भारतीय वायुसेना

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।

भारतीय वायु सेना

Indian Air Force

IAF Crest.svg
स्थापित 8 October 1932
देश: भारत
आकार: 127,000 personnel
1,370 aircraft
कोt अन्ङ Ministry of Defence
Indian Armed Forces
Headquarters New Delhi, India
आदर्श वाक्य नभःस्पृशं दीप्तम् (Translation:"Touch the Sky with Glory") [१]
रंग Navy blue, sky blue & white
            
वार्षिकोत्सव: Air Force Day: 8 October[२]
सहभागिता:
वेबसाइट: indianairforce.nic.in
सेनापति:
Chief of Air Staff Air Chief Marshal Norman Anil Kumar Browne
चिन्ह
Air Force Ensign Ensign of the Indian Air Force.svg
Roundel Roundel
Fin flash The IAF Fin Flash
Aircraft flown
Attack Jaguar, MiG-27, Harpy
Fighter MiG-21, Mirage 2000, MiG-29, Su-30MKI, HAL Tejas
Helicopter Dhruv, Chetak, Cheetah, Mi-8, Mi-17, Mi-26, Mi-25/35, AgustaWestland AW101
Reconnaissance Searcher II, Heron
Trainer HPT-32 Deepak, HJT-16 Kiran, Hawk Mk 132, Pilatus C-7 Mk II
Transport Il-76, An-32, HS 748, Do 228, Boeing 737, ERJ 135, Il-78 MKI, C-130J

भारतीय वायुसेना (इंडियन एयरफोर्स) भारतीय सशस्त्र सेनाको एक अंग हो जो वायु युद्ध, वायु सुरक्षा, एवं वायु चौकसीको महत्वपूर्ण काम देशको लागि गर्दछ। यसको स्थापना ८ अक्तूबर, १९३२को गरिएको थियो। स्वतन्त्रता (१९५०मा पूर्ण गणतंत्र घोषित हुनु) भन्दा पहिले यसलाई रयल इंडियन एयरफोर्सको नामबाट चिनिन्थ्यो र १९४५को द्वितीय विश्वयुद्धमा यसले महत्वपूर्ण भूमिका निभाएको थियो। स्वतन्त्रता (१९५०मा पूर्ण गणतंत्र घोषित हुनु)को पश्च्यात यस मध्ये "रयल" शब्द हटाएर मात्र "इंडियन एयरफोर्स" गरियो।

स्वतन्त्रता पछि नै भारतीय वायुसेना छिमेकी देश पाकिस्तानको साथ चार युद्ध र चीनको साथ एक युद्धमा आफ्नो योगदान दिई सकेकोछ। अहिले सम्म यसले धेरै ठुलो मिशनहरूलाई अंजाम दिएको छ जसमा ऑपरेशन विजय - गोवाको अधिग्रहण, ऑपरेशन मेघदुत, ऑपरेशन कैक्टस र ऑपरेशन पुमलाई शामिल छ। यस्तो धेरै विवादहरूको अलावा भारतीय वायुसेना संयुक्त राष्ट्र संगको शांति मिशनको पनि सक्रिय हिसा रहेको छ।

भारतको राष्ट्रपति भारतीय वायु सेनाको कमांडर इन चीफको रूपमा कार्य गर्दछन। वायु सेनाध्यक्ष, एयर चीफ मार्शल (ACM), एक चार सितारा कमांडर हुन्छन र वायु सेनाको नेतृत्व गर्दछन। भारतीय वायु सेनामा कुनै पनि समय एकभन्दा धेरै एयर चीफ मार्शल सेवामा कहिल्यै हुदैन।

यसको मुख्यालय नयाँ दिल्लीमा स्थित छ एवं २००६को आंकडाको अनुसार यसमा कुल मिलाकर १७०,००० जवान एवं १,३५० लडाकू विमान छन जो यसलाई विश्वको चौथो सबभन्दा ठुलो वायुसेना भएको दर्जा दिलाउद छ। [३]

उद्देश्य[सम्पादन गर्ने]

पछिल्लो केही वर्षहरूमा भारतीय वायुसेनाको विकास: 1) 1933-1941 2)1942-1945 3) 1947-1950 4) 1950 देखी वर्तमान[४]

भारतीय वायुसेनाको मिशन, सशस्त्र बल ऐन, १९४७ द्वारा परिभाषित गरिएको छ भारतको संविधान र सेना अधिनियम १९५०, हवाई युद्धक्षेत्रमा:

"भारत र सहित हरेक भागको रक्षा, त्यसको बचावको लागि तैयारी र यस्तो सबै कृत्यहरूको रूपमा अपनी अभियोजन पक्ष र यसको प्रभावी वियोजनको समाप्ति पछि युद्धको समयमा अनुकूल गर्न सकिन्छ।"

