मानव अधिकार सम्बन्धी विश्वव्यापी घोषणा पत्र १९४८

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

Lua error in मोड्युल:Navbar at line 62: Invalid title संयुक्त राष्ट्र संघ<br />मानव अधिकार सम्बन्धी विश्वव्यापी घोषणापत्र १९४८.

मानव अधिकार विश्वव्यापी घोषणापत्र संयुक्त राष्ट्रसंघको साधारण सभाले सन् १९४८मा अनुमोदन गरि जारी गरेको हो। यसमा ३० धाराहरू रहेका छन्।


संयुक्त राष्ट्रको चार्टरमा यो कथन थियो कि संयुक्त राष्ट्रको मान्छे यो विश्वास गर्छन कि केहि यस्तो मानवाधिकार हो जो कहिल्यै छीने हैन जा सकते; मानवको गरिमा छ र स्त्री-पुरुषको समान अधिकार हो। यस घोषणाको परिणामस्वरूप संयुक्त राष्ट्र संघले १० दिसम्बर १९४८को मानव अधिकारको सार्वभौम घोषणा अंगीकारको ।

यस घोषणा देखि राष्ट्रहरू लाई प्रेरणा र मार्गदर्शन प्राप्त भयो र उनि यिनी अधिकारहरू लाई आफ्नो संविधान या अधिनियमहरूको द्वारा मान्यता दिन र क्रियान्वित गर्नको लागि अग्रसर भए। राज्यहरूले उनलाई आफ्नो विधिमा प्रवर्तनीय अधिकारको दर्जा दिए।

१० डिसेम्बर १९४८को संयुक्त राष्ट्र संघको समान्य सभाले मानव अधिकारहरूको सार्वभौम घोषणाको स्वीकृत र घोषित गरे । यसको पूर्ण पाठ अगाडिको पृष्ठहरूमा दिइएको छ । यस ऐतिहासिक कार्य पछि नै सभाले सबै सदस्य देशबाट पुनरावेदन गरे कि उनि यस घोषणाको प्रचार गर्नुहोस र देशहरू अथवा प्रदेशहरूको राजनीतिक स्थितिमा आधारित भेदभावको विचार गरे बिना, विशेषतः विद्यालयों र अन्य शिक्षा संस्थाहरू मा, यसको प्रचार, प्रदर्शन, पठन र व्याख्याको प्रबंध गर्नुहोस ।

यहि घोषणाको सरकारी पाठ संयुक्त राष्ट्रहरूको यिनी पांच भाषाहरूमा प्राप्य छ: अङ्ग्रेजी, चीनी, फ्रांसीसी, रूसीस्पेनी । अनुवादको जो पाठ यहां दिइएको छ, त्यो भारत सरकार द्वारा स्वीकृत छ ।

हिन्दी पाठ[सम्पादन गर्ने]

प्रस्तावना[सम्पादन गर्ने]

चूंकि मानव परिवारको सबै सदस्यहरूको जन्मजात गौरव र समान तथा अविच्छिन्न अधिकारको स्वीकृति नै विश्व-शांति, न्याय र स्वतन्त्रताको बुनियाद छ,

चूंकि मानव अधिकारहरूको प्रति उपेक्षा र घृणाको फलस्वरूप नै यस्तो बर्बर कार्य हुय जसबाट मनुष्यको आत्मामा अत्याचार गरियो, किनकी एक यस्तो विश्व-व्यवस्थाको उन स्थापनाको (जसमा मान्छेको भाषण र धर्मको आजादी तथा भय र अभव देखि मुक्ति मिलेगी) सर्वसाधारणको लागि सर्वोच्च आकांक्षा घोषित गरिएको छ,

चूंकि यदि अन्याययुक्त शासन र जुल्मको विरुद्ध मान्छेको विद्रोह गर्नको लिय - उसलाई नै अन्तिम उपाय बुझएर - मजबूर हैन हो जाना छ, त कनून द्वारा नियम बनाएर मानव अधिकारहरूको रक्षा गर्न अनिवार्य छ,

