सुदर्शन चक्र

सुदर्शन चक्र हिन्दु पौराणिक कथा अनुसार भगवान विष्णुको एक दिव्य काट्ने र घुम्ने चक्राकार हतियार हो।^[१] सुदर्शन चक्रलाई सामान्यतया विष्णुका चतुर्भुज (चार हात) मध्ये पछाडिको दाहिने हातमा चित्रण गरिन्छ। उनले अन्य हातमा पाञ्चजन्य (शङ्ख), कौमोदकी (गदा), र पद्म (कमल) धारण गरेका हुन्छन्।^[२]

ऋग्वेद मा सुदर्शन चक्रलाई 'समयको चक्र' (कालचक्र) का रूपमा विष्णुको प्रतीक मानिएको छ।^[३] पछि यो हतियार एक आयुधपुरुष (मानवीय स्वरूप) को रूपमा देखा परेको थियो, जसले असुरहरूको विनाशका लागि विष्णुको उग्र पक्षको प्रतिनिधित्व गर्दछ। आयुधपुरुषका रूपमा यस देवतालाई 'चक्रपेरुमल', 'चक्रतालवार', 'चक्रधर' वा 'चक्रपाणि' का नामले चिनिन्छ।

व्युत्पत्ति

'सुदर्शन' शब्द दुईवटा संस्कृत शब्दहरूबाट बनेको छ। सु जसको अर्थ "शुभ वा राम्रो" हुन्छ र दर्शन जसको अर्थ "दृष्टि" हुन्छ। मोनियर-विलियम्स शब्दकोशका अनुसार 'चक्र' शब्द क्रम्, ऋत् वा क्रि धातुबाट व्युत्पन्न भएको हो। यसले रथको पाङ्ग्रा, सूर्यको रथको पाङ्ग्रा वा रूपकका रूपमा 'समयको चक्र' लगायतका धेरै अर्थहरूलाई जनाउँदछ।^[४]^[५] तमिल भाषामा सुदर्शन चक्रलाई 'चक्रतालवार' अर्थात् 'चक्र-भक्त'का रूपमा पनि चिनिन्छ।^[६]

साहित्यमा

ऋग्वेद

ऋग्वेद मा सुदर्शन चक्रलाई विष्णुको प्रतीक र समयको चक्र (कालचक्र) का रूपमा उल्लेख गरिएको छ।^[७]

महाभारत

महाभारत मा यो घुम्ने चक्रलाई विष्णुसँग अभिन्न मानिने कृष्णको हतियारको रूपमा चित्रण गरिएको छ। सम्राट युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञमा कृष्णले सुदर्शन चक्रद्वारा शिशुपालको शिर छेदन गरेका थिए। उनले कुरुक्षेत्रको युद्धको चौधौँ दिनमा सूर्यलाई छेक्नका लागि पनि यसको प्रयोग गरेका थिए। यसबाट कौरवहरू झुक्किएका कारण अर्जुनलाई आफ्ना पुत्र अभिमन्युको मृत्युको बदला लिन जयद्रथको वध गर्ने अवसर मिलेको थियो।

रामायण

रामायणका अनुसार सुदर्शन चक्रको निर्माण दैवी वास्तुकार विश्वकर्माले गरेका थिए। विष्णुले चक्रवान नामक पर्वतको टाकुरामा हयग्रीव नामक दानवको वध गरी उनीबाट यो चक्र प्राप्त गरेका थिए।

अहिर्बुध्न्य संहिता

अहिर्बुध्न्य संहिता पाञ्चरात्र परम्परा अन्तर्गतको एक वैष्णव ग्रन्थ हो। यो एक तान्त्रिक रचना हो, जसको रचना सम्भवतः सन् २०० तिर भएको मानिन्छ।^[८] 'अहिर्बुध्न्य संहिता' को शाब्दिक अर्थ 'पातालको सर्पको सङ्ग्रह' (अहि = सर्प, बुध्न = फेद/जरा) भन्ने हुन्छ।^[८]^[९]