यस प्रकार, भारतीय वायु सेनालाई सबै खतरबाट भारतीय हवाई क्षेत्रको रक्षा करना, सशस्त्र बलको अन्य शाखाहरूको साथ संयोजनको रूपमा भारतीय क्षेत्र र राष्ट्रिय हितहरूको सुरक्षा प्राथमिक उद्देश्य हो। भारतीय वायु सेना युद्धको मैदानमा, भारतीय सेनाको सैनिकहरूलाई हवाई समर्थन तथा सामरिक र रणनीतिक एयरलिफ्ट गर्ने क्षमता प्रदान गर्दछ। भारतीय वायु सेना एकीकृत अंतरिक्ष प्रकोष्ठको साथ दुई अन्य शाखाहरू भारतीय सशस्त्र बल, अंतरिक्ष विभाग भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन (इसरो)को साथ अंतरिक्ष आधारित सम्पत्तिको उपयोग प्रभावी ढंगसंग गर्नको लागि, सैनिक दृष्टिबाट इस संपत्तिमा ध्यान दिन्छ

भारतीय वायु सेना भारतीय सशस्त्र बलको अन्य शाखाहरूको साथ साथ बिपत्ती राहत कार्यक्रमहरूमा प्रभावित क्षेत्रमा राहत सामग्री खसाउने, खोज एवं बचाव अभियान, बिपत्ती क्षेत्रहरूमा नागरिक निकासी उपक्रममा सहायता प्रदान गर्दछ। भारतीय वायु सेनाले २००४मा सुनामी तथा १९९८ रमा गुजरात चक्रवातको समयमा प्राकृतिक बिपत्तीहरूबाट बचावको लागि राहत आपरेशनको रूपमा व्यापक सहायता प्रदान गर्यो। भारतीय वायु सेना अन्य देशहरूको राहत कार्यक्रमहरूमा पनि सहायता प्रदान गर्दछ, जस्तो की उसले ऑपरेशन रेनबो (Rainbow)को रूपमा श्रीलंकामा गर्यो।

इतिहास[सम्पादन गर्ने]

भारतीय वायुसेना (Air Force) स्कीन कमेटी (Skeen Committee) द्वारा १९२६ ई.मा गरिएको सिफारिशको आधारमा १ अप्रैल, १९३३मा भातीय वायुसेनाको गठन गरियो। केही वापिटि (Wapiti) विमानों, क्रानवेल (Cranwel) प्रशिक्षित केही उडाका तथा वायुसैनिक (airmen)को सानो दलबाट यस सेनाले कार्य शुरु गर्यो। बितेका ३५ वर्षहरूमा भारतीय वायुसेनाले विशेष विस्तार र प्रतिष्ठा अर्जित गरेको छ। आज भारतीय वायुसेना राष्ट्रको सुरक्षाको दृष्टिबाट सशस्त्र सेनाको न केवल अपरिहार्य एवं पृथक्‌ अंग हो, बरु यो आधुनिकतम वायुयानहरूबाट सुसज्जित एक विस्तारी वायुसेनाको उडाकू बेडा बनेको छ।

द्वितीय विश्वयुद्ध (१९३९-१९४५)[सम्पादन गर्ने]

एक वेस्टलैंड वापिटी, भारतीय वायुसेनाको शुरूआती विमानहरू मध्ये एक।

भारतीय वायुसेनाको गठन ब्रिटिश कालिन भारतमा रयल एयरफोर्सको एक सहायक हवाई दलको रूपमा गरिएको थियो।[५] भारतीय वायु सेना ऐन, १९३२ लाई त्यसै वर्ष ८ अक्तूबर देखी लागु गरियो[६] जसको अन्तर्गत रयल एयरफोर्सको वर्दी, ब्याज, र प्रतीक चिन्ह अपनाईयो।[७] १ अप्रैल १९३३को वायुसेनाको पहले स्कवड्रन, स्कवड्रन क्र. १को चार वेस्टलैंड वापिटी विमान र पांच पाइलटहरूको साथ गठन गरियो। भारतीय पायलटहरूको नेतृत्व फ्लाइट लेफ्टिनेंट सेसिल बाउशरको अन्तर्गत सौफियो।[८] १९४१ तक स्कवड्रन क्र. १ भारतीय वायुसेनाको एकमेव स्कवड्रन थियो जसमा दुई अरु विमान शामिल गरिएको थियो।[८] शुरूआतमा वायुसेनाको केवल दुई शाखाहरू थियो, ग्राउंड ड्यूटी र रसद शाखा।

द्वीतिय विश्व युद्धको समयमा भारतीय वायुसेनाको चिन्ह मध्येको रातो गोला हटाईयो ताकी जापानी हिनोमारू (उगता सुरज)को साथ साम्यको टाला जा सकें।[७] 1943मा वायुसेना बढ कर सात स्कवड्रनस र 1945 तक नौं स्कवड्रनसको भयो जसमा वल्टी वेंजंन्स गोता बमवर्षक र हरिकेन, र ए. डब्लू 15 अटलांटस जसबाट 1944मा शामिल गरियो।[८] भारतीय वायुसेनाले बर्मा बढदो जापानी सेनालाई रोक्न सहायता प्रदान गरेको थियो, जहां यसले आफ्नो पहिलो हवाई हमला अराकनमा जापानी सैन्य सिबिरमा गर्यो। वायुसेनाले माई हंग सन, र उत्तरी थाइलैंडको चैंग माई र चैंग राएमा पनि जापानी हवाई अडामा हमला गर्यो। आफ्नो योगदानको लागि 1945मा राजा जर्ज VIले यसलाई रयलको उपाधि दिए।[९]

स्वतन्त्रता पछिको शुरूआती वर्ष (१९४७-१९५०)[सम्पादन गर्ने]

