विलियम शेक्सपियर

विलियम शेक्सपियर।

विलियम शेक्सपियर बप्तिस्मा (baptised) २६अप्रिल १५६४ - २३ अप्रिल १६१६), एक अङ्ग्रेजी (English) कवि तथा नाटककार (playwright) थिए, उनलाई व्यापक रूपमा अङ्ग्रेजी भाषाका सबैभन्दा महान लेखक तथा विश्वका सुप्रसिद्ध नाटककार मानिन्छ। उनलाई आमरूपमा इङ्ल्याण्डमा राष्ट्रिय कवि (national poet) तथा " एभन ()का कवि (Bard) " भनिन्छ। ( या केवल "कवि")उनका उपलब्ध कृतिहरूमा ३८ नाटक (plays), १५४ सोनेट (sonnets) , दुई लामो वर्णनात्मक कविताहरू (narrative poem) तथा अन्य कयौं कविताहरू छन्। उनका नाटक विश्वका प्रायः सबै भाषामा अनुवादित गरिएका छन् तथा कुनै पनि अरू नाटककारको तुलनामा धेरैचोटी मञ्चन गरिएको छ। शेक्सपियरको जन्म तथा उनको पालन पोषण एभन नदीको तटमा स्ट्र्र्याटफोर्ड/ स्ट्र्याटफोर्ड अपोन एभनमा भयो। (Stratford-upon-Avon)१८ वर्षको उमेरमा उनले ह्यान्ना ह्याथवे (Anne Hathaway)सँग विवाह गरे, जसबाट उनका तीन सन्तान भए। : सूजेन (Susanna), तथा जुम्ल्याहा ह्याम्नेट (Hamnet) तथा जुडिथ (Judith). १५८५ तथा १५९२को बीच उनले लण्डनमा एक अभिनेता, लेखक, तथा नाटक कम्पनी (playing company) दी लर्ड चम्बेर्लें'स मेन (Lord Chamberlain's Men)जसलाई पछि किङ्गस् मेन (King's Men)को नामले चिनिन थाल्यो, त्यसको एक हिस्साको मालिकको रूपमा एक सफल पेसा शुरू गरे। यिनी सन १६१३ इस्वी सन्‌मा आसपास स्ट्र्याटफोर्ड आए , जहाँ तीन वर्ष पछि उनको मृत्यु भयो। शेक्सपियरका निजी जीवनसँग जोडिएको केही तथ्य छन्, तथा यससँग जोडिएका केही विषयहरू जस्तो, उनको कामुकता (sexuality), धार्मिक विश्वास (religious beliefs)तथा उनका कृतिहरू वास्तवमा अरू द्वारा लेखिएको थियो (written by others)को बारेमा अलग अलग मत छन्। शेक्सपियरका सबैभन्दा प्रसिद्ध कृतिको रचनाकाल सन १५९० इस्वी देखि सन १६१३ इस्वी सन्‌ बीचका छन्। उनका प्रारम्भिक नाटक मुख्यतः हाँस्य प्रधान/प्रहसन (comedies)तथा ऐतिहासिक (histories) छन्। यसमा सोह्रौं शताव्दीको अन्त्यतिर आइपुग्दा उनको शैली अभिजात्यता तथा कलात्मकताको शिखरमा पुग्दछ। लगभग सन १६०८ इस्वी सन् सम्म उनले मुख्य रूपमा दुखान्त नाटक (tragedies)लेखे, जसमा ह्याम्लेट (Hamlet), किङ लियर (King Lear) तथा म्याकवेथ (Macbeth), अङ्ग्रेजी भाषा साहित्यका केही बेजोड नमूना मानिन्छन्। आफ्नो साहित्य यात्राको अन्तिम खुड्किलोमा उनले दुखान्त हाँस्य रचनाहरू (tragicomedies)लेखे, जसलाई रोमान्सको नामले चिनिन्छ तथा अन्य नाटककारको साथ मिलेर काम गरे। उनका धेरै नाटक, उनका जीवनकालमानै कयौं संस्करण गुणवत्ता र विवरणको यथार्थताको दृष्टिले अलग अलग रूपहरूमा प्रकाशित भए तथा १६२३ इस्वी सन्‌मा उनका थिएटर /नाट्य समूहका पुराना साथीहरूले फर्स्ट फोलियो (First Folio) प्रकाशित गरे, जसको अन्तरगत उनको नाट्य कृतिहरू, जसमा उनका दुई नाटकहरू बाहेक बाँकी सबै नाटक संग्रहित थिए। शेक्सपियर त्यस समयको एक सम्मानित कवि तथा नाटककार थिए। उन्नाइसौं शताब्दी भन्दा अगाडी सम्म उनको प्रतिष्ठाले वर्तमान स्वरूप पाएको थिएन। विबाँकी रूप रोमान्टिक्स (Romantics)ले गर्दा शेक्सपियरको प्रतिभाको प्रशंसा भयो तथा दी भिक्टोरिन्स (Victorians)को हीरो- भनी श्रद्धा साथ शेक्सपियरको पूजा गर्दछन्। जर्ज बर्नार्ड शाले "बर्दोलाट्री (bardolatry)" गरेका थिए। बीशौं शताब्दीमा उनका कृतिहरू विद्वत्ता तथा निष्पादनको क्षेत्रमा हुने नयाँ आन्दोलनहरू द्वारा पटक पटक अपनाइए। उनका नाटक आज पनि अत्यन्त लोकप्रिय छन्। पुरै विश्वमा विभिन्न सांस्कृतिक तथा राजनैतिक सन्दर्भहरूमा निरन्तर मञ्चित तथा पुनर्व्याख्यायित भैरहेका छन्।

