शैव सम्प्रदाय

शैव धर्म

शैव धर्ममा शिव (माथि) प्रमुख भगवान् हुन्।

शैव धर्म हिन्दु धर्मका प्रमुख हिन्दु सम्प्रदाय मध्ये एक हो, जसले शिवलाई सर्वोच्च सत्ता (परब्रह्म) को रूपमा पूजा गर्दछ। यो वैष्णव धर्म पछिको दोस्रो ठूलो हिन्दु सम्प्रदाय हो, जसमा करिब ३८ करोड ५० लाख हिन्दुहरू आबद्ध छन्। यो मुख्यतया दक्षिण एसियाका भारत, श्रीलङ्का र नेपालमा व्यापक रूपमा फैलिएको छ। शैव धर्मका अनुयायीहरूलाई 'शैव' भनिन्छ।

चक्रवर्तीका अनुसार, शैव धर्म आर्य-पूर्वका धर्म र परम्पराहरू, वैदिक रुद्र, र उत्तर-वैदिक परम्पराहरूको सम्मिश्रणको रूपमा विकसित भएको हो, जसले स्थानीय परम्पराहरू र योग, पूजा तथा भक्तिलाई आत्मसात् गरेको छ। बिसपका अनुसार, प्रारम्भिक शैव धर्मको जरा वैदिक देवता रुद्रको उपासनासँग जोडिएको छ। साम्प्रदायिक रुद्र-शिव उपासनाको प्रारम्भिक प्रमाण 'पाशुपत' सम्प्रदाय (ईस्वी संवत्को सुरुतिर) सँगै देखिन्छ, जुन सम्भवतः हिन्दु संश्लेषणको परिणाम थियो, जहाँ धेरै स्थानीय परम्पराहरूलाई वैदिक-ब्राह्मणवादी दायरामा ल्याइएको थियो। पाशुपत आन्दोलन उत्तर भारतभर द्रुत रूपमा विस्तार भएको थियो, जसले शैव धर्मका विभिन्न रूपहरू र तान्त्रिक परम्पराहरूलाई जन्म दिएको थियो। प्रथम सहस्राब्दीमा भक्तिमूलक र अद्वैतवादी शैव धर्म दुवै लोकप्रिय हुँदै धेरै हिन्दु राज्यहरूको प्रमुख धार्मिक सम्प्रदाय बनेका थिए। त्यसको केही समयपछि यो दक्षिणपूर्वी एसियामा पुगेको थियो, जसका कारण इन्डोनेसियाका टापुहरूका साथै कम्बोडिया र भियतनाममा हजारौँ शैव मन्दिरहरू निर्माण भएका थिए र ती क्षेत्रमा बौद्ध धर्मसँगै विकसित भएको थियो।

शैव धर्मले विभिन्न उप-परम्पराहरूलाई समेट्छ, जसमा शैव सिद्धान्त जस्ता भक्तिपूर्ण द्वैतवादी ईश्वरवाद देखि काश्मिरी शैव धर्म जस्ता योग-उन्मुख अद्वैतवादी अनिश्वरवाद सम्म पर्दछन्। शैव धर्मशास्त्रमा शिवलाई सृष्टिकर्ता, पालनकर्ता र विनाशकर्ता मान्नुका साथै प्रत्येक जीवित प्राणीभित्रको आत्माको रूपमा पनि लिइन्छ। यो शाक्त धर्मसँग नजिकबाट सम्बन्धित छ र केही शैवहरू शिव र शक्ति दुवैको मन्दिरमा पूजा गर्छन्। यो यस्तो हिन्दु परम्परा हो जसले संन्यासी जीवनलाई बढी स्वीकार गर्दछ र योगमा जोड दिँदै आफूभित्रै शिवलाई खोज्न र उनीसँग एकाकार हुन प्रोत्साहित गर्दछ।

यसको विशाल साहित्य छ, जसमा वेद र आगम ग्रन्थ दुवैलाई धर्मशास्त्रको महत्त्वपूर्ण स्रोत मानिन्छ।

व्युत्पत्ति र नामाकरण

शिवको शाब्दिक अर्थ दयालु, मित्रवत, कृपालु वा शुभ हुन्छ। नामको रूपमा यसको अर्थ "शुभ गर्ने" भन्ने हुन्छ।

