ललित कला

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

सौंदर्य या लालित्यका आश्रयबाट व्यक्त हुने वाला कलाहरू ललित कला (Fine arts) कहलाउँछन्। अर्थात त्यो कला जसका अभिवंयजनमा सुकुमारता र सौंदर्यको अपेक्षा छ र जसको सृष्टि मुख्यतः मनोविनोदको लागि छ। जस्तै गीत, संगीत, नृत्य, नाट्य, तथा विभिन्न प्रकारको चित्रकलाहरू।

नृत्य कला (दक्षिण भारतीय)[सम्पादन गर्ने]

भरत नाट्यम[सम्पादन गर्ने]

तमिलनाडुमा प्रसिद्ध यो नृत्य पहिले पहल आडल, कूलू, दासियाट्टम, चिन्नमेलम आदि नामहरूबाट जान जान्थ्यो। यस नृत्यमा भरतमुनि कृत नाट्यशास्त्रमा वर्णित प्रणालीहरूको शुद्ध अनुकरण हुनेका कारण यसलाई 'भरतनाट्यम्‌' भन्न लागे। भरत शब्द नैं भाव, राग र तालका संयोगलाई सूचित गर्दछ। यो नाट्य तांडव, ला स्य दुई प्रकारका छन्। शिवजी द्वारा तण्डु नामक भूतगणलाई प्रदत्त तांडव तथा पार्वती देवीबाट प्रदत्त ला स्य छ। अलग अलग रहनवाली तथा शृंगारका आधार धरेर विकसित हुनेवाला भावभूमिकाहरूको अभिनय नैं ला स्यका रूपमा वर्णित छ।

यो नृत्य अत्यन्त प्राचीन मानिन्छ। सिंधु घाटी सभ्यताका अवशेष रूपमा मिली भए वस्तुहरूमा एक नर्तकीको प्रतिमा छ। तमिलका पञ्चमहाकाव्यहरूमा श्रेष्ठ शिप्पधिकारममा पनि हामी यस नाट्यप्रणालीको उल्लेख पाउँछन्। यो प्रणाली केवल दक्षिण भारतमा नैं प्रचलित नथियो, अपितु उत्तर भारतमा पनि एक कालमा यो प्रचलित थियो। प्रमाणस्वरूप हामी उत्तर भारतका अनेक भग्न शिलाखंडहरूमा यस नृत्यप्रणालीको प्रतिपादन पाउँछन्। आज सांस्कृतिक नवजागरणका यस युगमा पाश्चात्य देशहरूको ध्यान भरतनाट्यमको पटि आकृष्ट भएको हो।

भरतनाट्यममा एक नैं नर्तकीका अश्रूप्रवाह, नयनमार्जन, हस्ताभिनय आदिबाट भावहरूको प्रतिपादन गर्नका कारण यसमा कलात्मकता अधिक विकासशील छ पाए छ। भरतका द्वारा वर्णित गतिविधि, ग्रीवा-चालन-विधि आज पनि व्यापक रूपबाट भरतनाट्यममा प्रचलित छन्। तिनका द्वारा वर्णित हस्ताभिनय नैं आजका हस्ताभिनयको आधार छ। भरतनाट्यमका सम्बन्धमा प्राप्त हुनेवाला प्राचीन ग्रन्थ अभिनयदर्पण ही, जुन नदिकेश्वर रचित मानिन्छ, आजका नर्तनाचार्यहरूको आधारग्रन्थ छ।

इन नृत्यप्रणालीमा पहिले पुष्पांजलि, फेरि मुखशाली, फेरि शुद्ध यति नृत्य, शब्दशाली, सूडादि शब्द नृत्त, शब्दसूड, फेरि अनेक प्रकारका गीतहरूको अभिनय, फेरि प्रबंध नर्तन तथा अंतमा सिंधुतरु ध्रुवपद आदिको क्रम राखिएको छ। यो नाट्य कविता, अभिनय, रस, राग आदिको सम्मिश्रित रूप छ जुन क्रमश: यजु:, साम, अथर्वण वेदहरूको सार तथा धर्म, अर्थ काम, मोक्षलाई प्रदान गर्ने मानिन्छ। आजकल यस नृत्यप्रणालीको प्रचलन व्यापक भएको छ। राग, ताल, अभिनय, नृत्त, चित्रकारी, शिल्पकला आदिबाट युक्त यस कलाको संपोषण यसको वारीकीहरूको पटि विशेष ध्यान दिंदै ठूलो श्रद्धा सहित भइ रहेकोछ।

