भारतको झण्डा

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।

ढाँचा:Infobox flag

भारतको राष्ट्रीय झण्डा जसलाई तिरंगा पनि भन्दछन्, तीन रंगको क्षैतिज पट्टिहरुको बीच एक निला रंगको चक्र द्वारा सुशोभित झण्डा छ, जसको परिकल्पना पिंगली वैंकैयाले गरेकी थिइन।[१][२] यसलाई १५ अगस्त १९४७लाई अंग्रेजहरु बाट भारतको स्वतन्त्रताको केही नैं दिन पूर्व २२ जुलाई, १९४७लाई आयोजित भारतीय संविधान-सभाको बैठकमा अपनाइएको थियो।[३] यसमा तीन समान चौड़ाईको क्षैतिज पट्टीहरु छन् , जसमा सबैभन्दा माथि केसरिया, बीचमा श्वेततर्फ तल गहिरा हरियो रङ्गको पट्टी छ। झण्डाको लम्बाई एवं चौड़ाईको अनुपात २:३को छ। सेतो पट्टीको मध्यमा गहिरा निला रंगको एक चक्र छ जसमा २४ अरे हुन्छन्। यस चक्रको व्यास लगभग सेतो पट्टीको चौड़ाईको बराबर हुन्छ अनि रूप सम्राट अशोकको राजधानी सारनाथमा स्थित स्तंभको शिंहको शीर्षफलकको चक्रमा देखिने भएकाको प्रकार हुन्छ।

सरकारी झण्डा निर्दिष्टीकरणको अनुसार झण्डा खादीमा नैं बनना चाहिन्छ। यो एक विशेष प्रकारबाट हातले कातेको कपडाबाट बन्दछ जो महात्मा गांधी द्वारा लोकप्रिय बनाए थियो। यी सबै विशिष्टताहरुलाई व्यापक रुपले भारतमा सम्मान दिइन्छन् भारतीय झण्डा संहिता द्वारा यसको प्रदर्शन र प्रयोगमा विशेष नियन्त्रण छ। [४] झण्डाको हेराल्डिक वर्णन यस प्रकारबाट हुन्छ:
Party per fess Saffron and Vert on a fess Argent a "Chakra" Azure.

तिरंगाको विकास[सम्पादन गर्ने]

यो झण्डा भारतको स्वतन्त्रताको संग्राम कालमा निर्मित गरिएको थियो। १८५७मा स्वतन्त्रताको पहिला संग्रामको समय भारत राष्ट्रको झण्डा बनाउने योजना बनी थियो, तर त्यो आन्दोलन असमय नैं समाप्त भएको थियो र त्यसको साथै त्यो योजना पनि बीचमा नैं अटक गई थियो। वर्तमान रूपमा पहुंचनाले पूर्व भारतीय राष्ट्रीय झण्डा अनेक चरणहरुबाट गुजरेको छ। यस विकासमा यो भारतमा राजनैतिक विकासको परिचायक पनि छ। केही ऐतिहासिक पड़ाव यस प्रकार छन्[५] :-


  • द्वितीय झण्डालाई पेरिसमा मैडम कामा१९०७मा तिनको साथ निर्वासित गरियो केही क्रान्तिकारिहरु द्वारा फहराइएको थियो। केही मानिसेको मान्यताको अनुसार यो १९०५मा भएको थियो। यो पनि पहिला झण्डाको समान था; सिवाय यसको कि यसमा सबैभन्दा माथिको पट्टीमा केवल एक कमल थियो, परन्तु सात ताराहरु सप्तऋषिहरुलाई दर्शान्थे। यो झण्डा बर्लिनमा भए समाजवादी सम्मेलनमा पनि प्रदर्शित गरिएको थियो।[६]


  • १९१७मा भारतीय राजनैतिक संघर्षले एक निश्चित मोड़ लिए डॉ। एनी बीसहरुटलोकमान्य तिलकले घरेलू शासन आन्दोलनको बेला तृतीय चित्रित झण्डालाई फहराए यस झण्डामा ५ रातो र ४ हरी क्षैतिज पट्टीहरु एकको पछि एक अर्को सप्ततऋषिको अभिविन्यासमा यसमा सात सिताराहरु बनेको थियो। माथि किनारमा बायींतर्फ (खंभेको तर्फ) यूनियन जैक थियो। एक कोनमा सेतो अर्धचन्द्र र सितारा पनि थियो।


  • कांग्रेसको सत्र बेजवाड़ा (वर्तमान विजयवाड़ा)मा गरिएको यहाँ आन्ध्र प्रदेशको एक युवक पिंगली वैंकैयाले एक झण्डा बनाए (चौथो चित्र) र गांधी जीलाई दिए। यो दुइ रंगहरुको बनाएको थियो। रातो र हरा रंग जो दुइ प्रमुख समुदाहरु अर्थात हिन्दू र मुस्लिमको प्रतिनिधित्वं गर्दछ। गांधी जीले सुझाव दिए कि भारतको बाँकी समुदायको प्रतिनिधित्व गर्नको लागि यसमा एक सेतो पट्टी र राष्ट्र को प्रगतिको संकेत दिनको लागि एक चलता भयो चरखा हुनुपर्दछ।