प्रारम्भिक जीवन

स्ट्र्याटफोर्ड अपोन एभन (Stratford-upon-Avon)मा जोन शेक्सपियरको घरको

शेक्सपियरको कोट अफ आर्म्स

विलियम शेक्सपियर जोन शेक्सपियर (John Shakespeare)को छोरा थिएऽजो एक सफल पन्जा (glove) तथा पुराध्यक्ष (alderman) थिए, तिनी मूल रूपमा स्निटरफील्ड (Snitterfield)का थिए तथा एक सम्पन्न जमीन्दार किसानको छोरी मरियम आर्डेन (Mary Arden)सँग विवाह गरेकी थिइन्। उनको जन्म एभन नदीको तटमा स्ट्र्याटफोर्डमा भएको थियो। तथा उनको बप्तिस्मा / दीक्षा संस्कार २६ अप्रिल , सन १५६४ इस्वी सन्‌मा भयो। उनको अअवगत जन्मदिन परम्परागत रूपमा २३ अप्रिल, सेन्ट जर्ज दिवस (St George's Day)मा मनाइन्छ। यो तिथि अठारौं शताव्दीको एक विद्वानको गल्ती मान्न सकिन्छ र यसले ध्यानाकर्षण गर्दछ किन भनें शेक्सपियर २३ April १६१६मा मरेका थिए। उनी आठ सन्तानहरूमा तेस्रो तथा जीवित रहेका जेठा पुत्र थिए। यद्यपि त्यसबेलाको कुनै पनि प्रत्यक्ष साक्षी उपलब्ध छैन, तर फेरि पनि थप जीवनी लेखक यसमा सहमत छन् कि शेक्सपियरको शिक्षा स्ट्रेटफोर्ड, को किङ्गस् न्यू स्कूल (King's New School)मा भएको थियो, जसको नजीकै एक निशुल्क विद्यालय थियो तथा उनको घर देखि एक चौथाई माइल टाढा थियो। एलिजाबेथ युगको क्रममा व्याकरण पाठशाला (Grammar school) कयौं प्रकारको हुन्थ्यो, तर पुरै इङ्ल्याण्डमा पाठ्यक्रम कानूनद्वारा निश्चित हुन्थ्यो तथा विद्यालयहरूमा ल्याटिन व्याकरण र प्राचीन साहित्य (classics) गहन अध्ययन हुन्थ्यो। १८ वर्षको उमेरमा , शेक्सपियरले २६ वर्षीया अन्ने ह्याथवे (Anne Hathaway)सँग विवाह गरे। वार्सेस्टरको धर्मप्रदेश (Diocese of Worcester)को परिषद् न्यायालय (consistory court)ले २७ नोभेम्बर १५८२मा विवाह लाइसेन्स जारी गरे। ह्याथवेका दुई छिमेकीहरूले अर्को दिन विवाहमा कुनै बाधा छैन भनी सुनिश्चितताको लागि बन्ड जारी गरे। युगलले यो विवाह समारोह सम्भवतः हतार हतारमा आयोजित गरे होला , किन भनें वार्सेस्टरको कुलपति (chancellor)ले आमरूपमा तीन पटक पढ्नुपर्ने विवाह निषेध (marriage banns) एकै पटक पढ्ने अनुमति दिएका थिए। यसको कारण एन्ने गर्भावस्थामा थिइन् होला। विवाहको छ महिना पछि, उनले एक छोरी सुजैन (Susanna)लाईजन्म दिइन्, जसको बप्तिस्मा २६ मे १५८३ इस्वी सन्‌मा गरियो। जुम्ल्याहा पुत्र हम्नेट (Hamnet) तथा छोरी जुडिथ (Judith)यसको दुई वर्ष पछि यस सन्सारमा आए र २ फेब्रुअरी १५८५मा उनको बप्तिस्मा / दीक्षा संस्कार गरियो। अअवगत कारणबाट ११ वर्षाको अवस्थामा ह्याम्नेटको मृत्यु भयो तथा उनको अन्तिम संस्कार ११ अगस्ट (11 August) , १५९६ मा गरियो। जुम्ल्याहा सन्तानहरूको जन्म र लण्डन थिएटरको दृश्यको एक भागको रूपमा उनको उल्लेख नभएसम्मको बारेमा, केही ऐतिहासिक सूत्र उपलब्ध छन्। यस व्यवधानको कारण विद्वान् सन १५८५ इस्वी सन् देखि १५९२ इस्वी सन्‌मा मध्यको कालखण्डको " हराएको बर्ष" को नामले सम्बोधित गर्दछन्। यस कालखण्डको विवरण एकत्रित गराउने प्रयास गर्ने जीवन वृत्त अनेकअप्रमाणिक / संदिग्धकथा बाट पूर्ण छन्। निकोलस रो (Nicholas Rowe), शेक्सपियरका पहिलो जीवनीकार अवैध रूपले गरिएका हरिणको अवैध शिकार (poaching)को अभियोग देखि बच्नको लागि शेक्सपियर स्ट्र्याटफोर्डबाट लण्डन गएका थिए भनी एक किंवदन्तीको उल्लेख गर्दछन्। अठारौं शताब्दीको एक अन्य कथा अनुसार शेक्सपियरले आफ्नो नाट्य जीवनको शुरुवात लण्डनमा थिएटरको मालिकहरूकाको घोडाको रेखदेख गर्ने कामबाट शुरू गरेका थिए। जोन आब्रे (John Aubrey) उल्लेख गर्दछन् कि शेक्सपियर एक ग्रामीण स्कूलमा मास्टर थिए। बिशौं शताव्दीको केही विद्वानहरूको मतानुसार शेक्सपियरका लंकाशायरमा क्याथोलिक जमीन्दार अलेक्जेण्डर होटनद्वारा स्कूलको अध्यापकको रूपमा नियुक्त गरिएका हुनसक्छन्। जसले आफ्नो इच्छापत्रमा "विलियम शेक्सशाफ्त"को उल्लेख गरेका छन्। उनको मृत्यु पछि सुनिएका अफवाह सिवाय यसको कुनै प्रमाण छैन,