भागवत नाट्य नाटक या भागवत्‌ मेल नाट्य नाटक[सम्पादन गर्ने]

नाट्य नाटकहरूमा यो एक प्रकारको छ जुन धेरै नैं श्रेष्ठ मानिन्छ। यी नाटकहरूको अभिनय प्राय: पुरुषहरूका द्वारा नैं हुन्छ। गणपति, नरसिंह इत्यादि देवहरूको मुखाकृतियाउँ हुन्छ जसको पूजा नट नित्य गरे गर्दछन् र नाट्य कालमा व्रत धारण गर्दछन्। यो नाटक धेरै जसो मन्दिरहरूमा नैं खेलिन्छन्/छौं्, अन्यत्र छैन।

नाटकका प्रारंभमा मंगलाचरण गाइन्छ। त्यस पछि कोणाउँगीदा सर नामक विदूषक रंगमंचमा प्रवेश गर्दछ। नाटककारको विशेषताहरू र नाटकको लक्ष्य पटिडिसिंधु (एकाक्षर छ्न्द)मा गाए जान्छन्/छौं्।

यसपछि पात्रप्रवेश हुन्छ, प्रवेश तरु गाए जान्छन्/छौं्। तंचावूर जिलाका मेरटूर, उल्लुक्काडु, शूलमंगलम्‌ शालियमंगलम्‌ आदि जगहहरूमा यो नृत्यपद्धति प्रचलित छ। आंध्रप्रदेशका कूचिपुडी नामक गाउँवमा पनि नरसिंह जयंती महोत्सवका समय यो नृत्य हुन्छ।

सदिर[सम्पादन गर्ने]

यसको नर्तन प्राय: एक अथवा दुई स्त्री पात्रहरू द्वारा हुन्छ। यो नर्तन पहिले प्राय: देवदासीहरूबाट नैं गराइन्थ्यो।

पल्लु[सम्पादन गर्ने]

स्त्री र पुरुष सम्मिलित रूपबाट यो नृत्य गर्छन्। यसमा धेरै जसो ग्रामीण गीतहरूको नैं प्रधानता हुन्छ।

कथकली[सम्पादन गर्ने]

यसको अर्थ नैं कथाप्रधान छ। यो नृत्य प्राचीन कालीन नाट्य सम्प्रदायहरू एवं देवी देवताहरूको पूजनपद्धतिबाट जनित मानिन्छ। मुडियेट्टु, भगवती पाट्टु, काली आट्टम, तूकुआदि - यो नृत्य आर्यहरूका आगमनका पूर्व स्थित अनार्यहरूका आचारविचारलाई प्रतिबिंबित गर्ने छन्। मूक अभिनय, धार्मिकता, तन्त्र मन्त्र, विचित्र भूषा, युद्ध, रक्तप्रवाह, आदि रूढिबद्ध भएर रंगमंचमा प्रदर्शित गरिन्छन्/छौं्। यो यस नृत्यको विशेषताहरू छन्। यो नाटक केरलका शाक्य मानिसहरूबाट नैं अधिक प्रचलित भयो। तमिल महाकाव्यहरूमा श्रेष्ठ शिलप्पधिकारम्‌मा पनि यस नृत्यको उल्लेख छ। संस्कृत नाटकहरूको अंश कूडियाट्टमबाट अभिनयादि विशेष अङ्ग कथकलीमा लिइयो छ। शाक्यहरूका आंगिक अभिनय, उनको मुद्राहरू, भावाभिनय, रंगमंचको रूढियाउँ इत्यादि कथानुसार आफ्नोईएको छन्।