रेफ्युजी भारतीय वायुसेनाको डाकोटा विमानले ल्याउने प्रतिक्षा गर्दै

स्वतन्त्रताको पश्च्यात भारत दुई भाग, भारत संघ र डोमिनियन अफ पाकिस्तान,मा बांडियो। भौगोलिक विभाजन पछि वायुसेना पनि दुबै देशमा बाडियो। भारतको वायुसेनाको नाम रयल इंडियन एयरफोर्स नै रह्यो तर दस मध्ये तिन स्कवड्रन र कार्यालय जो पाकिस्तानमा गएको थियो त्यो रयल पाकिस्तान एयरफोर्समा शामिल गरियो।[१०] रयल इंडियन एयरफोर्सको चिन्ह एक अंतरिम 'चक्र' अशोक चक्रबाट व्युत्पन्न चिन्हबाट बदलिएको थियो।[७]

त्यसै बेला जम्मू कश्मीरको ग्रहणको विवाद खडा भयो। पाकिस्तानी सेना राज्यमा छिरेको देखेर त्यसका महाराजाले भारतको हिस्सा बनना स्वीकार गरे ताकी सैन्य सहायता मिल्न सकोस।[११] विलयको कागजातमा दस्तखत हुन बित्तिकै रयल इंडियन एयरफोर्सले सैन्य टुकडिहरू युद्ध क्षेत्रमा उत्रिन शुरू भएको थियो र यो था जब रसद कार्यको एक राम्रो प्रबंधनको रूपमा काम आयो।[११] यस प्रकर भारत-पाकिस्तानमा पुर्णतया: युद्ध छेडियो जवकी युद्धको औपचारिक घोषणा कहिल्यै गरिएन।[१२] युद्धको समय रयल इंडियन एयरफोर्सको पाकिस्तानी वायुसेनाबाट हवाई युद्धमा सामना भएअन तर सैन्य टुकडिहरूलाई पुर्याउने र जमीनी दललाई हवाई सहकार्य दिन यसको महत्वपुर्ण योगदान रह्यो।[१३]

भारतको १९५०मा गणतंत्र घोषित करते हि रयल शब्द हटाएर मात्र इंडियन एयरफोर्स गरियो र त्यसै समय देखी आज कार्यान्वित चिन्ह अप्नायो।[७][१४]

कौंगो युद्ध र गोवा मुक्ती संग्राम (१९६०-१९६१)[सम्पादन गर्ने]

भारतीय वायुसेनाले 1960मा महत्वपूर्ण संघर्ष देख्यो जब कौंगोमा बेल्जियमको ७५ वर्षको राज अचानक खत्म भयो र देशको ठुलो मात्रामा हिंसा र विद्रोहले निल्यो।[१५] भारतीय वायुसेनाले आफ्नो पाँचौ स्कवड्रन, जो इंगलिश इलेक्ट्रिक कैनबेरा विमानहरूको दस्ता थियो, लाई संयुक्त राष्ट्र संघको कौंगो अभियानमा सहायता दिने मनसायबाट रवाना गर्यो। स्क्वाड्रनले नवंबरमा परिचालन मिशनको उपक्रम शुरू गर्यो।[१६] १९६६मा संयुक्त राष्ट्र संघको अभियान खत्म नभएसम्म स्क्वाड्रन त्यहा टिकि रह्यो।[१६] लिओपोल्डविल र कमिनाबाट कार्य गर्दै कैनबेरा विमानहरूले चाडै नै विद्रोही वायुसेनालाई निस्तिनाबुत गर्यो र संयुक्त राष्ट्र संघको जमीनी दस्ताको एक मात्र हवाई सहारा बन्यो।[१७]

१९६१को अन्तमा वर्षौ देखी चली आई रहेको कुराकानि पछि भारतीय सरकारले पोर्चुगलियोंको गोवा र छेउछाउको इलाकाबाट लखेट्नको लागि सशस्त्र बलोंको तैनात गर्ने निर्णय लिया।[१८] ऑपरेशन विजय अन्तरगत भारतीसेनालाई जमीनी दलको सहायता प्रदान गर्नको लागि अनुरोध गरियो। 8 देखी 18 दिसंबरको बिच पोर्चुगली वायुसेनालाई बाहिर निकाल्ने उद्देश्यबाट केही फाइटर्स र बमवर्षक विमानों द्वारा जांच उडान गरियो तर यसको कोई असर भएन।[१८] १८ दिसंबरमा कैनबेरा बमवर्षकहरूले डाबोलिम हवाई पट्टीमा बमबारी गर्यो तर यस कुरालाई विशेष ध्यान राखियो कि टर्मिनल र एटीसी टवर बर्बाद न नहोस। दुई पोर्चुगली यातायात विमान (सुपर कस्टिलेशन र डीसी-६)को अकेला छोडियो ताकी त्यसमाथि कब्जा गर्न सकियोस र पोर्चुगली पाइलट त्यसलाई क्षतिग्रस्त हवाई पट्टीबाट उडाएर लान सफल भए जसको जरिये उनीहरू पोर्चुगल भाग निकले।[१८] हंटर विमानहरूले बाम्बोलिममा वायरलेस स्टेशनमा हमला गर्यो र वैम्पायर विमानो द्वारा जमीनी दस्तालाई सहायता प्रदान गरियो।[१८] दमनमा मैस्टर विमानो द्वारा पोर्चुगली बंदूक पदमा हमला गरियो।[१८] औरागन्स (जसलाई भारतीय वायुसेनामा तुफानिज भनिन्छ)ले दीवमा रनवेमा बमबारी गर्यो र नियंत्रण टावर, वायरलेस स्टेशन र मौसम स्टेशन नष्ट गर्यो।[१८]