लण्डन तथा नाट्य पेशा/ जीवन

शेक्सपियरले लेखन कहिले शुरू गरे यस बारेमा स्पष्ट रूपले अवगत छैन तर समकालीनहरू तथा नाटकहरूको विवरण यो सूचित गर्दछ कि उनका कयौं नाटक सन १५९२ इस्वी सन् सम्म लण्डनमा मञ्चित भैसकेका थिए। तर उनी तब सम्म लण्डनमा यति चिनिएका थिए कि नाटककार रोबर्ट ग्रीन (Robert Greene) आफ्नो लेखन द्वारा उनमा आक्षेप गर्न थालेका थिए।

... एक नवोदय काग हो, जो मेरो प्वाँखले सजियो र आफ्नो खेलाडीको रूपमा बाघको हृदय साथ लाग्यो, त्यो पनि कुराकानी गरेर तपाँइको सर्वोत्तम रूप बाट एक रिक्त पद्य बाहिर ल्याउनमा सक्षम छ: तथा मात्र एक जोहन्नेसको नोकर हुनु नै, त्यसको अभिमानमा देश हल्लाउने एउटा दृश्य छ।

विद्वानहरूमा यी शब्दहरूको यथार्थ अर्थको विषयमा मतभेद छ।, तर अधिकांश यस कुरामा सहमत छन् कि यहाँ ग्रीन शेक्सपियरको आफ्नो स्तर माथि उठेर विश्वविद्यालयमा शिक्षा प्राप्त लेखकहरू, जस्तो क्रिस्टोफर मार्लो (Christopher Marlowe), थोमस नाश (Thomas Nashe) तथा स्वयं ग्रीनको बराबरी गर्ने आरोप लगाइरहेका छन्। उडाउँदै यस इटालिक लिपिमा लेखेको वाक्यांश पंक्ति "ओह, बाघको मुटु एक तथातमा लुकेको छ" शेक्सपियरका हेनरी VI, भाग ३ (Henry VI, part 3)मा छ, "हल्लाउने दृश्य"को साथ, शेक्सपियरका लक्ष्यको रूपमा चिन्दछन्। {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" |style="text align: "left;"| " यो पुरै विश्व एक रङ्गमञ्च हो, तथा सबै स्त्री तथा पुरूष अभिनेता मात्र हुन्. उनका आफ्नो प्रवेश तथा निकास हुन्छ; तथा एक व्यक्ति आफ्नो समयमा विभिन्न भूमिका निर्वाह गर्दछ।..." |- |style="text align: "left;"|एज यू लाइक इट (As You Like It), अङ्क द्वितीय, दृश्य ७, १३९ - ४२. |} ग्रीनका यो जवानी हमला शेक्सपियरका नाट्य जीवनको सन्दर्भमा प्रथम दर्जा उल्लेख छ। जीवनीकारहरू शेक्सपियरको नाट्य जीवनको आरम्भ, सन १५८० इस्वी सन्‌मा मध्य कुनै समय, ग्रीनको टिप्पणीमा अघिल्लो थियो भन्ने ठान्दछन्। . सन १५९४ इस्वी सन् देखि शेक्सपियरका नाटक केवल लर्ड चेम्बेर्लिंस मेन (Lord Chamberlain's Men) नामक नाट्य समूह, जसको बागडोर अभिनेताहरूको एक समूहको हातमा थियो जसमा शेक्सपियर पनि शामिल थिए। धेरै नाटक त्यसै द्वारा मञ्चित गरिन्थ्यो, त्यो समुह चाँडै नै लण्डनको एक प्रमुख नाटक कम्पनी (playing company) बन्न पुग्यो। सन १६०३ इस्वी सन्‌मा महारानी एलिजाबेथमा मृत्यु पछि, नाटक कम्पनी, नयाँ शासक जेम्स प्रथम (James I)द्बारा एक शाही सनद / अधिकार पत्र / पेटेंटले सम्मानित गरियो तथा यसको नाम फेरेर किङ्गस् मेन (King's Men) भयो। १५९९ इस्वी सन्‌मा कम्पनीका अंशियार सदस्यहरूले मिलेर, थेम्स नदीको दक्षिणी किनारमा एक अलग रंगशाला/ थिएटरको निर्माण गरे, जसलाई उनले ग्लोब (Globe)नाम दिए. १६०८ इस्वी सन् मा, ब्लाक्क्फ्रिअर्स इनडोर थिएटर (Blackfriars indoor theatre)लाई पनि साझेदारहरूको यस समूहद्वारा अधिकृत गरियो। शेक्सपियरका