कथकलीमा जुन रङ्ग काममा ला ए जान्छन्/छौं् ती रंगहरूको विशेष अर्थ हुन्छ। यस नृत्यमा प्रयुक्त हुनेवाला हरेक चीज विशेष अर्थसूचक हुन्छ, जस्तै हरियो रङ्ग दैवी गुणहरूको सूचक, कालो रङ्ग राक्षसी प्रवृत्तिनीहरूको सूचक मानिन्छ।

केरलमा ज्यहरू ज्यहरू यस नृत्यको प्रचलन हुने लागयो त्यहरू त्यहरू केरल साहित्यको विकास भयो।

कृष्णाट्टम[सम्पादन गर्ने]

कथकलीको नैं अंश मानिन्छ। यस नृत्यपद्धतिका स्रष्टा थिए राजा सामुद्रि। यसमा कृष्ण जीवन सबंधी भनेनीहरूको प्रधानता हुन्छ। यसका बाहेक केरलमा मोहिनीयाट्टम नामक नृत्य पनि प्रचलित छ। यो प्राय: स्त्रीहरू द्वारा नैं गरिन्छ।

कूच्चुप्पुडी[सम्पादन गर्ने]

आंध्र प्रदेशमा प्रचलित नृत्यपद्धति छ। विजयवाडाका समीपको कूच्चुप्पुडी गाउँव यस नृत्यको जन्मस्थान छ। यसका स्रष्टा छ सिद्धेंद्र योगी। यस नृत्य-प्रणालीमा अभिनय, पद चालन र हस्तचालन अधिक छ। यस नृत्यमा पौराणिक कथांश नैं अधिक हुन्छ।

यक्षगानम्‌[सम्पादन गर्ने]

यो कर्णाटकमा प्रचलित एक पुरातन नृत्य प्रणाली छ।

धातु एवं काष्ठ कला[सम्पादन गर्ने]

प्रत्येक देशमा तथा प्रत्येक युगमा धातु एवं काष्ठ कला मानव सभ्यताका जीवनका अभिन्न उपकरण रहेछन् , जसका प्रयोग द्वारा मनुष्यले आफ्नो जीवनलाई सहज, सुखी र संपन्न बनाउनको चेष्टा गरेको छ। प्रागैतिहासिक कालबाट नैं प्रकृतिलाई विजयी अथवा प्रमोहित गर्नको लागि र जीवनमा एक नियमित नियन्त्रण लालेको लागि, भयबाट छ अथवा श्रद्धा से, जब मनुष्यले आफ्नो चारहरू पटिका वातावरणको तालबाट आफ्नो जीवनलाई संयोजित गरे त उनको यो प्रयत्न कलालाई केवल सुन्दरताको लागि वरण गर्न न थियो बल्कि उनमा उनको जीवननिर्वाह र दैनिक क्रियाको लक्ष्य केन्द्रित थियो। हामी देखते छ कि प्रस्तर युग, ताम्र युग र उसपछिका युगहरूको कला यसै आदर्श र लक्ष्यमा आधारित छ, न कि एक कुनै अनुपयोगी वस्तुको केवल सौंदर्यपान गर्नको लागि। यही कारण छ कि जहाँ एक पटि तिनका द्वारा ब्ने दैनिक कार्यहरूमा काम आनवाली यी धातु र काष्ठको वस्तुहरूमा पनि तिनका जीवन, धर्म र सामाजिक व्यवस्थाको छाप स्पष्ट छ, वहाँ दोस्रो पटि इनै वस्तुहरू द्वारा हामी तिनमा निहित सुप्त सौंदर्य बोधको झाउँकी पनि पाउँछन्।