सीमा विवाद र वायुसेनामा बदलाव (१९६२-१९७१)[सम्पादन गर्ने]

हाल-24 मारुत, भारतीय वायुसेनामा शामिल गरिएको पहिलो लढाकू विमान।

1962मा भारत र चीनमा स्तथी युद्ध स्तर सम्म पुग्यो जब चीनले अपनी सैन्य टुकडियां भारतको सिमावर्ती इलाकामा उपस्थित गरायो।[१९] भारत-चीन युद्धको समयमा भारतको सैन्य योजनाकार वायुसेना तैनात गर्ने र प्रभावी ढंगबाट प्रयोगमा असफल रहे जसको खामियाजा भारतलाई चीनको हातबाट धेरै ठाउमा मुश्किलको सामना गर्न पर्यो, खास गरेर जम्मू-कश्मिरमा।[१९]

भारत-चीन युद्धको तिन वर्ष पछि 1965मा कश्मिरको लेकर भारत-पाकिस्तानमा द्वीतिय युद्ध छेडियो। चीनसंग युद्धबाट सबक लिदै यस पटक भारतले अफ्नो वायुसेनालाई युद्धको समयमा ठुलो मात्रामा प्रयोग गर्यो। यो पहिलो पटक थियो जब भारतीय वायुसेनाले दुशमनी वायुसेनाबाट आमने-सामने भिडन्तको हो।[२०] इस बार थल सेनाको मदद गर्नको सट्टा[२१] वायुसेनाले पाकिस्तानी वायुसेनाको हवाई अडडाहरूमा स्वतंत्र हमला गर्यो।[२२] यो अडडा पाकिस्तानी सिमाको धेरै भित्र थिए जसबाट भारतीय वायुसेनाको विमानहरूले वायुयान - विध्वंसी गोलाबरीमा धेरै खतरा थियो।[२३] युद्धको समयमा पाकिस्तानी वायुसेनाले भारतीय वायुसेनाबाट धेरै गुणात्मक श्रेष्ठताको आनन्द लियो किनकी भारतीय विमान द्वीतिय विश्व युद्धको पुरानो विमान थिए। यसको बावजूद, भारतीय वायुसेना पाकिस्तानी वायुसेनाको संघर्ष क्षेत्रमा हवामा श्रेष्ठता पाउनबाट रोक्नमा सक्षम रह्यो।[२४] युद्ध समाप्तीमा पाकिस्तानले ११३ भारतीय विमान झारेको दावा गर्यो जबकी भारत केवल ७३ पाकिस्तानी विमान मात्र खसायो।[२५] ६०% भन्दा धेरै भारतीय विमान पठानकोट र कालिकुंडामा हवाई पट्टीमा खडे-खडे हि बरबाद गरिएको थियो।[२६]

१९६५को युद्ध पछि भारतीय वायु सेनाले आफ्नो बदलाव र आफ्नो क्षमताहरूमा सुधारको एक श्रृंखला शुरू गर्यो। १९६६मा पैरा कमाण्डोको रेजिमेण्ट तयार गरियो।[२७] आफ्नो रसद आपूर्ति र बचाव कार्य गर्ने क्षमतामा वृद्धिको लागि वायुसेनाले हिन्दुस्तान एरोनटिक्सद्वारा ऐव्रो बाट प्राप्त लाइसंन्स अन्तर्गत बनाईएको ७२ एचएस ७४८ विमान शामिल गर्यो।[२८] भारतले लडाकू विमानहरूको स्वदेशी निर्माणमा धेरै दबाव डाल्न शुरू गर्यो जसको परिणाम स्वरूप प्रसिद्ध जर्मन एयरोस्पेस इन्जीनियर कर्ट टैन्क द्वारा डिजाइन गरिएको हाल एचएफ-२४ मारूत विमान भारतीय वायुसेनाको अंग बन्यो।[२९] हाल (हिन्दुस्तान एरोनटिक्स लिमिटेड)ले पनि फलंड ग्नात विमानहरूको एक उन्नत संस्करण हाल-अजित विकसित गर्न शुरू गर्यो।[३०] यसको साथ भारतले माक-२ (ध्वनीको रफ्तार भन्दा दुई गुना)को रफ्तारबाट उडने वाले रुसी मिग-२१ र सुखोई सू-७ लडाकू विमान शामिल गरियो।[३१]

बंगलादेश मुक्ति युद्ध (१९७१)[सम्पादन गर्ने]