सम्पत्ति किन्यो तथा लाग्योनीसँग सम्बंधित दस्तावेज अनुसार कम्पनीबाट उनलाई अत्यन्त आर्थिक लाभ भयो। सन १५९७ इस्वी सन्‌मा उनले स्ट्र्याटफोर्ड, न्यू प्लेस (New Place)को अर्को सबैभन्दा ठूलो घर किने तथा सन १६०५ इस्वी सन्‌मा उनले स्ट्र्याटफोर्डमा तिथेस (tithes) (parish)मा लगानी गरे। शेक्सपियरका केही नाटक सन १५९४ इस्वी सन् देखि क्वार्टो (quarto)संस्करणमा प्रकाशित भए. सन १५९८ इस्वी सन् सम्म उनको नाम बिक्न थाल्यो तथा अब उनको नाम किताबको मुख्य पृष्ठ (title page) मा छापिन लाग्यो. एक नाटककारको रूपमा आफ्नो सफलताका पछि पनि उनले आफ्नो नाटकहरू र अन्य नाटकहरूमा अभिनय गर्न जारी राखे। बेन जोनसन की (Ben Jonson) कृतिहरू को १६१६ इस्वी सन्‌मा प्रकाशित संस्करणमा उनको नाम एवरी मन यी हिज हुमर (Every Man in His Humour) (१५९८) तथा सेजानस, हिज फाल (Sejanus, His Fall) (१६०३) को कलाकारहरूको सूचीमा पाइन्छ। जोन्सन लिखित वोल्पोन (Volpone)को कलाकारहरूको सूचीमा शेक्सपियरका नामको अनुपस्थितिको केही विद्वान् उनका अभिनय जीवनको अन्त्य हुने संकेद मान्दछन्। यद्यपि १६२३को प्रथम अध्याय (First Folio)ले यी सबै नाटकहरूको प्रमुख नायकहरूमा शेक्सपियरको गन्ती गर्दछ। जसमध्ये केही वोल्पोन को पछाडी पहिलो पटक मञ्चित गरिएको थियो। तथापि निश्चित रूपमा यो भन्न सकिन्न कि उनले कुन कुन पात्रको अभिननय गरे। १६१० मा, जोन डेविस अफ हियरफोर्ड (John Davies of Hereford)ले लेखेको "गुड विल"ले "राजकीय" भूमिका निभायो। १७०९ इस्वी सन्‌मा रोको कथन अनुसार शेक्सपियरले ह्याम्लेटको पिताको भूत / आत्माको भूमिका निभाए। पछिको विवरणले उनले एज यूं लाइक ईट (As You Like It)मा ऐडम तथा हेनरी पञ्चम (Henry V) मा कोरसको भूमिका पनि निभाएको बुझिन्छ। यद्यपि विद्वान् यी सूचनाहरूको श्रोतलाई पुरै विश्वसनीय श्रोतको आफ्नो पेसाको क्रममा शेक्सपियरले आफ्नो समय लण्डन तथा स्ट्र्याटफोर्डको बीच बाँडेका थिए। १५९६ इस्वी सन्, स्ट्र्याटफोर्डमा न्यू प्लेसको आफ्नो पारिवारिक घरको रूपमा किन्नु अघि शेक्सपियर थेम्स नदीको उत्तरी किनारमा स्थित सेन्ट हेलन टोल (parish)मा बिशपगेट (Bishopsgate),मा बस्दथे। सन १५९९ इस्वी सन्‌मा त्यो नदीको अर्को तिर साऊथवार्कमा आए , यो त्यही वर्ष थियो जुन वर्ष उनको कम्पनीले वहां ग्लोब थिएटरको निर्माण गरेका थिए। सन १६०४ इस्वी सन् सम्म एक पटक फेरि उनी नदीको उत्तरी किनार तर्फ आए तथा सेन्ट पल चर्च (St Paul's Cathedral)को उत्तरमा स्थित एक इलाकामा जहाँ कयौं शानदार भवनहरू थिएऽ त्यहाँ आफ्नो बासस्थान बनाए। यहाँ उनले क्रिस्टोफर माउन्टजोय नाम गरेका फ्रान्सको प्रोटेस्टेन्ट समुदायको अनुयायी (Huguenot) ,लाईकेशसज्जा सामग्रीको निर्मातासँग कोठा भाडामा लगाए।

अन्तिम वर्ष तथा मृत्यु

शेक्सपियरको चिहान / स्मारक (Shakespeare's funerary monument) एभन नदीको किनार बसेको स्ट्र्याटफोर्ड /स्ट्र्याटफोर्ड अपोन एभनमा छ।