धातुको अपेक्षा लकडीको प्रयोग त्यस पछि भयो हुनेछ, यस्तो भन्न ठीक नजंचता। हाँ, यो अवश्य छ कि काठ कम टिकाऊ माध्यम हुनेका कारण उनमा उदाहरण हामीलाई यति प्राचीन नप्राप्त छते, जति धातु, हड्डी अथवा पत्थरमा मिल्दछन्। ऐतिहासिक युगको वास्तुकला, चाहे त्यो रहनको आवास छ, मन्दिर, चैतन्य अथवा विहार छ यस कुराको पुष्टि गर्दछ कि यसका पूर्व यही सबै चीजहरू लकडीमा बनाए गइरह्यो हहरूगी। लोमसको कुटी, साउँचीका द्वार र झ्याल, अजंताको गुफाहरूको बनावट यसको ज्वलंत प्रमाण छन् जुन पत्थरमा बनी भएर पनि उनको कल्पना र योजना लकडीका माध्यममा नैं आधारित छ।

दैनिक जीवनको यी उपयोगी वस्तुहरूको निर्माण यद्यपि ललित कलाका लक्ष्यबाट नभयो, तथापि सामूहिक जीवनको कलाप्रियताको अंश यिनीहरूमा हामीलाई अवश्य दृष्टिगोचर हुन्छ र यदि यिनलाई कलात्मक वस्तुहरू भनिए त भूल न छगी। सभ्यताका विकास सहित साथ मानवले यद्यपि आफ्नो निर्मित वस्तुहरूमा उपयोगी धारणालाई छैनोडयोमा हामी देखते छ कि उनको कलाप्रियताले आफ्नो प्रवाहशील्दै द्वारा केही मात्रामा तिनलाई ललित कलाका सुंदर उपादान बनयो दिइएको छ। यो केवल आधुनिक युगको नैं देन छ कि जहाँ कला एक पटि सामूहिक न भएर व्यक्तिगत भए, दोस्रो पटि उनको उपयोगिता कला, कलाको लागि छ, यस उद्देश्यलाई लिएर चल्यो, यो दोस्रो कुरा छ कि यसै अनुपयोगी कलाको प्रभाव पनि हामीारी उपयोगी वस्तुहरूमा लडयो र एक प्रकारले उनले सामूहिक रूप लियो। आजका वैज्ञानिक युगमा यातायातका विकसित साधनहरू द्वारा कलाको एक नवीन रूप अंतरराष्ट्रियता पनि अगाडी आ रहेकोछ जहाँ कुनै राष्ट्रको राजनैतिक, सामाजिक अथवा धार्मिक परिधियाउँ टूट चुकी छ र मानवता एक संयुक्त दृष्टिकोणमा आबद्ध भएर पनि, कला व्यक्तिगत मौलिकतालाई छैनोड पाए छ किन भने मनोवैज्ञानिक विचारहरूबाट पनि अभिभूत भएर व्यक्तिविशेषका अन्तरालमा सुप्त ला लसाहरू, कामनाहरू र प्रतिरोधी आशंकाहरूलाई पनि अब कलाका उपादानहरूको उचित सामाग्री मान लिइयो छ।

मोहनजोदाडोको नर्तकीको धातुको मूर्तिबाट ती कालको कलाको स्तर, दृष्टिकोण एवं आवश्यक गुण हामीलाई स्पष्ट परिलक्षित हुन्छन्/छौं् र यदि हामी बादको धातुको मूर्तिनीहरूमा हेर्नुहोस्, जुन दसऔं शताब्दीबाट प्रचुर मात्रामा बननी प्रारम्भ भएको थिइन्, त नर्तकी ती सबै गुणहरूबाट परिपूर्ण छ जुन एक उच्च कोटिको मूर्तिमा हुने पर्दछ। नटराजको काउँसेको मूर्तिको भावपूर्ण गतिशीलतामा हामी परम्परागत कला सौंदर्यका सबै लक्षणहरू सहित साथ आधुनिक मापदंडहरू द्वारा पनि उसलाई सर्वगुण सम्पन्न पाउँछन्। नैपाली ताराको मूर्तिको शात अर्धनयन निमीलित सौम्यता, उनको चारहरू पटिको अनावश्यक अलंकरण, जुन विस्तारै विस्तारै बादको मूर्तिनीहरूमा र पनि बढ गया, कुनैबाट छिप नपाती। यद्यपि यस प्रकारको यी सबै मूर्तियाउँ धार्मिक भावनाहरूलाई लिएर बनीं तथापि तिनका कलासौंदर्यका कारण त्यो सर्वप्रिय धर्मनिरपेक्ष छ सकीं।