चूंकि राष्ट्रहरूको बीच मैत्रीपूर्ण सम्बन्धहरू लाई बढाना जरूरी छ,

चूंकि संयुक्त राष्ट्रहरूको सदस्य देशहरूको जनताओंले बुनियादी मानव अधिकारहरू मा, मानव व्यक्तित्वको गौरव र योग्यतामा र नर-नारियोंको समान अधिकारहरूमा आफ्नो विश्वासको अधिकार-पत्रमा दहुराया छ र यो निश्चय गरेको छ कि अधिक व्यापक स्वतन्त्रताको अंतर्गत सामाजिक प्रगति एवं जीवनको राम्रो स्तरको अग्लो गरे जाएं,

चूंकि सदस्य देशहरूले यो प्रतिज्ञाको छ कि उनि संयुक्त राष्ट्रहरूको सहयोग देखि मानव अधिकारहरू र बुनियादी आजादियोंको प्रति सार्वभौम सम्मान गर्‍यो वृद्धि गर्नेछन्,

चूंकि यस प्रतिज्ञाको पुरा तरिकाले निभानको लागि यिनी अधिकारहरू र आजादियहरूको स्वरूप ठीक-ठीक बुझन सबै भन्दा जरूरी छ ।

यसैले, अब, समान्य सभा घोषित गर्छ कि मानव अधिकारहरूको यो सार्वभौम घोषणा सबै देशहरू बढी सबै मान्छेको समान सफलता हो । यसको उद्देश्य यो हो कि प्रत्येक व्यक्ति र समाजको प्रत्येक भाग यस घोषणाको लगातार दृष्टिमा राखदै अध्यापन र शिक्षा द्वारा यो प्रयत्न गर्नेछ कि यिनी अधिकारहरू र आजादियोंको प्रति सम्मान गर्‍यो भावना जाग्रत हो, बढी उत्तरोत्तर यस्तो राष्ट्रिय तथा अन्तरराष्ट्रिय उपाय गरे जाहरू जसबाट सदस्य देशहरूको जनता तथा उनको द्वारा अधिकृत प्रदेशहरूको जनता यिनी अधिकारहरूको सार्वभौम र प्रभावोत्पादक स्वीकृति दे र उनको पालन कराहरू ।

अनुच्छेद १[सम्पादन गर्ने]

सबै मनुष्यहरू लाई गौरव बढी अधिकारहरूको मामलामा जन्मजात स्वतन्त्रता र समानता प्राप्त छ । उनलाई बुद्धि र अंतरात्माको देन प्राप्त छ र परस्पर उनलाई भाईचारेको भावले बर्ताव गर्नु पर्छ ।

अनुच्छेद २[सम्पादन गर्ने]

सबैको यस घोषणामा सन्निहित सबै अधिकरों र आजादियहरूलाई प्राप्त गर्ने हक छ र यस मामलामा जाति, वर्ण, लिंग, भाषा, धर्म, राजनीतिक या अन्य विचार-प्रणाली, कुनै देश या समाज विशेषमा जन्म, सम्पत्ति या कुनै प्रकारको अन्य मर्यादा आदिको कारण भेदभावको विचार न गरिनेछ ।

यसको अतिरिक्त, चाहे कुनै देश या प्रदेश स्वतंत्र हो, संरक्षित हो, या स्वशासन रहित हो, या परिमित प्रभुसत्ता वाला हो, उन देश या प्रदेशको राजनीतिक क्षेत्रीय या अन्तरराष्ट्रिय स्थितिको आधारमा वहांको निवासियहरूलाई प्रति लाईई फरक न राखइने छ ।

अनुच्छेद ३[सम्पादन गर्ने]

प्रत्येक व्यक्तिको जीवन, स्वाधीनता र वैयक्तिक सुरक्षाको अधिकार हो ।

अनुच्छेद ४[सम्पादन गर्ने]

कुनै पनि गुलामी या दासताको हालतमा न राखइने छ, गुलामी-प्रथा र गुलामहरूको व्यापार आफ्नो सबै रूपहरूमा निषिद्ध हुनेछ ।