सन १६०६ - १६०७ इस्वी सन् पछि शेक्सपियरले एकदमै कम नाटक लेखे तथा सन १६१३ इस्वी सन्को पछि उनलाई कुनै पनि नाटकको लेखेको श्रेय दिइएन। उनका पछिल्ला तीन नाटकहरू सहयोग थिए, सम्भवतः जोन फ्लेत्चेर (John Fletcher)को साथ थिए, जो घरेलू नाटककारको रूपमा "किङस मेन"को लागि उत्तराधिकारी बने। रो त्यो पहिलो जीवनीकार हो, जसले यो मत पारित गरे कि शेक्सपियर आफ्नो मृत्युको केही वर्ष पूर्व स्ट्र्याटफोर्ड गएका थिए तर यो भन्न सकिँदैन कि उनले त्यस समय सम्म पुरै सांसारिक जीवन देखि सन्यास (retirement) लिएका थिए, तथा शेक्सपियर लण्डन आते जाते गरिरहन्थे। सन १६१२ इस्वी सन्‌मा उनलाई माउन्टजोय कि छोरी मेरीको विवाह सम्बन्धी मामलासँग सम्बंधित, अदालतको एक मामलामा साक्षीको रूपमा बोलाइयो। मार्च, सन १६१३ इस्वी सन्‌मा उनले ब्कैक्फ्रिअर्स मठ (priory); मा एक घर (gatehouse)खरीद गरे तथा नोभेम्बर, १६१४ इस्वी सन् देखि उनी आफ्नो ज्वाईं जोन हल (John Hall)}का साथ कयौं हप्ता सम्म लण्डनमा थिए। २३ अप्रिलसन १६१६मा , शेक्सपियरको मृत्यु भयो तथा उनी यस संसारमा आफ्नो पत्नी तथा दुई छोरीहरू छोडेर गए. १६०७ इस्वी सन् मा, सुजनले एक डाक्टर जोन हालसँग विवाह गरे तथा जुडिथले शेक्सपियरको मृत्यु देखि दुई महिना अगाडी थोमस क्विनी (Thomas Quiney), एक रक्सी व्यवसायी (vintner) सँग विवाह गरे। {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" |style="text align: "left;"| गुड फ्रेण्ड लेस्व्स सेक फोरबिअर, यहाँ संकलित डिवीएसटी खन्नको लागि ब्लेस्ट बे यो मन यत स्पर्स ठेस स्टोंस, एण्ड क्व्र्स्त बे हे यत मोवेस माय बोनस. |- |style="text align: "left;"|शेक्सपियरका चिहानमा अंकित लेख |} आफ्नो इच्छापत्रमा शेक्सपियरले आफ्नो अगाध सम्पत्तिको ठूलो हिस्सा आफ्नो ठुली छोरी सुसंनालाई दिए. जुन सम्पत्ति सबै उनले "आफ्नो स्व उत्पन्न ठूलो पुत्र"लाई दिनुपर्ने शर्त गरिएको थियो। क्विनीका तीन सन्तान थिए तथा यी सबैको विवाह नभै मृत्यु भयो। हलको एक संतान थिइन्, एलिजाबेथ, जसले दुई पटक विवाह गरिन् तर कुनै सन्तान नभै सन १६७० इस्वी सन्‌मा उनको मृत्यु भयो तथा यसको साथै शेक्सपियरका रगतसँग सीधा जोडिएको उनको वंशको अन्त्य भयो। शेक्सपियरका इच्छापत्रमा मुश्किलले उनको पत्नी एन्नेको उल्लेख भेटिन्छ, जो स्वतःनै शेक्सपियरका संपत्तिको तिहाई हिस्साको वारिस बनेकी थिइन्। शेक्सपियरले विशेष रूपले आफ्नो इच्छापत्रमा एनीको लागि " माई सेकन्ड बेस्ट बेड" दिने उल्लेख गरे, जसको बारेमा विभिन्न किसिमको अनुमान लगाइएको छ। केही विद्वान् यस इच्छापत्रलाई एन्नेको अपमानको रूपमा हेर्दछन्। जबकि अन्यको मान्यता छ कि उल्लिखित "सेकेण्ड बेस्ट बेड"को तात्पर्य वैवाहिक बेड सँग रहेको होला तथा यसको अभिप्राय धनाढ्यतासँग छ। शेक्सपियरका उनको मृत्युको दुई दिनपछि पवित्र ट्रिनिटी गिरजे (Holy Trinity Church)को चंसल (chancel)मा गाडेर अन्तिम संस्कार गरियो। सन १६२३ इस्वी सन् देखि केही पहिलो, नर्थ वालमा शेक्सपियरको स्मृतिमा लेख्नेको मुद्रामा उनको प्रतिमाको साथ एक स्मारक (monument)को निर्माण गरियो। यसको फलकमा अंकित लेखमा एक तुलना नेस्टर (Nestor), सुकरात (Socrates)तथा वर्जिल सँग गरिएको छ। उनको चिहान ढाक्ने एक शिलामा उनको अस्थि हरू हटाउनको बिरूद्ध एक अभिशाप भयो।