१९७१को अन्तमा पुर्व पाकिस्तानमा स्वतन्त्रता आन्दोलनको बेला भारत-पाकिस्तानको बिच बंगलादेश मुक्ती संग्राम छेडियो।[३२] २२ नवंबर १९७१मा युद्ध शुरू हुनु भन्दा दस दिन पहिले नै चार पाकिस्तानी एफ-८६ सेबर लडाकू विमानहरूले भारतीय व गरीबपुरमा मुक्ती भनी इलाकाहरूमा हमला गर्यो जो अन्तरराष्ट्रिय सिमाको धेरै नजीक छ। चार मध्ये सेबर विमानहरूलाई भारतीय फलंड ग्नात विमानहरूले झार्यो।[३३] ३ दिसंबरमा भारतले पाकिस्तानको विरुद्ध युद्धको औपचारिक घोषणा गर्यो जसको साथै पाकिस्तानी वायुसेनाले श्रीनगर, अम्बाला, सिरसा, हलवारा र जोधपुरमा ठुलो हमला गर्यो। अधिकारीहरूलाई पहिले नै यसको आशंका थियो यस कारण पहिले नै सावधान भए जसको कारण मामुली नुकसान भयो।[३४] भारतीय वायुसेनाले चाडै नै जवाबी कारवाही गर्यो जसको पछि पाकिस्तानी सेना बचावको मुद्रामा उडान भर्नको लगी।[३५]

शुरूआती दुई हप्तामा नै भारतीय वायुसेनाले पाकिस्तानी सीमामा २,००० उडान भर्यो र बढदो थल सेनालाई सहायता प्रदान गर्यो।[३६] भारतीय वायुसेनाले नौ सेनालाई पनि अरब सागर र बंगालको खाडीमा पाकिस्तानी नौ सेनाको विरुद्ध लडन सहायता प्रदान गर्यो। पश्चिमी सिमानामा लोंगेवालाको लडाईमा वायुसेनाले २९ पाकिस्तानी टैंक, ४० बख्तरबंद गाडीहरू र एक रेल ध्वस्त गरिदियो ।[३७] वायुसेनाले पश्चिमी पाकिस्तान बमबारी गर्दै धेरै प्रमुख लक्ष्यहरूलाई निशाना बनायो जसमा कराचीमा तल अधिष्ठापनों, मंगला डैम र सिंधमा गैस प्लांट शामील थिए।[३८] यसै किसिमको रण-निती पुर्वी पाकिस्तानमा आपनाईयो जहां वायुसेनाले धेरै और्डनन्स कारखाना, हवाई पट्टी र प्रमुख इलाकालाई लक्ष्य बनायो।[३९] पाकिस्तानी सेनाको आत्मसमर्पण पछि भारतीय वायुसेनाले ९४ पाकिस्तानी विमान जसमा ५४ एफ-८६ सेबर लडाकू विमान शामिल थियो, झारेको दावा गर्यो।[४०] वायुसेनाले ६,००० भन्दा धेरै उडान भर्यो[३६] जसमा यातायात विमान र हैलिकप्टर शामिल थिए।[३६] युद्धको अन्तिम क्षणमा वायुसेनाले पाकिस्तानी सेना माथि ढाकामा आत्मसमर्पण गर्नको लागि पर्चा झार्यो।[४१]

कारगिल भन्दा पहिलेको गतिविधि (१९८४-१९८८)[सम्पादन गर्ने]

१९८४मा भारतले ऑपरेशन मेघदूत शुरू गर्यो, जसको अन्तर्गत सियाचिनको कश्मीरमा फिर्ता शामिल गर्नु थियो।[४२] वायुसेनाको मी-८, चेतक र चीता हेलिकप्टर्सले धेरै भारतीय सेनानीहरूलाई सियाचिनमा उतार्यो।[४३] १३ अप्रैल १९८४ माको शुरू भयो यो अभियान सियाचिनलाई अफ्टयारो मुश्किल परिस्थितिहरूको सन्दर्भमा आफ्नो तरहको एकमेव अभियान थियो। यो सैन्य अभियान कामयाब रह्यो। भारतीय सेनालाई कुनै पनि किसिमको रुकावटको सामना गर्नु परेन र यो सियाचिनको धेरै जसो भागमा पुनः वर्चस्व साबित गर्नमा सफल रह्यो।[४४]

भारतीय वायुसेनाको एन-32 जो ऑपरेशन पुमलाईमा काम आए।

श्रींलंकाको गृह युद्धलाई खत्म गर्न र मानविय सहायता प्रदानको वार्ता जब विफल रह्यो[४५] तब भारतीय प्रशासनले ऑपरेशन पुमलाई शुरू गर्यो[४५] जसको सिलसिलामा 4 जुन 1987मा पांच एन-32 द्वारा, जसलाई पांच मिराज 2000ले हवाई सुरक्षा प्रदान गर्ने कार्य गर्यो, मानविय आबश्यकताको सामान झार्यो जसबाट श्रींलंकाको सेनाले बिना विरोध हुन दियो।[४५][४६]

संगठन[सम्पादन गर्ने]

ढाँचा:भारतीय वायुसेनाको विमान भारतीय वायुसेनाको प्रमुख अधिकारी चीफ ऑव एअर स्टाफ (Chief of Air Staff) भनिन्छ र यसको पद चीफ एअर मार्शल (Air Marshal)को हुदछ। वायुसेनाको मुख्यालय दिल्लीमा स्थित छ, जसद्वारा संपूर्ण संगठनमा नियंत्रण राखिन्छ। चीफ ऑव एअर स्टाफको सहायताको लागि एअर मार्शल तथा वाइस एअर मार्शल (Vicem Air Marshal), या एअर कमोडोर (Air Commodor) पदको मुख्य चार स्टाफ अधिकृत (staff officers) हुदछन। यहि वायुसेनाको प्रमुख शाखाहरू माथि नियंत्रण राख्दछन।