अनुच्छेद ५[सम्पादन गर्ने]

कुनैको पनि शारीरिक यातना न गी जाएगी र न कुनैको पनि प्रति निर्दय, अमानुषिक या अपमानजनक व्यबहार हुनेछ ।

अनुच्छेद ६[सम्पादन गर्ने]

हर कुनैको हरेक ठाँउ कानुनको निगाहमा व्यक्तिको रूपमा स्वीकृति-प्राप्तिको अधिकार हो ।

अनुच्छेद ७[सम्पादन गर्ने]

कानुनको निगाहमा सबै समान हो बढी सबै बिना भेदभावको समान कानुनी सुरक्षाको अधिकारी हो । यदि यस घोषणाको अतिक्रमण गरेर कुनै पनि भेदभाव गरे जाए या उन प्रकारको भेदभावको कुनै प्रकार देखि उकसाया जाए, त उनको विरुद्ध समान सुरक्षणको अधिकार सबैको प्राप्त छ ।

अनुच्छेद ८[सम्पादन गर्ने]

सबैको संविधान या कानुन द्वारा प्राप्त बुनियादी अधिकारहरूको अतिक्रमण गर्ने कार्यहरूको विरुद्ध समुचित राष्ट्रिय अदालतोंको कारगर सहायता पाउने हक छ ।

अनुच्छेद ९[सम्पादन गर्ने]

कुनैको पनि मनमाने ढंग देखि गिरफ्तार, नजरबंद, या देश-निष्कसित न गरिनेछ ।

अनुच्छेद १०[सम्पादन गर्ने]

सबैको पूर्ण्तः समान रूपले हक छ कि उनको अधिकारहरू र कर्तव्योंको निश्चय गर्नको मामलामा र उनमा आरोपित फौजदारीको कुनै मामलामा उनको सुनवाई न्यायोचित र सार्वजनिक रूपले निरपेक्ष एवं निष्पक्ष अदालत द्वारा हो ।

अनुच्छेद ११[सम्पादन गर्ने]

१. प्रत्येक व्यक्ति, जसमा दंडनीय अपरोधको आरोप गरियो हो, तब सम्म निरपराध मानइने छ, जब सम्म उसलाई यस्तो खुली अदालत मा, जहां उसलाई आफ्नो सफाईको सबै आवश्यक सुविधाहरू प्राप्त हो , कानुनको अनुसार अपराधी न सिद्ध गर्‍यो जाए ।

२. कुनै पनि व्यक्ति कुनै पनि यस्तो कृत या अकृत (अपराध)को कारण उन दंडनीय अपराधको अपराधी न मानइने छ, जसलाई तत्कालीन प्रचलित राष्ट्रिय या अन्तरराष्ट्रिय कानुनको अनुसार दंडनीय अपराध न मानयो जाए र न अससे अधिक भारी दंड दिए जा सकेगा, जो उन समय दिए जाता जस समय त्यो दंडनीय अपराध भएको थियो ।

अनुच्छेद १२[सम्पादन गर्ने]

कुनै व्यक्तिको एकांतता, परिवार, घर, या पत्रव्यवहारको प्रति लाईई मनमाना हस्तक्षेप न गरिनेछ, न कुनैको सम्मान र ख्यातिमा कुनै आक्षेप हो सकेगा । यस्तो हस्तक्षेप या आक्षेपोंको विरुद्ध प्रत्येकको कनूनी रक्षाको अधिकार प्राप्त छ ।

अनुच्छेद १३[सम्पादन गर्ने]

१. प्रत्येक व्यक्तिको प्रत्येक देशको सीमाहरूको भित्र स्वतंत्रतापूर्वक आने, जाने, र बसनेको अधिकार हो ।

२. प्रत्येक व्यक्तिको आफ्नो या पराए कुनै पनि देशको छोडने र आफ्नो देश फिर्ता आनेको अधिकार हो ।

अनुच्छेद १४[सम्पादन गर्ने]