यस संहितामा विष्णुका ३९ विभिन्न स्वरूपहरूको वर्णन गरिएको छ।^[१०] यो संहिता सुदर्शनको अवधारणाका लागि विशेष मानिन्छ। यसले सुदर्शनका लागि मन्त्रहरू र बहु-बाहु (धेरै हात भएका) सुदर्शनको पूजा विधिको विवरण दिन्छ। यसका अध्यायहरूमा अस्त्र, अङ्ग (मन्त्र), व्यूह, ध्वनि र रोगहरूको उत्पत्ति, सुदर्शन पुरुषलाई कसरी प्रकट गर्ने, दैवी अस्त्र र तन्त्रमन्त्र (कालो जादु) लाई कसरी रोक्ने, र सुदर्शन यन्त्र बनाउने तथा पूजा गर्ने विधिहरू समावेश छन्। यसमा तारक मन्त्र, नरसिंहानुष्टुभ मन्त्र र पुरुष सूक्तको पनि उल्लेख छ। यस संहिताका चार व्यूहहरू— वासुदेव, सङ्कर्षण, प्रद्युम्न र अनिरुद्ध हुन्।^[११]

पुराण

पुराण हरूमा पनि सुदर्शन चक्र विश्वकर्माले बनाएको उल्लेख छ, जसमा यसको उत्पत्तिको एक रोचक कथा छ: विश्वकर्माकी छोरी सञ्ज्ञाको विवाह सूर्यदेव सूर्यसँग भएको थियो। तर, सूर्यको तीव्र प्रकाश र तापका कारण उनी सूर्यको नजिक जान सक्दिनथिन्। उनले यसबारे आफ्ना पितालाई जानकारी गराएपछि विश्वकर्माले सूर्यको तेजलाई केही कम गरिदिए ताकि उनकी छोरी पतिसँग बस्न सकून्। सूर्यको त्यही काटिएको तेज बाट विश्वकर्माले तीनवटा दिव्य वस्तुहरू बनाए: उड्ने विमान पुष्पक विमान, शिवको त्रिशूल र विष्णुको सुदर्शन चक्र।^[१२]

दक्ष यज्ञमा सतीको आत्मदाहपछि, शोकाकुल शिवले उनको निर्जीव शरीर लिएर भौंतारिएका थिए। शिवलाई उनको पीडाबाट मुक्त गर्न विष्णुले सुदर्शन चक्र प्रयोग गरी सतीको मृत शरीरलाई ५१ टुक्रा पारिदिएका थिए। देवीको शरीरका ती ५१ भागहरू पृथ्वीका विभिन्न स्थानमा खसेको विश्वास गरिन्छ, जसलाई शक्तिपीठका रूपमा पुजिन्छ।

विष्णुले राजा अम्बरीषको भक्तिबाट प्रसन्न भई उनलाई सुदर्शन चक्रको वरदान दिएका थिए।^[१३]

सुदर्शन चक्रको प्रयोग समुद्र मन्थनका बेला राहुको शिर काट्न र मन्दराचल पर्वतलाई काट्नका लागि पनि गरिएको थियो।^[१४]

ऐतिहासिक चित्रणहरू

चक्रको आकृति धेरै प्राचीन जनजातिहरूको सिक्काहरूमा पाइएको छ, जसमा 'गण' शब्द र उक्त जनजातिको नाम अङ्कित गरिएको छ।^[१५] सुदर्शन चक्रको प्रारम्भिक ऐतिहासिक प्रमाण एक दुर्लभ जनजाति वृष्णि चाँदीको सिक्कामा पाइन्छ, जसमा वृष्णि-राजन्य-गणस्य-त्रातस्यलेखिएको छ। पी. एल. गुप्ताका अनुसार वृष्णिहरूलेजन्य जनजातिसँग महासङ्घ बनाएपछि यो सिक्का संयुक्त रूपमा जारी गरिएको हुन सक्छ। यद्यपि, यसको अहिलेसम्म कुनै ठोस प्रमाण भेटिएको छैन। कनिङ्घमद्वारा फेला पारिएको र हाल बेलायती सङ्ग्रहालयमा राखिएको यो चाँदीको सिक्का वृष्णिहरूको राजनीतिक अस्तित्वको साक्षी हो।^[१६]^[१७] यो सिक्का सन्पूर्व पहिलो शताब्दीतिरको मानिन्छ।^[१५] पछि पञ्जाबमा पनि वृष्णि जातिका तामाका सिक्काहरू फेला परेका थिए। चक्र अंकित सिक्काको अर्को उदाहरण सन्पूर्व दोस्रो शताब्दीका तक्षशिलाका सिक्काहरू हुन्, जसमा सोह्रवटा आरा (Spokes) भएको पाङ्ग्रा अंकित छ।^[१५]