  • वर्ष १९३१ तिरंगाको इतिहासमा एक स्मरणीय वर्ष छ। तिरंगा झण्डालाई भारतको राष्ट्रीय झण्डाको रूपमा अपनाउनको लागि एक प्रस्ताव पारित गरिएको र यसलाई राष्ट्र-झण्डाको रूपमा मान्यता मिली।[६] यो झण्डा जो वर्तमान स्वरूपको पूर्वज छ, केसरिया, सेतो र मध्यमा गांधी जीको चल्दै चर्खाको साथ थियो। यो पनि स्पष्ट रुपले बताइएको थियो कि यसको कुनै साम्प्रदायिक महत्त्व थिएन।


  • २२ जुलाई १९४७लाई संविधान सभाले वर्तमान झण्डालाई भारतीय राष्ट्रीय झण्डाको रूपमा अपनाए। स्वतन्त्रता प्राप्त भए पछि यसको रंग र तिनको महत्व बनाई रह्यो । केवल झण्डामा चल्दै चर्खाको स्थानमा सम्राट अशोकको धर्म चक्रलाई स्थान दिइएको छ। यस प्रकार कांग्रेस पार्टीको तिरंगा झण्डा अन्तत: स्वतन्त्र भारतको तिरंगा झण्डा बन्यो।[१]
ब्रिटिश कालीन झण्डा

रंग-रूप[सम्पादन गर्ने]

अशोक चक्र, "धर्मको पहिया (धर्म)

भारतको राष्‍ट्रीय झण्डाको माथि पट्टीमा केसरिया रंग छ जो देशको शक्ति र साहसलाई दर्शाउँदछ। बीचको पट्टीको श्वेत धर्म चक्रको साथ शान्ति र सत्यको प्रतीक हो। निचली हरी पट्टी उर्वरता, वृद्धि र भूमिको पवित्रतालाई दर्शाउँदछ। सेतो पट्टीमा बनेको चक्रलाई धर्म चक्र भन्दछन्। यस धर्म चक्रलाई विधिको चक्र भन्दछन् जो तृतीय शताब्दी ईसा पूर्व मौर्य सम्राट अशोक द्वारा बनाए गए सारनाथ मंदिरबाट लिइएको छ। यस चक्रलाई प्रदर्शित गर्ने आशय यो छ कि जीवन गति‍शील छ र रुकने अर्थ मृत्यु छ।[१]

भारतीय झण्डामा निम्न अनुमानित रंगहरुको अन्तरण प्रयोग हुन्छन्।झण्डामा जो केसरिया, श्वेत, हरा तथा नीलो रंग छ त्यो एचटीएमएल आर.जी.बी अनि वेब रंगोंमा (हेक्साडेसिमल संकेतनमा); सीएमवाइकेका समकक्ष; डाई रंग र पेन्टोनको बराबर सङ्ख्या हल छ।[७]

योजना HTML: सीएमवाइके वस्त्र रंग पैन्टोन
भगवा # FF9933 0-50-90-0 गहिरो केसर 1495c
श्वेत # FFFFFF 0-0-0-0 फीका सेतो 1c
हरा # 138808 100-0-70-30 भारतीय हरा 362c
नीलो # 000080 100-98-26-48 गहिरो नीलो 2755c

आधिकारिक (सीएमवाइके) शीर्ष पट्टीको मूल (0,50,90,0)-रंग कद्दूको सबैभन्दा गरीब-सीएमवाइके (0,54,90,0को साथ); ट्रू डीप भगवा (23, 81, 5)) र (0, 24, 85, 15)) छन्।[७]

विनिर्माण प्रक्रिया[सम्पादन गर्ने]

झण्डाको आकार
आकार मिमी
1% 6300 × 4200
2 3600 × 2400
3% 2700 × 1800
4% 1800 × 1200
5) 1350 × 900
6 900 × 600
7 450 × 300
8% 225 × 150
9% 150 × 100
विधान सौदा बहरुगलुरु (बंगलोर)को माथि भारतीय झण्डा र राज्य प्रतीक

१९५०मा भारतको गणतन्त्र बनेको उपरान्त, भारतीय मानक ब्यूरो (बीआयोएस)ले १९५१मा पहिलो पल्ट झण्डाको केही विशिष्टताहरु बताईं। यी १९६४मा संशोधितको गयीं, जो भारतमा मीट्रिक प्रणालीको अनुरूप थियों। यी निर्देसहरुलाई पछि गएर १७ अगस्त १९६८मा संशोधित गरिएको छ। यी दिशा निर्देश अत्यन्त कड़े छन् र झण्डाको विनिर्माणमा कुनै दोष एक गंभीर अपराध सम्झिन्छ, जसको लागि जरिवाना वा जेल वा दुइटै सजाहरु पनि हुन सक्छन्। [८]