धातुको मूर्तियाउँ तीन प्रकारको हुन्थ्यों, ढली भए, पिउँटी भए र ढली पिउँटी भए। ढाली भए मूर्तियाउँ प्रारंभमा मोम द्वारा बना जाती थिइन्। र फेरि पतली मसिनो चिल्लो मिट्टीका घोलमा मूर्तिलाई डुबाएर एक मोटा आवरण बनयो लिन्थ्यो। तल लगी भए मोमको नली द्वारा जुन प्रत्येक मूर्तिका आवश्यकतानुसार स्थानहरूमा लगो जान्छ गर्मी दिएर मोम बाहिर निकाल दियो जाता र त्यसै रिक्त स्थानलाई तिनै नलीवाला मार्गबाट धातु द्वारा भर दिइन्छ। चाउँदी, सुन, काउँसा, पिउँतल र अष्टधातुको सबै मूर्तियाउँ यसै प्रकार ढाली जान्छन्/छौं्।

दोस्रो प्रकारको मूर्तिनीहरूमा धातुको चादरलाई पिउँछेको पटिबाट पिउँट पिउँटेर उभार लिइन्छ र यसलाई उभरे भएका विभिन्न अंगका खोलहरूलाई जोड दिइन्छ। कहिले काँही ढली भए मूर्तिनीहरूका अलंकरण पिउँटेर बनाते र त्यस पछि जोड दे्दछन् या पिउँटी भए मूर्तिनीहरूका सिंहासन अथवाअलंकरण ढले भएका रह्दछन्। दक्षिण भारत, नैपाल र गुजरात यस्तो मूर्तिनीहरूको केन्द्र रहेकोछ र अब पनि वहाँ परम्परागत शैली र विधिबाट यी मूर्तिनीहरूको निर्माण हुन्छ, यद्यपि अब यिनीहरूका लक्ष्य धार्मिक कम र अद्भुत वस्तुहरूको रचना गर विदेशी मुद्रा अर्जन गर्न अधिक छ। मूर्तिनीहरूका अतिरिक्त आराधना कार्य मन्दिर र दैनिक जीवनमा कार्य आनवाली वस्तुहरू मांपरागत शैलीमा अब पनि बन्दछ जैस कलश, धरती, प्रदीप, पूर्ण कुंभ घन्टा, छीप लक्ष्मी, सरौते, चक्कु इत्यादि जुन अब र्निजीव र रुढिगत भए पछि पनि एक आफ्नो स्थानीय शैलीको आकर्षण रच्दछन्।

काष्ठ कलाका अधिकतर प्राप्त नमूने हामीलाई मध्ययुगबाट पूर्वका नमिलतेमा उनको कलानिपुणता र कौशलपराकष्ठा देखेर सहजमा नैं मान लिन सक्छ कि ती उच्च कोटिका स्तरसम्म पुगनको लागि यस प्रकारको कलाको परम्परा धेरै पुरानो रही छगी। चंदन, अखरोट, सिसौ, आवनूस, कटहर, शील, नीम,को काष्ठकलाका सर्वोत्तम उदाहरण हामीलाई काठमांडू (नेपाल), अहामीदाबाद (गुजरात)का भवनहरूमा र केरलको रथयात्राका समय कार्य आनवाला ठूलो आकारका रथहरूमा मिल्दछन्। स्वतन्त्र मूर्तिनीहरूको अपेक्षा यी सभीको ध्येय काष्ठ वस्तु कलाको एक अलंकृत अङ्ग हुनु थियोमा कलाकारहरूलाई आफ्नो आफ्नो शिल्प चतुरता र प्रौढता देखा्ने एकदम अवसर प्राप्त भएको छ र यो लकडीका मकान, आराधना अथवा वासस्थान हुनेका कारण, धार्मिक विषयमा नैं अधिक प्रोत्साहन भए पछि पनि हामी पाउँछन् कि धर्मनिरपेक्ष विषय जस्तै शिकारी, पशुपक्षी, दैनिक जीवनमा तल्लीन नरनारीहरूबाट यी भवनहरूको खुदाई ओतप्रोत छ। खुदाई गर्न पछि यी भवनहरूलाई वार्षिक समारोहका समय परिष्कृत गर्नको लागि तेलको प्रयोग अवश्य गरिएको जसका कारण काष्ठ जस्तो माध्यम पक्का भएर समय र जलवायुका क्रूर प्रघातहरूलाई सह पाएको छ। केही भवन त अब पनि कलका ब्नेबाट नयाँ दिख्दछन्।