अफगानिस्तानको कुन्दुज क्षेत्रमा रहेको ग्रीको-ब्याक्ट्रियन शहर आइ-खानुममा वासुदेव-कृष्णको छवि अङ्कित सन्पूर्व १८० को एउटा सिक्का फेला परेको थियो, जुन ब्याक्ट्रियाका अगाथोक्लेसले टक्सार गरेका थिए।^[१८]^[१९] नेपालमा, काठमाडौँका राजा जय चक्रवर्तीन्द्र मल्लले पनि चक्र अङ्कित सिक्का जारी गरेका थिए।^[२०]

अहिलेसम्म ज्ञात भएका 'चक्र-विक्रम' सिक्काका दुई प्रकारहरूमध्ये एउटा सुनको सिक्का छ जसमा विष्णुलाई चक्र-पुरुषको रूपमा चित्रण गरिएको छ। यद्यपि चन्द्रगुप्त द्वितीयले 'विक्रम' उपाधि सहितका सिक्काहरू जारी गरेका थिए, तर सिक्काको पछाडिको भागमा कल्पवृक्ष भएकाले यसलाई निश्चित रूपमा उनैले जारी गरेका हुन् भन्न सकिएको छैन।^[२१]^[२२]

सन्दर्भ सामग्रीहरू

↑ Dalal, Roshen (२०१४-०४-१८), Hinduism: An Alphabetical Guide (अङ्ग्रेजीमा), Penguin UK, पृ: 1184, आइएसबिएन 978-81-8475-277-9।
↑ Gopal, Madan (१९९०), K.S. Gautam, सम्पादक, India through the ages, Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, पृ: ८०।
↑ Jakimowicz, Marta (१९८८), Metamorphoses of Indian Gods (अङ्ग्रेजीमा), Seagull Books, पृ: 1988, आइएसबिएन 978-81-7046-029-9।
↑ Monier Monier-Williams (1871). A Sanskrit-English Dictionary, p. 310.
↑ "Chakra", A Sanskrit-English Dictionary, p. 380., Motilal Banarsidass Publications, २००२, आइएसबिएन 9788120831056।
↑ Krishna, Nanditha (२०१७-१२-२६), Hinduism and Nature (अङ्ग्रेजीमा), Penguin Random House India Private Limited, पृ: 60, आइएसबिएन 978-93-87326-54-5।
↑ Agarwala, Vasudeva Sharana (१९६५), Indian Art, Prithivi Prakashan, पृ: १०१।
1 2 Burley, Mikel (२००७), Classical Samkhya and Yoga, Routledge, पृ: 21–22, आइएसबिएन 978-1134159789।
↑ Sukumari Bhattacharji, (1988). The Indian Theogony, p.150. CUP Archive
↑ Muralidhar Mohanty, (2003). Origin and development of Viṣṇu cult, p.105.
↑ Bahadur Chand Chhabra, 2008. Findings in Indian archaeology, p.21. आइएसबिएन ८१८५०६७७६७
↑ Krishnan, S. A. (२०२३-०२-०२), Devas and Kings: Short Stories from Hindu Puranas (अङ्ग्रेजीमा), SA Krishnan, पृ: 11।
↑ Vaswani, J. P. (२०१९-०६-२०), Stories with a difference from the Bhagavata Purana (अङ्ग्रेजीमा), Gita Publishing House, पृ: 114, आइएसबिएन 978-93-86004-23-9।
↑ Sinha, Purnendu Narayana (१९०१), A Study of the Bhagavata Purana (अङ्ग्रेजीमा), पृ: 172।
1 2 3 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; nandita नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ Handa, Devendra (२००७), Tribal Coins of Ancient India, Aryan Books International, पृ: १४०।
↑ Cunningham, Alexander (१८९१), Coins of Ancient India, पृ: ७०।
↑ Joshi, Nilakanth Purushottam (१९७९), Iconography of Balarāma, Abhinav Publications, पृ: २२।
↑ Sagar, Krishna Chandra (१९९२), Foreign Influence on Ancient India, Northern Book Centre, पृ: ९४।
↑ "Jaya Cakravartindra Malla", Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland (Cambridge University Press): 702, १९०८।
↑ Bajpai, K.D (२००४), Indian Numismatic Studies, Abhinav Publications, पृ: १५१।
↑ Agrawal, Ashvini (१९८९), Rise and Fall of the Imperial Guptas, Motilal Banarsidass Publications, पृ: २३।