केवल खादी वा हातबाट कातिएको कपड़ा नैं झण्डाको लागि उपयुक्त मानिन्छ। खादीको लागि काँचो माल केवल कपास, रेशम र ऊन छन्। झण्डा बनाउनमा दुइ प्रकारको खादीको उपयोग गरिन्छ, एक त्यो खादी, जसबाट कपडा बन्दछ, र अर्को छ खादी-टाट, जो बेज रंगको हुन्छ र खम्भेमा पहनाइन्छ। खादी टाट एक असामान्य प्रकारको बुनाई छ जसमा तीन धागोहरुको जाल जस्तै बन्दछन् । यो परम्परागत बुनाई भन्दा भिन्न छ, जहाँ दुइ धागोहरुलाई बुनिन्छ। यस प्रकारको बुनाई अत्यन्त दुर्लभ छ, यस कौशललाई बनाई राख्ने बुनकर भारतमा एक दर्जन भन्दा पनि कम छन्। दिशा-निर्देशमा यो पनि बताइएको छ कि प्रति वर्ग सेण्टीमीटरमा १५० सूत्र हुनुपर्दछ,[८] यसको साथै कपडामा प्रति चार सूत्र र एक वर्ग फुटको शुद्ध भार २०५ ग्राम नैं हुनु चाहिये।[९][१०] यस बुनेको खादीलाई दुइ इकाइहरुबाट प्राप्त गरिन्छ, धारवाड़को नजिक गदगबाट र उत्तरी कर्नाटकको बागलकोट जिलहरुबाट। वर्तमानमा, हुबलीमा स्थित कर्नाटक खादी ग्रामोद्योग संयुक्त संघलाई नैं एक मात्र लाइसहरुस प्राप्त छ जो झण्डा उत्पादन र आपूर्ति गर्दछ। यद्यपि भारतमा झण्डा विनिर्माण इकाइहरुको स्थापनाको अनुमति खादी विकास र ग्रामीण उद्योग आयोग (केवीअईसी) द्वारा दिइन्छ परन्तु यदि दिशा-निर्देसहरुको अवज्ञा गरियो भने बीआयोएसलाई यसलाई रद्द गर्ने सबै अधिकार प्राप्त छ।[९]

बुनाई पूर्ण भएपछि, सामग्रीलाई परीक्षणको लागि बीआयोएस प्रयोगशालाहरुमा पठाईिन्छ। कठोर गुणस्तर परीक्षण गरेपछि, यदि झण्डा अनुमोदित हुन जान्छ भनें, त्यसलाई कारखाना फिर्ता पठाई दिइन्छ। तब त्यसलाई प्रक्षालित गर्न सम्बन्धित रंगहरुमा रंग दिइन्छ। केन्द्रमा अशोक चक्रलाई स्क्रीन मुद्रित, स्टहरुसिल्ड वा काढिन्छ। विशेष ध्यान यस कुरालाई दिईनु पर्दछ कि चक्र राम्रो प्रकारबाट प्राप्त हुदछ र दुइटै तरफ ठीकसित देखा देता छ। बीआयोएस झण्डाको जांच गर्दछ र तब त्यो बेचा जा सक्छौं।[८] भारतमा सालाना लगभग चार करोड़ झण्डा बिगर्छन्। भारतमा सबैभन्दा ठूलो झण्डा (६१३ × ४१२ मी.) राज्य प्रशासनिक मुख्यालय, महाराष्ट्रको मन्त्रालय भवनबाट फहराइन्छ।[१०]

झण्डा संहिता[सम्पादन गर्ने]

ढाँचा:भारतको राष्ट्रीय प्रतीक २६ जनवरी २००२लाई भारतीय झण्डा संहितामा संशोधन गरिएको र स्वतन्त्रताको धेरै वर्ष पछि भारतको नागरिकहरुलाई आफ्नो घरहरु, कार्यालहरु र कारखानाहरु आदि संस्थानहरुमा न केवल राष्ट्रीय दिवसहरु पर, तर कुनै पनि दिन बिना कुनै रुकावटको फहराउने अनुमति मिल्यो। अब भारतीय नागरिक राष्ट्रीय झण्डालाई कहीं पनि र कुनै पनि समय फहरा सक्छौं, बशर््दै कि ती झण्डाको संहितालाई कड़ाईसंग पालन गर्नुहोस् र तिरंगाको सम्मानमा कुनै कमी न आउने दहरु। सुविधाको दृष्टिले भारतीय झण्डा संहिता, २००२ लाई तीन भागहरुमा बाँड़िएको छ। संहिताको पहिलो भागमा राष्ट्रीय झण्डाको सामान्य विवरण छ। संहिताको अर्को भागमा जनता, निजी संगठनहरु, शैक्षिक संस्थानहरु आदिको सदस्यहरु द्वारा राष्ट्रीय झण्डाको प्रदर्शनको विषयमा बताइएको छ। संहिताको तेस्रो भाग केन्द्रीय र राज्य सरकारहरु तथा तिनको संगठनहरु र अभिकरणहरु द्वारा राष्ट्रीय झण्डाको प्रदर्शनको विषयमा जानकारी दिन्छ।

नियम अनि विनियम[१]

२६ जनवरी २००२ विधानमा आधारित केही नियम र विनियमन छन् कि झण्डालाई कुन प्रकार फहराया जाए :

