्षस डराएर एउटा गुफाभित्र भाग्छ। बाली गुफाभित्र पस्छन् र सुग्रीवलाई बाहिर पर्खिन निर्देशन दिन्छन्। जब बाली फर्केनन् र सुग्रीवले राक्षसी आवाजहरू सुने तथा गुफाबाट रगत बगिरहेको देखे, उनले गल्तीवश बाली मारिएको निष्कर्ष निकाल्छन्। त्यसपछि सुग्रीवले गुफाको मुख एउटा ठुलो चट्टानले बन्द गरिदिन्छन् र किष्किन्धाको शासन सम्हाल्छन्।

यद्यपि, गुफाभित्र वालीले राक्षसलाई हराएर मारिसकेका थिए र उनी चाँडै घर फर्किन्छन्। सुग्रीवले राजाको रूपमा काम गरिरहेको देखेर बालीले आफ्नो भाइले आफूलाई धोका दिएको विश्वास गर्छन्। सुग्रीवले आफ्नो कदमको स्पष्टीकरण दिने प्रयास गरे तापनि वालीले सुन्न मानेनन्, जसले गर्दा सुग्रीव ऋष्यमूक पर्वतमा भाग्न बाध्य हुन्छन्। यो पृथ्वीमा यस्तो एक मात्र ठाउँ थियो जहाँ ऋषि मतङ्गको श्रापका कारण बाली प्रवेश गर्न सक्दैनथे।

बालीको माला

बालीलाई उनका पिता इन्द्रले एउटा सुनको माला प्रदान गरेका थिए। वाल्मीकि रामायण का अनुसार, यो मालाले युद्धको समयमा वालीको ऊर्जामा उल्लेख्य वृद्धि गर्दथ्यो।

बालीले राक्षस दुन्दुभीसँगको युद्धमा आफ्ना पिता इन्द्रले दिएको यो शक्तिशाली माला लगाएका थिए र उनलाई पराजित गरेका थिए। वाल्मीकि रामायण ले बालीलाई महान् शक्तिको रूपमा वर्णन गरे तापनि, यसमा बाली र रावण बीचको कुनै द्वन्द्वको बारेमा उल्लेख गरिएको छैन।