[1] Dalal, Roshen (२०१४-०४-१८), Hinduism: An Alphabetical Guide (अङ्ग्रेजीमा), Penguin UK, पृ: 1184, आइएसबिएन 978-81-8475-277-9।

[2] Gopal, Madan (१९९०), K.S. Gautam, सम्पादक, India through the ages, Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, पृ: ८०।

[3] Jakimowicz, Marta (१९८८), Metamorphoses of Indian Gods (अङ्ग्रेजीमा), Seagull Books, पृ: 1988, आइएसबिएन 978-81-7046-029-9।

[4] Monier Monier-Williams (1871). A Sanskrit-English Dictionary, p. 310.

[5] "Chakra", A Sanskrit-English Dictionary, p. 380., Motilal Banarsidass Publications, २००२, आइएसबिएन 9788120831056।

[6] Krishna, Nanditha (२०१७-१२-२६), Hinduism and Nature (अङ्ग्रेजीमा), Penguin Random House India Private Limited, पृ: 60, आइएसबिएन 978-93-87326-54-5।

[7] Agarwala, Vasudeva Sharana (१९६५), Indian Art, Prithivi Prakashan, पृ: १०१।

[burley-8] 1 2 Burley, Mikel (२००७), Classical Samkhya and Yoga, Routledge, पृ: 21–22, आइएसबिएन 978-1134159789।

[sukumari-9] Sukumari Bhattacharji, (1988). The Indian Theogony, p.150. CUP Archive

[10] Muralidhar Mohanty, (2003). Origin and development of Viṣṇu cult, p.105.

[11] Bahadur Chand Chhabra, 2008. Findings in Indian archaeology, p.21. आइएसबिएन ८१८५०६७७६७

[12] Krishnan, S. A. (२०२३-०२-०२), Devas and Kings: Short Stories from Hindu Puranas (अङ्ग्रेजीमा), SA Krishnan, पृ: 11।

[13] Vaswani, J. P. (२०१९-०६-२०), Stories with a difference from the Bhagavata Purana (अङ्ग्रेजीमा), Gita Publishing House, पृ: 114, आइएसबिएन 978-93-86004-23-9।

[14] Sinha, Purnendu Narayana (१९०१), A Study of the Bhagavata Purana (अङ्ग्रेजीमा), पृ: 172।

[nandita-15] 1 2 3 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; nandita नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[16] Handa, Devendra (२००७), Tribal Coins of Ancient India, Aryan Books International, पृ: १४०।

[17] Cunningham, Alexander (१८९१), Coins of Ancient India, पृ: ७०।

[18] Joshi, Nilakanth Purushottam (१९७९), Iconography of Balarāma, Abhinav Publications, पृ: २२।

[19] Sagar, Krishna Chandra (१९९२), Foreign Influence on Ancient India, Northern Book Centre, पृ: ९४।

[20] "Jaya Cakravartindra Malla", Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland (Cambridge University Press): 702, १९०८।

[21] Bajpai, K.D (२००४), Indian Numismatic Studies, Abhinav Publications, पृ: १५१।

[22] Agrawal, Ashvini (१९८९), Rise and Fall of the Imperial Guptas, Motilal Banarsidass Publications, पृ: २३।

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]

[१४]

[१५]

[१६]

[१७]

[१८]

[१९]

[२०]

[२१]

[२२]