१. प्रत्येक व्यक्तिको स्ताए गए पछि दोश्रो देशहरूमा शरण लेने र रहन अधिकार हो ।

२. यस अधिकारको लाभ यस्तो मामलाहरूमा हैन मिल्नेछ जो वास्तवमा गैर-राजनीतिक अपराधों संग सम्बन्धित छन्, या जो संयुक्त राष्ट्रहरूको उद्देश्यों र सिद्धान्तहरूको विरुद्ध कार्य हो ।

अनुच्छेद १५[सम्पादन गर्ने]

१. प्रत्येक व्यक्तिको कुनै पनि राष्ट्र-विशेषको नागरिकताको अधिकार हो ।

२. कुनैको पनि मनमाने ढंग देखि आफ्नो राष्ट्रको नागरिकता देखि वंचित न गरिनेछ या नागरिकताको परिवर्तन गर्न देखि मना न गरिनेछ ।

अनुच्छेद १६[सम्पादन गर्ने]

१. बालिग स्त्री-पुरुषहरूको बिना कुनै जाति, राष्ट्रियता या दर्मको रुकावटोंको आपसमा विवाह गर्न र परिवार स्थापन गर्ने अधिकार हो । उनलाई विवाहको विषयमा वैवाहिक जीवन मा, तथा विवाह विच्छेदको बारेमा समान अधिकार हो ।

२. विवाहको इरादा राखन वाला स्त्री-पुरुषहरूको पूर्ण र स्वतंत्र सहमतिमा नै विवाह हो सकेगा ।

३. परिवार समाजको स्वाभाविक र बुनियादी सामूहिक एकाइ हो र उसलाई समाज तथा राज्य द्वारा संरक्षण पाउने अधिकार हो ।

अनुच्छेद १७[सम्पादन गर्ने]

१. प्रत्येक व्यक्तिको एक्लै र अरु संग मिलेर सम्पत्ति राखने अधिकार हो ।

२. कुनैको पनि मनमाने ढंग देखि आफ्नो सम्पत्तिले वंचित न गरिनेछ ।

अनुच्छेद १८[सम्पादन गर्ने]

प्रत्येक व्यक्तिको विचार, अंतरात्मा र धर्मको आजादीको अधिकार हो । यस अधिकारको अंतर्गत आफ्नो धर्म या विश्वास बदलन र एक्लै या अरु संग मिलेर तथा सार्वजनिक रूपमा अथवा निजी तरमा आफ्नो धर्म या विश्वासको शिक्षा, क्रिया, उपसाना, तथा व्यवहारको द्वारा प्रकट गर्ने स्वतन्त्रता छ ।

अनुच्छेद १९[सम्पादन गर्ने]

प्रत्येक व्यक्तिको विचार र उनको अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रताको अधिकार हो । यसको अंतर्गत बिना हस्तक्षेपको कुनै राय राखन बढी कुनै पनि माध्यमको जरिए देखि तथा सीमाहरूको परवाह न गरेर कुनैको सूचना र धारणाको अन्वेषण, ग्रहण तथा प्रदान सम्मिलित छ ।

अनुच्छेद २०[सम्पादन गर्ने]

१. प्रत्येक व्यक्तिको शांति पूर्ण सभा गर्न या समित्ति बनाउन स्वतन्त्रताको अधिकार हो ।

२. कुनैको पनि कुनै संस्थाको सदस्य बननेको लागि मजबूर गर्न सकिन्न ।

अनुच्छेद २१[सम्पादन गर्ने]

१. प्रत्येक व्यक्तिको आफ्नो देशको शासनमा प्रत्यक्ष रूपले या स्वतंत्र रूपले चुनियो प्रतिनिधिहरूको जरिए भाग लेनको अधिकार हो ।

२. प्रत्येक व्यक्तिको आफ्नो देशको सरकारी नौकरिहरू लाई प्राप्त गर्ने समान अधिकार हो ।