  • राष्ट्रीय झण्डालाई शैक्षिक संस्थानहरु (विद्यालहरु, महाविद्यालहरु, खेल परिसरहरु, स्काउट शिविरहरु आदि)मा झण्डालाई सम्मानको प्रेरणा दिनको लागि फहराया जा सक्छ। विद्यालहरुमा झण्डा-आरोहणमा निष्ठाको एक शपथ सामेल गरिएको छ।
  • कुनै सार्वजनिक, निजी संगठन वा एक शैक्षिक संस्थानको सदस्य द्वारा राष्ट्रीय झण्डाको अरोहण/प्रदर्शन सबै दिनहरु र अवसरहरु, आयोजनहरुमा अन्यथा राष्ट्रीय झण्डाको मान सम्‍मान र प्रतिष्‍ठाको अनुरूप अवसरहरुमा गर्न सकिन्छ।
  • नयाँ संहिताको धारा ( २ ) मा सबै निजी नागरिकहरु आफ्नो परिसरहरुमा झण्डा फहराउने अधिकार दिनु स्‍वीकार गरिएको छ।
  • यस झण्डालाई सांप्रदायिक लाभ, पर्दहरु वा वस्‍त्रहरुको रूपमा उपयोग गर्न सकिदैन। जहाँसम्म सम्भव छ यसलाई मौसमदेखि प्रभावित भए बिना सूर्योदयदेखि सूर्यास्‍तसम्म फहराया जाना चाहिन्छ।
  • यस झण्डालाई आशय पूर्वक भूमि, फर्श वा पानीसंग स्‍पर्श गराउनु हुदैन। यसलाई सबारी साधनहरुको हुड, माथि र बगल वा पछि, रेलहरु, नावहरु वा वायुयानमा लपेटा छैन जा सकता।
  • कुनै अन्‍य झण्डा वा झण्डा पट्टलाई राष्ट्रीय झण्डाभन्दा उँचा स्‍थानमा लगाउन सकिदैन। तिरंगा झण्डालाई वंदनवार, झण्डा पट्ट वा गुलाबको समान संरचना बनाएर उपयोग गर्न सकिंदैन।

अधिक जानकारी भारतीय झण्डा संहितामा देख्न सकिन्छ। भारतीय राष्ट्रीय झण्डा भारतको नागरिकहरुको आशाहरु र आकांक्षाहरु दर्शाउँदछ। यो देशको राष्ट्रीय गौरवको प्रतीक हो।

झण्डाको उचित प्रयोग[सम्पादन गर्ने]

सन २००२ भन्दा पहिला, भारतको सामान्य जनताको मानिस केवल केही राष्ट्रीय पर्वहरुलाई छोड़ सार्वजनिक रुपले राष्ट्रीय झण्डा फहरा छैन सकन्थे। एक उद्योगपति, नवीन जिंदल ले, दिल्ली उच्च न्यायालयमा, यस प्रतिबंधलाई हटाउनको लागि जनहितमा एक रिट निबेदन दायर गरे जिंदलले जान बूझ गर, झण्डा संहिताको उल्लंघन गर्दै आफ्नो कार्यालयको भवनमा झण्डा फहराए झण्डालाई जफत गर्न लिइएको र उनमा मुकदमा चलाउने चेतावनी दिएको। जिंदलले बहस गरे की एक नागरिकका रूपमा मर्यादा र सम्मानका साथ झण्डा फहराना तिनको अधिकार छ र यो एक प्रकारबाट भारतको लागि आफ्नो प्रेमलाई व्यक्त गर्ने एक माध्यम हो। [११] तदोपरान्त केन्द्रीय मन्त्रिमण्डल ले, भारतीय झण्डा संहितामा २६ जनवरी २००२,लाई संशोधन गरे जसमा सामान्य जनतालाई वर्षका सबै दिनहरु झण्डा फहराउने अनुमति दिएको र झण्डाको गरिमा, सम्मानको रक्षा गर्नलाई भनिएको छ।

भारतीय संघमा वी.यशवंत शर्माका मामले [१२]मा भनिएको कि यो झण्डा संहिता एक क़ानून छैन, संहिताका प्रतिबंधहरुको पालन गर्नु हुनेछ र राष्ट्रीय झण्डाको सम्मानलाई बनाई राख्नहुनेछ। राष्ट्रीय झण्डालाई फहराना एक पूर्ण अधिकार छैन,मा यस को पालन संविधानका अनुच्छेद ५१-एका अनुसार गर्नु हुनेछ।

झण्डाको सम्मान[सम्पादन गर्ने]