नाटक

शेक्सपियरका लेखकीय जीवनको विद्वानहरूले प्रायः चार कालखण्डहरूको रूपमा हेरेका छन्।. १५९० इस्वी सन्‌को मध्य सम्म उनले लोकप्रिय वृत्तान्तमाम्परामा मुख्यतः हाँस्य प्रधान रचनाहरू लेखे , जसको रोमन तथा इटालियन मोडल र ऐतिहासिक नाटकहरू बाट प्रभावित थियो। उनको दोस्रो कालखण्ड लगभग सन १५९५ इस्वी सन् देखि उनको दुखान्त रचना रोमियो तथा जूलियट (Romeo and Juliet)को सृजना देखि आरम्भ भएर जुलिअस सिजर (Julius Caesar) नामक दुखान्त कृतिमा आएर १५९९ इस्वी सन्‌मा समाप्त हुन्छ। यस क्रममा उनले जे जति लेखे ती सबैको गन्ती महानतम हाँस्य प्रधान र ऐतिहासिक रचनाहरूमा हुन्छ। लगभग सन १६०० देखि १६०८ इस्वी सन् सम्मका समय शेक्सपियरका "दुखान्त युग" मानिन्छ। यस क्रममा शेक्सपियरले मुख्यतः दुखान्त रचनाहरूको सृजना गरे तथा लगभग १६०८ इस्वी सन् देखि १६१३ इस्वी सन् सम्म उनले हाँस्य प्रधान दुखान्त रचना (tragicomedies) लेखे, जसलाई रोमान्सेज (romances) नामले पनि जानिन्छ. रिचर्ड तृतीय (Richard III) तथाहेनरी षष्ठ (Henry VI) का तीन भाग , शेक्सपियरद्वारा रचित प्रथम दर्जा कृतिहरू हुन्, जो १५९० इस्वी सन्‌मा आरम्भमा , ऐतिहासिक नाटकहरूको प्रचलनको क्रममा लेखिएको थियो। शेक्सपियरका नाटकहरूको तिथि निर्धारित गर्न मुश्किल छ तथापि, मूल ग्रन्थहरूको अध्ययनबाट यो थाहा हुन्छ कि टाइटस एन्ड्रोनिकस (Titus Andronicus), कमेडी अफ एरर्स (The Comedy of Errors),द टेमिंग अफ द श्रीऊ (The Taming of the Shrew) तथा टू जेन्टलम्यान अफ भेरोना (Two Gentlemen of Verona) पनि शेक्सपियरका सुरूका काल देखि सम्बद्ध हुन सक्दछन्। उनको पहिलो इतिहास (histories), जो ठूलो मात्रामा १५८७को राफेल होलिंशेद'स (Raphael Holinshed's) च्रोनिक्लेस अफ इङ्ल्याण्ड, स्कटल्याण्ड, तथा आयरल्याण्डको संस्करणमा प्रकाशित भएको थियो, कमजोर या भ्रष्ट शासनको विनाशकारी परिणामको नाट्यान्तरित गरेका थिए तथा ट्यूडर वंश (Tudor dynasty)को उत्पत्तिको लागि एक औचित्यको रूपमा व्याख्या गरेका थिए। उनका संघटन अन्य एलिजाबेथियन नाटककारहरूको कार्य देखि प्रभावित थिए, खासगरी थोमस क्य्द (Thomas Kyd) तथा क्रिस्टोफर मारलोवे (Christopher Marlowe) लेऽ मध्ययुगीन नाटकको परम्पराहरू, तथा सेनेका (Seneca)को नाटकहरू द्वारा. कमेडी अफ एरर्स पनि क्लासिकल मोडलमा आधारित थियो , तर ‘‘टेमिङ्ग अफ द श्रयु का कुनै पनि श्रोत अहिले सम्म जानकारीमा छैन, यद्यपि यसको सम्बन्ध यसै नामको एक अन्य नाटक बाट स्थापित गरिन्छ तथा यसलाई कुनै लोककथा बाट व्युत्पन्न मानिन्छ। टू जेन्टलमेन अफ वेरोनाको किसिम, जसमा दुई मित्र एक बलात्कारको अनुमोदन गर्नको लागि आएका थिए, दी श्रेव'स स्टोरी अफ टेमिङ्ग एक तथातको स्वतन्त्र आत्माको एक मानिस द्वारा कहिलेकाँही आधुनिक आलोचकहरू तथा निर्देशकहरूलाई अप्ठ्यारो पार्दछ।

बोबेरोन, टितानिया तथा परीहरूको नृत्यको साथ पुक.विलियम ब्लेक (William Blake) द्वारा , सी. १७८६.

टेट ब्रिटेन . (Tate Britain) शेक्सपियरको प्रारम्भिक शास्त्रीय तथा इटालियन हाँस्य रचनाहरू , जसमा चुस्त दोहोरो कथानक तथा सटीक हाँस्य दृश्यहरूको १५९० किसिमको मध्यमा आफ्नो वातावरणको रोमान्टिक हाँस्य सबैभन्दा ठूलो हो। . मिडसमर नाईट ड्रीम (A Midsummer Night's Dream)एक हाँस्यको झलकका लागि प्रेम, परीहरूको जादू तथा जीवनको हाँस्यप्रद दृश्यहरूका मिश्रण छन्। शेक्सपियरको अघिल्लो हाँस्य रचना जसको उतिनै रोमान्टिक छ, वेनिसका व्यापारी (The Merchant of Venice), जेविश साहूकारको बदलेको रचना समाहित भयो, शायलक (Shylock), जसको एलिजाबेथियनको विचार दर्शाउँछ। तर आधुनिक दर्शकहरूको लागि पक्षपातपूर्ण हुनसक्छ।मच अदो अबाउट नथिंग (Much Ado About Nothing)का ज्ञान तथा शब्दहरूसँग खेल्ने कला, एज यू लाइक इट (As You Like It)को आकर्षक ग्रामीण सजावट, तथाट्वेल्फ्थ नाईट (Twelfth Night)को जीवन्त क्रीडा शेक्सपियरका महान हाँस्यको अनुक्रमलाई पूरा गर्दछन् यस गीतात्मक रिचर्ड द्वितीय (Richard II)लाईपछि, लगभग पुरै किसिम पद्यमा लेखे, शेक्सपियरले १५९०को अन्त्यमा हेनरी IV, भाग १ (Henry IV, parts १) तथा २ (२) , तथा हेनरी वी (Henry V)को इतिहासमा गद्य कमेडी शुरू गरे त्यसको पात्र तथा थप जटिल तथा नरम हुँदै गए जस्तो त्यो हाँस्य देखि गंभीर दृश्यहरू तिर सहजता सँग बढ्दै गयो, गद्य तथा कविता, उनको परिपक्व काम हो, तथा त्यसले विभिन्न प्रकारको कामको परिपक्वता पाउँछ। यो युग समाप्त तथा शुरू हुन्छ दुई वियोगान्त हरूबाट: रोमियो तथा जूलियट (Romeo and Juliet), जो यौन आरोपित किशोरावस्था, प्रेम तथा मृत्युको प्रसिद्ध रोमान्टिक वियोगान्त हुन् तथा जूलियस सिजर (Julius Caesar)—जो सर थोमस नर्थ'स (Thomas North's)को १५७९को प्लुतार्च'स (Plutarch's) माल्लेल लिवेस (Parallel Lives)—को अनुवादमा आधारित छ, जसले एक नयाँ किसिमको नाटकको शरुआत गर्‌यो। शेक्सपियरका महान विद्वान जेम्स शापिरोको अनुसार, जूलियस कैसर मा, "राजनीति, चरित्र, भित्रको तिर, समसामयिक घटनाहरू, यहाँ सम्म कि शेक्सपियरका आफ्नो केही लेख्ने कलाको विभिन्न पल एक अर्कोसँग मिल्न थाले".