३. सरकारको सत्ताको आधार जनताको इच्छा हुनेछ । यस इच्छाको प्रकटन समय-समयमा र असली चुनाउहरू द्वारा हुनेछ । यो चुनाउहरू सार्वभौम र समान मताधिकार द्वारा हुनेछन् र गुप्त मतदान द्वारा या कुनै अन्य समान स्वतंत्र मतदान पद्धतिले कराए जाएंगे ।

अनुच्छेद २२[सम्पादन गर्ने]

समाजको एक सदस्यको रूपमा प्रत्येक व्यक्तिको सामाजिक सुरक्षाको अधिकार हो र प्रत्येक व्यक्तिको आफ्नो व्यक्तित्वको उन स्वतंत्र विकास तथा गौरवको लागि - जो राष्ट्रिय प्रयत्न या अन्तरराष्ट्रिय सहयोग तथा प्रत्येक राज्यको सङ्गठन एवं साधनहरूको अनुकूल हो - अनिवार्यतः आवश्यक आर्थिक, सामाजिक, र सांस्कृतिक अधिकारहरूको प्राप्तिको हक छ ।

अनुच्छेद २३[सम्पादन गर्ने]

१. प्रत्येक व्यक्तिको काम गर्ने, इच्छानुसार रोजगारको चुनाउ, कामको उचित र सुविधाजनक परिस्थितिहरू लाई प्राप्त गर्न र बेकारी देखि संरक्षण पाउने हक छ ।

२. प्रत्येक व्यक्तिको समान कार्यको लिएअ बिना कुनै भेदभवको समान मजदूरी पाउने अधिकार हो ।

३. प्रत्येक व्यक्तिको जो काम गर्दछ, अधिकार हो कि त्यो यति उचित र अनुकूल लजदूरी पाए, जसबाट त्यो आफ्नो लागि र आफ्नो परिवारको लागि यस्तो आजीविकाको प्रबंध गरेर सके, जो मानवीय गौरवको योग्य हो तथा आवश्यकता भए पछि उनको पूर्ति अन्य प्रकारको सामाजिक संरक्षणों द्वारा हो सके ।

४. प्रत्येक व्यक्तिको आफ्नो हितोंको रक्षाको लागि श्रमजीवी संघ बनाउन र उनमा भाग लेनेको अधिकार हो ।

अनुच्छेद २४[सम्पादन गर्ने]

प्रत्येक ब्यक्तिको विश्राम र अवकाशको अधिकार हो । यसको अंतर्गत कामको घन्टाको उचित हदबंदी र समय-समयमा मजदूरी सहित छुट्टियां सम्मिलित छ ।

अनुच्छेद २५[सम्पादन गर्ने]

१.प्रत्येक व्यक्तिको यस्तो जीवनस्तरको प्राप्त गर्ने अधिकार हो जो उसलाई र उनको परिवारको स्वास्थ्य एवं कल्याणको लागि पर्याप्त हो । यसको अंतर्गत खाना, कपडा, घर, चिकित्सा-संबंधी सुविधाहरू र आवश्यक सामाजिक सेवाहरू सम्मिलित छ । सबैको बेकारी, रोग, असमर्था, वैधव्य, बुढापे या अन्य कुनै यस्तो परिस्थितिमा आजीविकाको साधन न भए पछि जो उनको काबूको बाहिर हो, सुरक्षाको अधिकार प्राप्त छ ।

२. जच्चा र बच्चाको खास सहायता र सुविधाको हक छ । प्रत्येक बच्चाहरूको चाहे त्यो विवाहिता आमाले जन्मा हो या अविवाहिता से, समान सामाजिक संरक्षण प्राप्त छ ।

अनुच्छेद २६[सम्पादन गर्ने]

१. प्रत्येक व्यक्तिको शिक्षाको अधिकार हो । शिक्षा कम से कम प्रारंभिक र बुनियादी अवस्थाहरूमा निःशुल्क हुनेछ । प्रारंभिक शिक्षा अनिवार्य हुनेछ । टेक्निकल, यांत्रिक र पेशों-संबंधी शिक्षा साधारण रूपले प्राप्त हुनेछ र उच्चतर शिक्षा सबैको योग्यताको आधारमा समान रूपले उपलब्ध हुनेछ ।