भारतीय कानूनका अनुसार झण्डालाई सधैं 'गरिमा, निष्ठा र सम्मान'का साथ हेर्न पाउनु चाहिन्छ। "भारतको झण्डा संहिता-२००२",ले प्रतीकहरु र नामहरुका (अनुचित प्रयोग निवारण) ऐन, १९५०"को अतिक्रमण गरे र अब त्यो झण्डा प्रदर्शन र उपयोगको नियन्त्रण गर्दछ। सरकारी नियमहरुमा भनिएको छ कि झण्डाको स्पर्श कहिले पनि जमीन वा पानीका साथ हुनु पर्दैन। त्यसको प्रयोग मेज़पोशका रूपमा, वा मंचमा छैन ढका जा सकता, यसबाट कुनै मूर्तिलाई ढका छैन जा सकता न नैं कुनै आधारशिलामा डाला सकिन्थ्यो। सन २००५सम्म यसलाई पोशाकका रूपमा वा वर्दीका रूपमा प्रयोग गरेनन् सकिन्थ्यो। तर ५ जुलाई २००५,लाई भारत सरकारले संहितामा संशोधन गरे र झण्डालाई एक पोशाकका रूपमा वा वर्दीका रूपमा प्रयोग गरिने अनुमति दिए तर पनि यसको प्रयोग कमरका तल भएका कपडेका रूपमा वा जांघियेका रूपमा प्रयोग छैन गर्न सकिन्छ। [१३] राष्ट्रीय झण्डालाई तगरेका रूपमा वा रूमालका रूपमा गर्नमा निषेध छ। [१४] झण्डालाई जानबूझकर उल्टा, रखा गर्न सकिंदैन, कुनैमा डुबाया छैन जा सकता, वा फूलहरुको पंखुडिहरुका अतिरिक्त अन्य वस्तु छैन रखी जा सकती। कुनै प्रकारको सरनामा झण्डामा अंकित छैन गर्न सकिन्छ। [४]

सँभालने विधि[सम्पादन गर्ने]

झण्डाको  सही प्रदर्शन

झण्डालाई संभालने र प्रदर्शित गर्नका अनेक परम्परागत नियमहरुको पालन गर्नु पर्नेछ। यदि खोलेकोमा झण्डा फहराया जा रह्यो छ भनेंसधैं सूर्योदयमा फहराया जाना चाहिन्छ र सूर्यास्तमा उतार दिनुपर्नेछ चाहे मौसमको स्थिति कैसी पनि छ। 'केही विशेष परिस्थितिहरु'मा झण्डालाई रातका समय सरकारी इमारतमा फहराया जा सक्छ।

झण्डाको चित्रण, प्रदर्शन, उल्टा हुन सक्तैन ना नैं यसलाई उल्टा फहराया जा सक्छ। संहिता परम्परामा यो पनि बताइएको छ कि यसलाई लंब रूपमा लटकाया पनि छैन जा सकता। झण्डालाई ९० अंशमा घुमाया छैन जा सकता वा उल्टा गर्न सकिंदैन। कुनै पनि व्यक्ति झण्डालाई एक किताबका समान माथि देखि तल र बायाँ देखि दाया पढ़न सक्दछ, यदि यसलाई घुमाया जाए त परिणाम पनि एक नैं हुनुपर्दछ। झण्डालाई बुरी र गंदी स्थितिमा प्रदर्शित गर्नु पनि अपमान छ। यही नियम झण्डा फहराँदै समय झण्डा स्तंभहरु वा रस्सिहरुका लागि छ। यिनको रखरखाव राम्रो हुनुपर्दछ। [४]

देवलमा प्रदर्शन[सम्पादन गर्ने]

IndiaFlagTwoNations.png

झण्डालाई सही रूपमा प्रदर्शित गर्नका लागि केही नियमहरुको पालन गर्नु पर्छ। यदि यी कुनै पनि मंचका पछि देवलमा समानान्तर रुपले फैला दिइएको छ भनेंतिनको फहराव एक अर्काका नजिक हुनुपर्दछ र भगवा रंग सबैभन्दा माथि हुनुपर्दछ। यदि झण्डा देवलमा एउटा सानो झण्डा स्तम्भमा प्रदर्शित छ भनेंत्यसलाई एक कोणमा रख गर्न लटकाना चाहिन्छ। यदि दुइ राष्ट्रीय झण्डा प्रदर्शित गरे जा रहेका हुन् त उल्टी दिशामा रखना चाहिन्छ, तिनको फहराव गरीब हुनुपर्दछ र तिनलाई पूर्ण प्रकार फैल्याउनु पर्छ। झण्डाको प्रयोग कुनै पनि मेज, मंच वा भवनहरु, वा कुनै घेरावलाई ढकनका लागि छैन गर्नु पर्नेछ। [४]

अन्य देसहरुका साथ[सम्पादन गर्ने]

जब राष्ट्रीय झण्डा कुनै कम्पनीमा अन्य देसहरुका झण्डाहरुका साथ बाहिर खोलेकोमा फहराया जा रह्यो छ भनें त्यसको लागि पनि अनेक नियमहरुको पालन गर्नु हुनेछ। त्यसलाई सधैं सम्मान दिए जाना चाहिन्छ। यसको अर्थ यो छ कि झण्डा सबैभन्दा दाईंतर्फ (प्रेक्षकहरुका लागि देब्रें तर्फ) छ। लाटिन वर्णमालाका अनुसार अन्य देसहरुका झण्डा व्यवस्थित हुनुपर्दछ। सबै झण्डा लगभग एक नैं आकारका हुनुपर्दछ, कुनै पनि झण्डा भारतीय झण्डाको तुलनामा ठूलो हुनु पर्दैन। प्रत्येक देशको झण्डा एक अलग स्तम्भमा हुनुपर्दछ, कुनै पनि देशको राष्ट्रीय झण्डा एकका माथि एक, एक नैं स्तम्भमा फहराना छैन चाहिन्छ। यस्ता समयमा भारतीय झण्डालाई शुरूमा, अन्तमा रखा जाए र वर्णक्रममा अन्य देसहरुका साथ पनि रखा जाए। यदि झण्डाहरुलाई गोलाकारमा फहराना छ भनें राष्ट्रीय झण्डालाई चक्रका शुरुआतमा रख गर्न अन्य देसहरुका झण्डालाई दक्षिणावर्त तरिकाले रखा जाना चाहिन्छ, जबसम्म कि कुनै झण्डा राष्ट्रीय झण्डाको बगलमा न आ जाए। भारतको राष्ट्रीय झण्डा सधैं पहिला फहराया जाना चाहिन्छ र सबैभन्दा पछि उतारा जाना चाहिन्छ।