वायुसेनाको मुख्यालय निम्नलिखित चार मुख्य शाखाहरूमा विभक्त छ :

(१) एअर स्टाफ (Air Staff) शाखा,

(२) प्रशासनिक शाखा,

(३) अनुरक्षण (Maintenance) शाखा तथा

(४) कार्यनीति एवं योजना (Policy and Plans) शाखा।

एअर स्टाफ शाखा[सम्पादन गर्ने]

यस शाखाको अन्तर्गत निम्नलिखित निदेशालय छ : सिगनल, प्रशिक्षण (Training), प्रासूचना (Intelligence), मौसम विज्ञान र सहायक एवं रिजर्व (Auxiliary and Reserve)।

प्रशासनिक शाखा[सम्पादन गर्ने]

यस शाखामा निम्नलिखित निदेशालय छ : संगठन, (Organization), कार्मिक (Personnel), चिकित्सा व्यवस्था लेखा, कार्मिक सेवा, वायुसेना निर्माण (Airforce, Works), मुख्य अभियंता, वायुसेना खेलकूद, नियन्त्रक बोर्ड तथा जज-एडवोकेट। यसमा चिकित्सा व्यवस्था र लेख विभाग विशेष महत्वको छ।

कमान तथा फौजी काररवाई (Command and Operations)[सम्पादन गर्ने]

वायुसेनाको मुख्यालय अन्तर्गत चार प्रधान विरचनाएँ (formations) छ, जसलाई कमान भनिन्छ। वायुसेनाको केही यूनिटहरूको अतिरिक्त अन्य सबै यूनिटहरू यिन कमानको अन्तर्गत आउद छ। देशको विभिन्न भागमा स्थित विंग (wings) एवं केंद्र (stations) द्वारा कमान वायुसेनामा आफ्नो नियन्त्रण राख्दछ। प्रत्येक विंग एवं केंद्रको अन्तर्गत अनेक उडान, प्रशिक्षण, प्राबिधिक एवं स्थैतिक यूनिट रहन्छ। उपर्युक्त चार कमानहरू निम्नलिखित छन :

(१) फौजी काररवाई कमान, (२) प्रशिक्षण कमान, (३) अनुरक्षण कमान तथा (४) ईस्टर्न एअर कमान (Eastern Air Command)। १९५२ ई.मा संसद् द्वारा रिजर्व एंड ऑक्जिलियरी एअर फोर्स ऐन पारित गरियो। इस ऐनको पालन गर्नको लागी निम्नलिखित सात स्क्वाड्रनहरूको गठन गरियो : ५१ नं. (दिल्ली), ५२ नं. (बंबई), ५३ नं (मद्रास), ५४ नं. (उ. प्र.), ५५ नं. (बंगाल), ५६ नं. (उडीसा) र ५७ नं. (पंजाब)।

वायुसेनाको पद[सम्पादन गर्ने]

वायुसेनाको कमीशन अधिकृतको निम्नलिखित पद हुन्छ :

चीफ एअर मार्शल, एअर मार्शल, एअर वाइस मार्शल, एअर कमोडोर, ग्रूप कैप्टन विंग कमांडर, स्क्वड्रन लीडर, फ्लाइट लेफ्टिनेंट, फ्लाइंग अधिकृत तथा पाइलट अधिकृत।

उपर्युक्त पदहरूको अतिरिक्त अन्य अधिकारीहरूको पद निम्नलिखित हुन्छ :

मास्टर वारंट अधिकृत, वारंट अधिकृत, फ्लाइट सारजेंट, सारजेंट कार्पोरल, लीडिंग एअरक्राफ्ट मैन, एअरक्राफ्ट मैन क्लास १ तथा एअरक्राफ्ट मैन क्लास २।

ढाँचा:भारतीय वायुसेनाको अधिकृतहरूको पद

वायुसेनामा प्रशिक्षण सुविधा[सम्पादन गर्ने]