२. शिक्षाको उद्देश्य हुनेछ मानव व्यक्तित्वको पूर्ण विकास र मानव अधिकारहरू तथा बुनियादी स्वतंत्रताओंको प्रति सम्मान गर्‍यो पुष्टि । शिक्षा द्वारा राष्ट्रहरू, जातिहरू, अथवा धार्मिक समूहहरूको बीच आपसी सद्भावना, सहिष्णुता र मैत्रीको विकास हुनेछ बढी शान्ति बनाए राखनको लागि संयुक्त राष्ट्रहरूको प्रयत्नहरूलाई अगाडि बढायाइनेछ ।

३. माता-पिताको सबै भन्दा पहिले यस कुराको अधिकार हो कि त्यो चुनाव गरेर सकें कि कुन किसिमको शिक्षा उनको बच्चाहरू लाई दी जाएगी ।

अनुच्छेद २७[सम्पादन गर्ने]

१. प्रत्येक व्यक्तिको स्वतंत्रता-पूर्वक समाजको सांस्कृतिक जीवनमा भाग लेने, कलाओंको आनंद लेने, तथा वैज्ञानिक उन्नति र उनको सुविशाहरूमा भाग लेनेको हक छ ।

२. प्रत्येक व्यक्तिको कुनै पनि यस्तो वैज्ञानिक साहित्यिक या कलात्मक कृतिले उत्पन्न नैतिक र आर्थिक हितोंको रक्षाको अधिकार हो जसको रचयिता त्यो स्वयं छ ।

अनुच्छेद २८[सम्पादन गर्ने]

प्रत्येक व्यक्तिको यस्तो सामाजिक र अन्तरराष्ट्रिय व्यवस्थाको प्राप्तिको अधिकार हो जसमा उन घोष्णामा उल्लिखित अधिकारहरू र स्वतंत्रताओंको पूर्णतः प्राप्त गरे जा सके ।

अनुच्छेद २९[सम्पादन गर्ने]

१. प्रत्येक व्यक्तिको त्यसै समाज प्रति कर्तव्य छ जसमा रहएर उनको व्यक्तित्वको स्वतंत्र र पूर्ण विकास संभव हो ।

२. आफ्नो अधिकारहरू र स्वतंत्रताओंको उपयोग गरदै प्रत्येक व्यक्ति केवल यस्तो नै सीमाहरू द्वारा बंध हुनेछ, जो कानुन द्वारा निश्चितको जाएंगी र जसको एकमात्र उद्देश्य अरुको अधिकारहरू र स्वतंत्रताहरूको लागि आदर र समुचित स्वीकृतिको प्राप्ति हुनेछ तथा जसको आवश्यकता एक प्रजातंत्रात्मक समाजमा नैतिकता, सार्वजनिक व्यवस्था र समान्य कल्याणको उचित आवश्यकताहरूको पूरा गर्न हुनेछ ।

३. यिनी अधिकारहरू र स्वतंत्रताओंको उपयोग कुनै प्रकार भन्दा पनि संयुक्त राष्ट्रहरूको सिद्धान्तहरू र उद्देश्योंको विरुद्ध गरेन जाएगा ।

अनुच्छेद ३०[सम्पादन गर्ने]

यस घोष्णामा उल्लिखित कुनै पनि कुराको यो अर्थ लगानु हुँदैन जसबाट य प्रतीत हो कि कुनै पनि राज्य, समूह या ब्यक्तिको कुनै यस्तो प्रयत्नमा संलग्न होने या यस्तो कार्य गर्ने अधिकार हो, जसको उद्देश्य यहां भनिएका अधिकारहरू र स्वतंत्रताहरूमा भन्दा कुनैको पनि विनाश गर्न हो ।


सन्दर्भ सामग्री[सम्पादन गर्ने]



बाहिरी सूत्र[सम्पादन गर्ने]