जब झण्डालाई गुणा चिह्नका आकारमा राखिन्छ त भारतीय झण्डालाई सामुन्ने रखना चाहिन्छ र अन्य झण्डाहरुलाई दाईंतर्फ (प्रेक्षकहरुका लागि देब्रें तर्फ) हुनुपर्दछ। जब संयुक्त राष्ट्रको झण्डा भारतीय झण्डाको साथ फहराया जा रह्यो छ, त त्यसलाई दुइटै तरफ प्रदर्शित गर्न सकिन्छ। सामान्य तौरमा झण्डालाई दिशाका अनुसार सबैभन्दा दाईंतर्फ फहराइन्छ। [४]

गैर राष्ट्रीय झण्डाहरुका साथ[सम्पादन गर्ने]

IndiaFlagNonNational.png

जब झण्डा अन्य झण्डाहरुका साथ फहराया जा रहेकोछ, जस्तै कर्पोरेट झण्डा, विज्ञापनका बैनर होउन् त नियमानुसार अन्य झण्डा अलग स्तंभहरुमा छन् त राष्ट्रीय झण्डा बीचमा हुनुपर्दछ, वा प्रेक्षकहरुका लागि सबैभन्दा देब्रेंतर्फ हुनुपर्दछ वा अन्य झण्डाहरुबाट एक चौडाई ऊंची हुनुपर्छ। राष्ट्रीय झण्डाको स्तम्भ अन्य स्तंभहरुबाट अघि हुनुपर्दछ, यदि यी एक नैं समूहमा छन् त सबैभन्दा माथि हुनुपर्दछ। यदि झण्डालाई अन्य झण्डाहरुका साथ जुलूसमा ले जाया जा रह्यो छ भनें झण्डालाई जुलूसमा सबैभन्दा अघि हुनुपर्दछ, यदि यसलाई धेरै झण्डाहरुका साथ ले जाया जा रह्यो छ भनेंयसलाई जुलूसमा सबैभन्दा अघि हुनुपर्दछ। [४]

घरका भित्र प्रदर्शित झण्डा[सम्पादन गर्ने]

जब झण्डा कुनै बंद कमरामा, सार्वजनिक बैठकहरुमा वा कुनै पनि प्रकारका सम्मेलनहरुमा, प्रदर्शित गरिन्छ त दाईंतर्फ (प्रेक्षकहरुका देब्रें तर्फ) रखा जाना चाहिन्छ किनभनें यो स्थान अधिकारिक हुन्छ। जब झण्डा कक्ष वा अन्य बैठकमा एक वक्ताका बगलमा प्रदर्शित गरे जा रह्यो छ भनें यो वक्ताका दाहिने हाथमा रखा जाना चाहिन्छ। जब यी कक्षका अन्य जग्गामा प्रदर्शित गरिन्छ, त त्यसलाई दर्शकहरुका दाहिनेतर्फ रखा जाना चाहिन्छ।

IndiaFlagIndoors.png

भगवा पट्टीलाई माथि रख्दै यस झण्डालाई पूर्ण रुपबाट फैलाएर गर्न प्रदर्शित गर्नु पर्नेछ। यदि झण्डालाई मंचका पछिको देवलमा लंबमा लटका दिइएको छ तो, भगवा पट्टीलाई माथि रख्दै दर्शेकहरुका सामुन्ने रखना चाहिन्छ ताकि शीर्ष माथितर्फ छ। [४]

परेड र समारोह[सम्पादन गर्ने]

यदि झण्डा कुनै जुलूस वा परेडमा अन्य झण्डा वा झण्डाहरुका साथ ले जाया जा रह्यो छ तो, झण्डालाई जुलूसका दाहीनहरुतर्फ वा सबैभन्दा अघि बीचमा रखना चाहिन्छ। झण्डा कुनै मूर्ति वा स्मारक, वा पट्टिकाका अनावरणका समय एक विशिष्टतालाई लागि रहन्छ,मा त्यसलाई कुनै वस्तुलाई ढकनका लागि प्रयोग छैन गर्नु पर्नेछ। सम्मानका चिह्नका रूपमा यसलाई कुनै व्यक्ति वा वस्तुलाई ढंकना छैन चाहिन्छ। पलटनका रंगहरु, संगठनात्मक वा संस्थागत झण्डाहरुलाई सम्मानका चिह्न रूपमा ढका जा सक्छ।