एअर फोर्स फ्लाइंग कलेज, जोधपुर, र पाइलट ट्रेनिंग स्कूल, इलाहाबाद,मा विमानचालकहरूलाई उडानको प्रारंभिक प्रशिक्षण एक वर्षसम्म दिईन्छ। हैदराबाद स्थित जेट ट्रेनिंग एंड ट्रांसपोर्ट ट्रेनिंग विंग्समा जेट एवं बहुइंजन (multiengined) वायुयानहरू माथि एक वर्षसम्म उच्च उडान एवं संपरिवर्तन (conversion) प्रशिक्षण दिईन्छ। जलाहल्लि (बंगलोर) स्थित एअर फोर्स टेक्निकल कलेज (Airforce Technical College)मा इंजीनियरिंग तथा सिंगनल आदिको अधिकारी प्रशिक्षण दिएर तैयार गरिन्छ। जलाहल्लि स्थित स्कूलमा उच्च सिगनल ट्रेडको वायुसैनिकहरूलाई प्रशिक्षित गरिन्छ। पूर्णांग हवाई कर्मी (air crew)को उपाधि पाउनबाट पूर्व छात्र नेविगेटर (pupil navigator) लाई प्रारम्भिक प्रशिक्षण जोधपुरमा र उच्च प्रशिक्षण हैदराबादमा प्राप्त गर्दछन। कोयपुत्तूर स्थित एअर फोर्स ऐडमिनिस्ट्रटिव कलेजमा अनेक स्थलीय कार्यको लागि अधिकारीहरूलाई प्रशिक्षण हुदछ। बंगलोरको ऐविएशन मेडिसिन कालेजमा मेडिकल अधिकृतहरूलाई प्रशिक्षित गरिन्छ। तंबारम स्थित स्कूलमा फ्लाइंग इंस्ट्रक्टरहरूलाई प्रशिक्षण हुदछ। हैदराबादमा उच्चाधिकारीहरूलाई स्थल तथा हवाई युद्धको एक साथ अध्ययन गराउनको लागि एक स्कूल छ। आगरामा छाताधारी सैनिक (paratroopers) लाई प्रक्षिणको लागि स्कूल छ।

भारतीय वायुसेना निम्नलिखित विमानहरूको उपयोग गर्दछ :

प्रशिक्षण विमान (Training Aircraft) - टाइगर मथ (Tiger Moth), पर्सिवल प्रेंटिस (Percival Prentice), एच. टी-२ (H. T-२), हार्वार्ड स्पिटफायर (Harvard Spitfire), वैंपायर (Vampire) तथा डाकोटा (Dakotas)।

२. लडाकू विमान ( Fighter Aircraft) - स्पिटफायर (Spitfire), टेंपीट (Tempeet), वैंपायर, तूफानी (Toophani), हंटर (Hunter) तथा नैट (Gnat)।

३. परिवहन वायुयान (Transport Aircraft) - डाकोटा, डीवान सी-११९ (Devon C-११९) बक्सकार (Boxcar), ऑटर्स (Otters), वाइकाउंट (Viscount), इलिशिन (Illyshin) तथा पैकेट (Paket)।

४. बमवर्धक (Bombers) - लिबरेटर (Liberator) तथा कैनबरा (Canberra)।

५. टोह लेनेवाले विमान (Reconnaissance) - स्पिटफायर, ऑस्टर (Auster) तथा हार्वार्ड (Harvard)।

६. अतिरिक्त विमान - हेलिकप्टर (Helicopter), ऑस्टर, तथा कानपुर-१ (Kanpur-१)।

विमानको उत्पादन (Aircraft Production)[सम्पादन गर्ने]

भारत सरकारले बंगलोर स्थित हिंदुस्तान एअरक्रैप्ट कारखाना (Hindustan Aircraft Factory)मा विमानहरूको निर्माण शुरु गरेको छ। द्वितीय विश्वयुद्धको समयमा मित्र राष्ट्रहरूलाई अत्यधिक व्यस्त वायुसेनाको विमानहरूको ओवरहाल (overhaul)को लागि इस कारखानाको स्थापना भएको थियो। केही वर्ष पछि १९४० ई.मा यो कारखाना गैरसरकारी लिमिटेड कम्पनीमा परिवर्तित भएको थियो र यसको नाम हिंदुस्तान एअरक्राप्ट लिमिटेड (Hindustan Aircraft Ltd) भयो। १९४५ ई. यो कारखाना पूर्णत: सरकारी प्रबंधमा आयो। भारत स्वतन्त्र भए पछि यस कारखानामा विमानहरूको निर्माण प्रारम्भ भयो। यसको नाम हिंदुस्तान ऐयरोनटिक्स लिमिटेड (Hindustan Aeronautics Ltd.) राखियो। यस कारखानामा प्रथम भारतीय प्रशिक्षण विमान एच. टी-२ (H. T-२) भारतीय इंजीनियरहरूद्वारा बनाईयो। वैंपायर जेट लडाकू विमान तथा नैट विमान लाइसेंसको अन्तर्गत यहाँ बनाईयो। गत दस वर्षहरूमा पुष्पक एवं कृषक विमान तथा मारुत नामक भारतीय पराध्वनिक (supersonic) विमान एच. एफ-२४ (H. F-२४)को निर्माण यस कारखानामा भएको हो। लाइसेंसको अन्तर्गत बनेको ब्रिस्टल आरफीयस (Bristoi Orpheus) तथा रोल्स रयस डार्ट (Rolls Royce Dart) इंजन र भारतीय अभिकल्पको जेट ऐरो (jet aero) ईन्जिन यस कारखानाको अन्य उत्पादन हो। यस कारखानामा भारतीय विमानको मरम्मत तथा ओवरहालको अतिरिक्त विदेशी ग्राहकहरू, जस्तो साउदी अरब, अफगानिस्तान, श्रीलंका, बर्माको विमानलाई मरम्मत एवं ओवरहाल हुदछ।