चंदन र अखरोटको काठ जसको मैसूर र कश्मीर केन्द्र छ कलात्मक प्रकारको सानो र ठूलो दैनिक जीवनको वस्तुहरू र पशुपक्षी, काँध, डब्बे इत्यादि बनाउनका कार्यमा ला इएको छ। उनको विशेष कारण यस प्रकारको लकडीको दुर्लभता र ठूलो परिधिका रुख न हुनु नैं छ। मुगल कालमा पनि यो कला पनपी र आवनूसका कार्यको लागि, जसका अलंकृत कंघे, कंघियाउँ, कलमदान डब्बे इत्यादि बनाए जाि रहे। उत्तर प्रदेशका नगर नगीना र सहारनपुर विख्यात भए। त्यसै कालबाट लकडीका माथि पिउँतलको तार, सीप अथवा विभिन्न प्रकारको लकडीहरूका मेलबाट फूल बूटेको जडाऊ काम (inlay work) पनि प्रारम्भ भयो।

सभी कलाहरूको भाउँति धातु र काष्ठको मूर्तियाउँ पनि विदेशी राज्यका भिन्न दृष्टिकोणका कारण र उचित संरक्षण तथा प्रोत्साहनका अभावमा निर्जीव एवं रूढिग्रस्त भयो। कहीं उनको लोप भयो त कहीं तिनका कुशल कारीगरहरूले जीवननिर्वाहको लागि अन्य काम धंधे सम्हाल लिए। धनी शिक्षित वर्ग विदेशी वस्तुहरूको सभ्यता र कलाको चकाचौंधमा आफ्नो परिष्कृत रुचि गवाउँ बसे। शिक्षित कलाकारहरूले पनि विदेशी कलाको अनुसरण गरे तर कालांतरबाट अब फेरि यी खोई भए वैभवशील कलाहरूको पटि ध्यान गइरहेकोछ र अनेक उदीयमान कलाकारहरूले काष्ठ मूर्तिकलालाई आफ्नो माध्यम बनाएको छ जसमा भारतीय परम्परागत शैली सहित हामी आज अन्तर्राष्ट्रिय कलादृष्टिको सुंदर समन्वय पाउँछन्। प्रत्येक माध्यमको आफ्नो स्वतन्त्र गुण र चरित्र छ जुन दोस्रो माध्यममा हामीलाई नमिलता। धातुको मूर्ति काष्ठ जस्तो न लागे र काष्ठको मूर्ति पत्थर, सीमा ट अथवा धातु जस्तो न लागे र उनको अंर्तहित गुणहरूलाई परखेर माध्यमका अनुकूल, नस, रङ्ग, रूपलाई ध्यानमा रख कलाकार आफ्नो कृतिको कल्पना गरियोस् र उनको गोपनीय सौंदर्यलाई उन्मीलित गर दे जसबाट उतार चढाव, रेखा इत्यादिका सम्मिश्रण भन्दा एक मौलिक रचना प्रस्तुत छ, यही आधुनिक कलाकारको ध्येय र उद्देश्य छ। बाह्यरूप केही पनि छमा हामीारी कलाका मूल सिद्धान्त, जुन षडंगका अन्तर्गत आउँछन्, अब पनि कुनै पनि माप दंडबाट खरे उतर्दछन् चाहे दृष्टिकोण कति नैं अति आधुनिक छ।

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

बाहिरी कडीहरू[सम्पादन गर्ने]