IndiaFlagParade.png

कुनै समारोहमा फहराँदै समय वा झण्डालाई उतार्दै समय वा झण्डा कुनै परेडबाट गुजरि रहेको छ वा कुनै समीक्षाका बेला, सबै उपस्थित व्यक्तिहरुलाई झण्डाको सामना गर्नु पर्नेछ र ध्यान पूर्वक खड़ा हुनुपर्दछ। वर्दी पहने मानिसहरुलाई उपयुक्त सलामी प्रस्तुत गरनी चाहिन्छ। जब झण्डा स्तम्भदेखि गुजरि रहेको छ, मानिसहरुलाई ध्यान पूर्वक खड़ा हुनुपर्दछ वा सलामी देनी चाहिन्छ। एक गणमान्य अतिथिलाई सिरका पोशाकलाई छोड़ेर सलामी लेनी चाहिन्छ। झण्डा -वंदन, राष्ट्रीय गानका साथ लिया जाना चाहिन्छ। [४]

सबारी साधनहरुमा प्रदर्शन[सम्पादन गर्ने]

सबारी साधनहरुमा राष्ट्रीय झण्डा उड़ानका लागि विशेषाधिकार हुन्छन्, राष्ट्रपति, उप राष्ट्रपति,प्रधानमन्त्री, राज्यपाल, र उप-राज्यपाल, मुख्यमन्त्री, मन्त्रीमण्डलका सदस्य र भारतीय संसदका कनिष्ठ मन्त्रीमण्डलका सदस्य, राज्य विधानसभाहरुका सदस्य, लोकसभाका वक्ताहरु र राज्य विधान सभाहरुका सदस्यहरु, राज्य सभाका अध्यक्षहरु र राज्यका विधान सभा परिषदका सदस्य, भारतको सर्वोच्च न्यायालय र उच्च न्यायालहरुका न्यायाधीसहरु र जल सेना, थल सेनानौ सेनाका अधिकारिकहरुलाई जो झण्डा श्रेणींमा आउँछन्,लाई नैं अधिकार प्राप्त छन्। ती आफ्नो कारहरुमा जब पनि ती जरुरी समझे झण्डा प्रर्दशित गर्न सक्छौं। झण्डालाई एक निश्चित स्थानबाट प्रर्दशित गर्नु पर्नेछ, जो कारका बोनेटका बीचमा दृढ़ हो वा कारका अघि दाईं तरफ रखा जाना चाहिन्छ। जब सरकार द्वारा प्रदान गरियो कारमा कुनै विदेशी गणमान्य अतिथि यात्रा गर्दैछ भनें, हमारा झण्डा कारका दाईंतर्फ प्रवाहित हुनुपर्दछ र विदेशको झण्डा देब्रेंतर्फ उड़ता हुनुपर्दछ।

झण्डालाई विमानमा प्रदर्शित गर्नु पर्नेछ यदि राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री विदेश दौरेमा जा रहेका हुन्। राष्ट्रीय झण्डाको साथ, अन्य देशको झण्डा जहाँ ती जा रहेका हुन् वा त्यस देशको झण्डा जहाँ यात्राका बीचमा विरामका लागि ठहरिन्छ, त्यस देशका झण्डालाई पनि शिष्टाचार र सद्भावनाका संकेतका रूपमा प्रवाहित गर्न सकिन्छ। जब राष्ट्रपति भारतको दौरेमा छन्, त झण्डालाई पोतारोहण गर्नु हुनेछ जहाँदेखि ती चढ़्दै वा उतर्दछन्। जब राष्ट्रपति विशेष रेलगाड़ीबाट देशका भीतर यात्रा गर्न रहहरु होउन् त झण्डा स्टेशनका प्लेटफार्मको सामना गर्दै चालाकको डिब्बेदेखि लागेको रहना चाहिन्छ जहाँदेखि ट्रेन चल्दछन्। झण्डा केवल तब प्रवाहित गरिनेछ जब विशेष ट्रेन स्थिर छ, वा जब त्यस स्टेशनमा आ रहेकोछ जहाँ त्यसलाई रुकछैन। [४]

झण्डालाई उतारना[सम्पादन गर्ने]

शोकका समय, राष्ट्रपतिका निर्देश पर, तिनको द्वारा बताये गए समयसम्म झण्डा आधा प्रवाहित हुनुपर्दछ। जब झण्डालाई आधा झुका गर्न फहराना क छ भनेंपहिला झण्डालाई शीर्षसम्म बढ़ा गर्न फेरि आधासम्म झुकाना चाहिन्छ। सूर्यास्तभन्दा पहिला वा उचित समय पर, झण्डा पहिला शीर्षसम्म बढ़ा गर्न फेरि त्यसलाई उतारना चाहिन्छ। केवल भारतीय झण्डा आधा झुका रह्नेछ जबकि अन्य झण्डा सामान्य ऊंचाईमा रह्नेछ्न्।

समस्त भारतमा राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, प्रधानमन्त्रीहरुको मृत्युमा झण्डा आधा झुका रह्नेछ। लोक सभाका अध्यक्ष वा भारतको सर्वोच्च न्यायालयका मुख्य न्यायाधीशका शोकका समय झण्डा दिल्लीमा झुकाइन्छ र केन्द्रीय मन्त्रिमण्डल मन्त्रीका समय दिल्लीमा र राज्यको राजधानिहरुमा पनि झुकाइन्छ। राज्य मन्त्रीका निधनमा शोकस्वरूप मात्र दिल्लीमा नैं झुकाइन्छ। राज्यका राज्यपाल, माथिाज्यपाल र मुख्यमन्त्रीका लागि राज्य र घटक राज्यहरुमा झुकाइन्छ। यदि कुनै पनि गणमान्य अतिथिका मरने सूचना दोपहरमा प्राप्त हुन्छ, यदि अन्तिम संस्कार छैन भए छन् त माथि बताये गए स्थानहरुमा अर्का दिन पनि झण्डा आधा फहराया जानेछ। अन्तिम संस्कारका स्थानमा पनि झण्डा आधा फहराया जानेछ।