कानपुरको हवाई केंद्र (air base)मा पनि भारत सरकारले विमान निर्माण डिपोको स्थापना गरो। यस डिपोमा ब्रिटेनको प्रसिद्ध फर्म हाकर सिडले ग्रूप (Hawker Siddeley Group)को सहयोगबाट आधुनिक परिवहन विमान ऐवरो-७४८ (AVRO ७४८)को निर्माण भएको छ। भारत सरकारले कानपुरमा विमान निर्माणको एक कारखाना स्थापित गरेको छ। केही दिन पूर्व हिंदुस्तान एयरोनटिक्स लिमिटेड तथा कानपुरवाली फैक्ट्री एकीकृत भएर एक कम्पनीमा परिवर्तित भएको छ, जसको नाम इंडिया एयरोनटिकल लिमिटेड (India Aeronautics Ltd.) राखीएको छ।

इंडिया ऐरोनटिकल लिमिटेडको अन्य तीन नयाँ इकाइ नासिक, हैदराबाद तथा कोरापुट (Koraput)मा स्थापित गरिएको छ। यसमा मिग-२१ (MIG-२१) नामक विमानको ढाँचा, इंजन र इलेक्ट्रनिक उपकरण बनिरहेको छ। विमानको ढाँचा नासिकमा, इन्जिन कोरापुटमा तथा इलेक्ट्रनिक उपकरण हैदराबादमा बनिरहेको छ।

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. "The IAF Motto", Official Website, Webmaster IAF – Air Headquarters 
  2. "A Mother in India: 8th October", 22 October 2007 
  3. "शक्ति - आधिकारिक वेबसाइट" 
  4. "Indian Air Force Museum - Badges and Heraldry" 
  5. "HC Deb 3 April 2011 vol 276 cc1473-501", Hansard, Parliament of the United Kingdom 
  6. "History of the IAF", Official Website, Webmaster IAF – Air Headquarters 
  7. ७.० ७.१ ७.२ ७.३ "INDIAN AIR FORCE MUSEUM - Heraldry (Badges and Insignia)" 
  8. ८.० ८.१ ८.२ Goyal, S.N. (October 1993), "1939–45 Second World War: Air Force Reminiscences", Sainik Samachar, Indian Air Force 
  9. D’Souza, Bart (October 2010), "Indian Air Force : Down the Memory Lane", Sainik Samachar 
  10. Engineer, Aspy M. (February 1993), "Air Marshal Aspy Engineer's Recollections" 
  11. ११.० ११.१ Lyon 2008, p. 79
  12. Massey 2005, p. 97
  13. Barua 2005, p. 192
  14. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named airpower3
  15. "The Congolese Rescue Operation" 
  16. १६.० १६.१ Singh, Charanjit (Monsoon 2005), "The Congo Diary", Air Power Journal (Center for Air Power Studies) 2(3): 27–45, <http://www.aerospaceindia.org/Journals/Monsoon%202005/The%20Congo%20Diary.pdf>. Retrieved on २५ अप्रिल २००९ 
  17. "Air Force History" 
  18. १८.० १८.१ १८.२ १८.३ १८.४ १८.५ Jagan Pillarisetti, "THE LIBERATION OF GOA: 1961" 
  19. १९.० १९.१ Pradhan 2010, p. 185
  20. Pradhan & Chavan 2007, p. xiv
  21. Thomas 1996, p. 11
  22. Sisodia & Bhaskar 2005, p. 82
  23. Gupta 1997, p. 4Ref=Gupta
  24. Dixit 2002, p. 149
  25. Barua 2005, p. 193
  26. Khan 2004, p. 185
  27. Praval 1975, p. 6
  28. Jones 1985, p. 78
  29. Boyne & Fopp 2002, p. 619
  30. "The Folland Gnat / HAL Ajeet", 1 December 2009 
  31. "A Whale of a Fighter: the Su-7 in IAF Service" 
  32. Sisson & Rose 1991, p. 229
  33. Ajithkumar 2006, p. 141
  34. Newsweek: 34, 20 December 1971, ISSN 0028-9604, "Trying to catch the Indian Air Force napping, Yahya Khan, launched a Pakistani version of Israel's 1967 air blitz in hopes that one quick blow would cripple India's far superior air power. But India was alert and Yahya's strategy of scattering his thin air force over a dozen air fields failed!" 
  35. Kainikara 2011, p. 195
  36. ३६.० ३६.१ ३६.२ "The War Of December 1971" 
  37. Shorey, Anil (February 2005), "Battle of Longewala: Best of Braves", Sainik Samachar 52(4), <http://www.bharat-rakshak.com/ARMY/History/1971War/Longewala.html>. Retrieved on १२ अप्रिल २००९ 
  38. Mohan, Jagan, "When lightning strikes" 
  39. "Bangladesh: Out of War, a Nation Is Born", TIME, Time Inc., 20 December 1971. अन्तिम पहुँच मिति:12 Apr. 2011.
  40. Wilson 2002, p. 58
  41. Choudhury, Ishfaq Ilahi, "Air aspect of the Liberation War 1971" 
  42. Ives 2004, p. 186
  43. Talbott 2006, p. 164
  44. Karthikeyan et al. 2011, p. 109
  45. ४५.० ४५.१ ४५.२ "Indian Air Force in Sri Lanka.Operation Poomalai - The Jaffna Food drop." 
  46. Weisman, Steven R.. "India Airlifts Aid to Tamil Rebels", The New York Times, 5 June 1987.

वाह्य सूत्र[सम्पादन गर्ने]

ढाँचा:भारतीय सेना