ह्याम्लेट, होरातियो, मर्सल्लुस, तथा घोस्ट अफ हम्लेट'स फादर.हेनरी फुसेली (Henry Fuseli), १७८०-५. कुंस्थौस ज्यूरिख (Kunsthaus Zürich).

शेक्सपियरका तथाकथित "वियोगान्तक समय" १६०० देखि १६०८ सम्म चल्यो, जबकि उनले त्यस समयमा तथाकथित "प्रोब्लम प्लेज" ("problem plays") मेजर फर मेजर (Measure for Measure), त्रोइलुस एण्ड क्रेस्सिदा (Troilus and Cressida), तथा अल'स वेल ठाट एंड्स वेल (All's Well That Ends Well) पनि लेखे तथा ट्रेजिडिज (tragedies)त्यसको पहिलो लेखे. कयौं आलोचकहरूको मान्यता छ कि शेक्सपियरको सबैभन्दा ठूलो वियोगान्त त्यसको कलाको शिखरको प्रतिनिधित्व गर्दछन्.पहिलो, ह्याम्लेट (Hamlet)को नायक, शायद तथा थप कुनै पनि अन्य शेक्सपियरका चरित्रको तुलना मा, बाँकी रूप बाट चर्चित भयो, खासगरी आफ्नो प्रसिद्द सोलिलोकुय (soliloquy) "टु बी तथा नट टु बी; देट यस दी कुएस्शन (To be or not to be; that is the question). " अन्त्यर्मुखी ह्याम्लेटको विपरीत, जसको मिथ्या दोष त्यसको हिचकिचाहट थियो, ती वियोगान्तहरूको हीरो जो, ओथेलो तथा किङ लियरको थियो, जल्बाजीको त्रुटि बाट बिग्रियो। शेक्सपियरका वियोगान्तको कारण अक्सर यस किसिमको घासम्म त्रुटि या दोष छ, जो आदेश उल्ट्याएर नायकको तथा जसलाई त्यो प्रेम गर्दछ त्यसलाई नष्ट गरिदिन्छ।ओथेलो (Othello), थिए विल्लैन लागो (Iago)मा, ओथेलोको यौन ईर्ष्यालाई यस किसिमबाट भड्काउँछ तिनी आफ्नो निर्दोष पत्नीको हत्या गरिदिन्छ जो उसलाई प्रेम गर्दथिन्।किङ लियर (King Lear) मा, बूढा राजा, आफ्नो शक्तिहरू दिने त्रासद त्रुटि गर्दछन्, तथा यी घटनाहरूको शुरूआत गर्दछन् जो तिनकी छोरीको हत्या गरिदिन्छ तथा अर्ल ग्लौसस्टरलाईप्रताडित गरेर अन्धो बनाइदिन्छ। आलोचक फ्र्याङ्क केर्मोडेका अनुसार, "नाटक आफ्नो राम्रो पात्रहरू बाट केही प्रस्तुत गर्दछन् तथा नानै आफ्नो क्रूरता देखि आफ्नो दर्शकहरूलाई कुनै राहत".म्याकवेथ (Macbeth)मा, जो शेक्सपियरका वियोगान्तहरूमा सबैभन्दा सानो तथा धेर दविएकी हुन्छे।, लेडी म्याकवेथ (Lady Macbeth)लाईसम्हाल्न नसकिने महत्वाकांक्षाले म्याकवेथ तथा उनकी पत्नीलाई, राजाको हत्या तथा सिंहासन हडप्नको लागि उक्साउँछन्। जब सम्म उनमा आफ्नो अपराधबोध भएमा उनलाई नष्ट गरिदिन्छ. यस नाटक मा, शेक्सपियरका त्रासद संरचना गर्नेको लागि एक अलौकिक तत्व जोड्दछ.उनको केही पछिल्लो प्रमुख वियोगान्त, एंटनी तथा क्लेओपत्र (Antony and Cleopatra) तथा कोरिओलानुस (Coriolanus) मा, शेक्सपियरका उत्कृष्ट कविता शामिल छन् तथा आलोचक द्वारा कविको सबैभन्दा सफल वियोगान्तहरू भनिएका छन्। टी. एस एलियट (T. S. Eliot). आफ्नो अन्तिम अवधि मा, शेक्सपियर रोमान्स (romance) या ट्रेजीकामेडी (tragicomedy) गर्न लागेका थिए तथा तीन तथा प्रमुख नाटकहरू: क्य्म्बेलिने (Cymbeline), हिउँदको कथा (The Winter's Tale) तथा दी टेम्पेस्ट (The Tempest), तथा सहयोग लेऽ पेरिक्लेस, प्रिन्स अफ ट्य्रे (Pericles, Prince of Tyre) पूरा गरे। कम वियोगान्तहरू देखि बेरंग, यो चार नाटक १५९०को हाँस्यको टोनमा गंभीर छ, तर मिलाप तथा सम्भावित त्रासद त्रुटिको क्षमाको साथ उनी अन्त्य हुँदै छ। केही टिप्पणीकार मूडमा यो परिवर्तन निर्मल देखने साक्षीको रूपमा शेक्सपियरका जीवनको भागमा हेरेका छन्, तर यो केवल दिनको नाटकीय फेशन प्रतिबिम्बित हुन सक्छ। शेक्सपियर दुई तथा नाटकहरूमा सहयोग लिएहेनरी VIII (Henry VIII) तथा दी टू नोबल किन्स्म (The Two Noble Kinsmen), सम्भवतः जोन फ्लेत्चेर (John Fletcher)को साथ.