गणतन्त्र दिवस, स्वतन्त्रता दिवस, गांधी जयंती, राष्ट्रीय सप्ताह (६देखि १३ अप्रैल), कुनै पनि राज्यका वर्षगाँठ वा राष्ट्रीय आनन्दका दिन, कुनै पनि अन्य विशेष दिन, भारत सरकार द्वारा निर्दिष्ट गरियो दिनमा मृतकका आवासलाई छोड़ेर झण्डालाई आधा झुकाना छैन चाहिन्छ। यदि शवलाई शोकको अवधिको समाप्तिभन्दा पहिला हटा दिइन्छ त झण्डालाई पूर्ण मस्तूल स्थितिमा उठाया जाना चाहिन्छ। कुनै विदेशी गणमान्य व्यक्तिहरुको मृत्युमा गृह मन्त्रालयबाट विशेष निर्देशदेखि राज्यमा शोकको पालन गरिनेछ। तर पनि, कुनै पनि विदेशका प्रमुख, वा सरकारका प्रमुखको मृत्यु पर, त्यस देशका प्रत्यायित भारतीय मिशन उपर्युक्त दिनहरुमा राष्ट्रीय झण्डा फहरा सक्छौं। राज्यका अवसरहरु, सेना, केन्द्रीय अर्ध सैनिक बलहरुको अन्तेय्ष्टि पर, झण्डाको भगवा पट्टीलाई शीर्षमा राखेर टिकटी वा ताबूतलाई ढक दिनुपर्नेछ। झण्डालाई कब्रमा तल छैन उतारना चाहिन्छ वा चितामा जलाना छैन चाहिन्छ। [४]

निपटान[सम्पादन गर्ने]

जब झण्डा क्षतिग्रस्त छ वा मैला भएकोछ त त्यसलाई अलग वा निरादरपूर्ण ढंगदेखि छैन रखना चाहिन्छ, झण्डाको गरिमाका अनुरूप विसर्जित / नष्ट गर्न दिनुपर्नेछ वा जला दिनुपर्नेछ। तिरंगालाई नष्ट गर्ने सबैभन्दा राम्रो तरिका हो, त्यसका गंगामा विसर्जन गर्नु वा उचित सम्मानका साथ दफना दिनु। [४]

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

संदर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. १.० १.१ १.२ १.३ १.४ भारतीय तिरंगाको इतिहास।भास्‍कर डट कम।१५ अगस्त, २००९
  2. "भारतको राष्ट्रीय झण्डा" 
  3. राष्ट्रीय झण्डा।भारतको राष्ट्रीय पोर्टल पर
  4. ४.०० ४.०१ ४.०२ ४.०३ ४.०४ ४.०५ ४.०६ ४.०७ ४.०८ ४.०९ ४.१० "फ़्लैग कोड अफ इंडिया", २५ जनवरी, २००६ 
  5. "भारतीय तिरंगाको इतिहास" (पीएचपी) 
  6. ६.० ६.१ ६.२ भारतीय राष्ट्र झण्डाको 90 वर्षहरुको इतिहास।तरकश.कम।
  7. ७.० ७.१ हेईमर, ज़ेल्ज्को (२ जुलाई, २००६), "भारत", फ़्लैग्स अफ़ द वर्ल्ड 
  8. ८.० ८.१ ८.२ वत्तम, श्याम सुन्दर. "वाय अल नेशनल फ़्लैग्स बी मेड यी हुबली?", डक्कन हेरल्ड, १५ जून, २००४. अन्तिम पहुँच मिति:2006-10-11.
  9. ९.० ९.१ "फ़्लैग कोड अफ इंडिया, २००२", फ़ैक्ट शीट, पी.आयो।बी, भारत सरकार, ४ अप्रैल, २००२ 
  10. १०.० १०.१ गणपति, प्रिया. "धनेश भट्ट: 'इंडियाज़ ओनली लाइसेन्स्ड ट्राईकलर मेकर'", रीडिफ़.चोम, २५ जनवरी, २००२. अन्तिम पहुँच मिति:2006-10-11.
  11. "माई फ़्लैग, माई कंट्री", रीडिफ़.कम, १३ जून, २००१. अन्तिम पहुँच मिति:२००७-११-१५.
  12. (2004) 2 SCC 510
  13. "स्पोर्ट ट्राईकलर, नॉट बिलो बेल्ट", द टाइम्स अफ इंडिया 
  14. "नो नेशनल फ़्लैग अन अंडरवियर", डेली टाइम्स अफ पाकिस्तान 

बाह्यसूत्र[सम्पादन गर्ने]

ढाँचा:राष्ट्रीय झण्डा