'शिव' शब्दलाई ऋग्वेदमा विशेषणको रूपमा प्रयोग गरिएको छ, जुन रुद्र लगायत धेरै ऋग्वैदिक देवताहरूका लागि एउटा उपाधिको रूपमा रहेको छ। शिव शब्दले "मुक्ति, अन्तिम मोक्ष" र "कल्याणकारी" भन्ने पनि बुझाउँछ; विशेषणका रूपमा यसको यस्तो प्रयोग वैदिक साहित्यका विभिन्न तहहरूमा धेरै देवताहरूका लागि गरिएको छ। महाकाव्य र पुराणहरूमा पुग्दा यो शब्द वैदिक 'रुद्र-शिव' बाट विकसित भई 'शिव' नामको रूपमा स्थापित भएको थियो, जसलाई ब्रह्माण्डको "सृष्टिकर्ता, पुनरुत्पादक र संहारक" शुभ देवताका रूपमा मानिन्छ।

संस्कृत शब्द शैवको अर्थ "भगवान् शिवसँग सम्बन्धित" भन्ने हुन्छ, जबकि योसँग सम्बन्धित विश्वास, अभ्यास, इतिहास, साहित्य र उप-परम्पराहरू मिलेर 'शैव धर्म' बन्दछ।

जनसाङ्ख्यिकी

हिन्दु धर्मभित्रका परम्पराहरूको जनसाङ्ख्यिक इतिहास वा प्रवृत्तिको बारेमा कुनै पनि जनगणना तथ्याङ्क उपलब्ध छैन। ठूला शैव समुदायहरू दक्षिण भारतीय राज्यहरू तमिलनाडु, कर्नाटक, तेलङ्गाना, केरल र आन्ध्र प्रदेशका साथै जम्मू र कश्मीर, हिमाचल प्रदेश र उत्तराखण्डमा अवस्थित छन्। उत्तर भारतीय समुदायहरूमा, शैव धर्म मुख्यतया हिमालय क्षेत्रका कश्मीरी हिन्दु र पहाडी समुदायहरूमा बढी प्रचलित छ। यसका अतिरिक्त पञ्जाब, हरियाणा, महाराष्ट्र र मध्य उत्तर प्रदेशमा पनि ठूला शैव समुदायहरू पाइन्छन्।

शैव र बौद्ध धर्म धेरै क्षेत्रहरूमा सँगसँगै विकसित भएका छन्। माथि एक वज्रयान मन्दिरमा बुद्धका चारवटा कलाकृतिहरू भएको योनि-लिङ्गको मिश्रित तस्वीर।

ग्याभिन फ्लडका अनुसार, शैव र शाक्त परम्पराहरूलाई अलग गर्न गाह्रो छ, किनभने धेरै शैव हिन्दुहरूले नियमित रूपमा शक्ति देवीको आराधना गर्छन्। जुलियस लिपनरका अनुसार, हिन्दु धर्मका सम्प्रदायहरू विश्वका अन्य प्रमुख धर्महरूका सम्प्रदायहरू जस्ता छैनन्। हिन्दु सम्प्रदायहरू बीचको सीमा अस्पष्ट छ किनभने व्यक्तिहरूले विभिन्न देवीदेवताहरूलाई बहुकेन्द्रीय रूपमा श्रद्धा गर्छन्। धेरै शैव र वैष्णव अनुयायीहरूले श्री (लक्ष्मी), पार्वती, सरस्वती र देवीका अन्य स्वरूपहरूलाई मान्यता दिन्छन्। त्यसैगरी, शाक्त हिन्दुहरूले शिव र पार्वती, दुर्गा, राधा, सीता र सरस्वती जस्ता देवीहरूको अर्चना गर्छन्, जो शैव र वैष्णव परम्पराहरूमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्।

बाह्य कडीहरू

विकिमिडिया कमन्समा शैव सम्प्रदाय सम्बन्धी अन्य सामग्रीहरू रहेका छन्।

• इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका, "शैव धर्म"
• एलेक्सिस स्यान्डरसन, प्रकाशनहरू, शैव धर्ममा गरिएका विद्वतापूर्ण अध्ययनहरू
• हिन्दु धर्मको विश्वकोश, शैव धर्म