प्रदर्शन

शेक्सपियरले आफ्नो शुरुआती नाटकहरू कम्पनीको लागि किन लेखे भन्ने कुरा प्रष्ट छैन। .टाइटस एंड्रोनिकसका १५९४को संस्करणका शीर्षक पृष्ठले यो बताउँछ कि नाटक तीन अलग अलग समूह द्वारा गरिएका थिए। १५९२-३ पछिको विपत्ति (plagues) पछि, शेक्सपियरका नाटकहरूका आफ्नै कम्पनी द्वारा प्रदर्शन गरिएका थिए दी थिएटर (The Theatre) तथा दी कर्टेन (Curtain) शोरेदित्च (Shoreditch) मा, थम्सको उत्तर मा. लण्डनवासी वहाँ हेनरी चौथोको पहिलो भाग हेर्नका लागि मरिमेटेका थिए, लियोनार्ड दिग्गेस (Leonard Digges)ले रेकर्डिङ्ग गरे, "तर कम्पनीले आफ्नो घर मालिकसँग विवाद भएपछि उनले यस थिएटरलाई तल झारे तथा ग्लोब थिएटर (Globe Theatre)को निर्माण गर्नको लागि काठको प्रयोग गरे। पहिलो रङ्गमञ्च अभिनेताहरू द्वारा कलाकारहरूको लागि साउथवर्कमा दक्षिणी तटमा निर्मित गरियो। ग्लोब १५९९को शरद ऋतुमा, जूलियस सिजर पहिलो नाटक देखि एकको मञ्चन,को साथ खोला शेक्सपियरका १५९९ पछिको अधिकांश महान नाटकहरू ग्लोबको लागि लेखिएका थिए, जसमा ह्याम्लेट, ओथेलो तथा राजा लियर.

पछि बनेको ग्लोब थिएटर (Globe Theatre)लण्डन.

लर्ड चम्बेर्लें'स मेन पछिका किङ्गस् मेन (King's Men)१६०३मा रूपान्तरण भयो, उनी नयाँ राजा जेम्स (King James)का साथ एक खास सम्बन्धमा प्रविष्ट भए। यो प्रदर्शन रेकर्ड विभिन्न टुक्रामा छरिएका छन्, राजाका पुरुषले शेक्सपियरका सात नाटकहरूको प्रदर्शन गरे१ नोभेम्बर१६०४ तथा ३१ अक्टूबर (31 October)१६०५मा भेनिसको व्यापारीको दुई प्रदर्शनको सहित. १६०८ पछि, उनले ब्लाक्क्फ्रिअर्स थिएटर (Blackfriars Theatre)को भित्री प्रदर्शन गरे, जाडोको क्रममा तथा ग्लोब गर्मीको क्रममा. यो आन्तरिक सज्जा, जकोबेँ (Jacobean) फेशन सहित मस्कुएस (masques)को शाही मञ्चनको लागि, शेक्सपियरका तथा व्यापक स्तरमा शाही मञ्चनको लागि अनुमति दिए।क्य्म्बेलिनेमा, उदाहरणको लागि, ज्यूपिटर एक ईगलमा बसेर "गर्जन तथा बिजुलीमा : एक वज्रपात गर्दछऽ भूत घुँडामा खस्दछ" शेक्सपियरका कम्पनीमा कलाकारहरूमा प्रसिद्ध रिचर्ड बुर्बगे (Richard Burbage), विलियम केम्पे (William Kempe), हेनरी कंडेल (Henry Condell) तथा जोन हेमिन्गेस (John Heminges) छन्।शेक्सपियरका सुरूवातका कयौं नाटकहरूमा बुर्बगेले प्रमुख भूमिका निभाएका छन्, जसमा रिचर्ड तेस्रो, ह्याम्लेट, ओथेलो, तथा राजा लियर पर्दछन्। लोकप्रिय हाँस्य अभिनेता विल केम्पेले पीटर नोकरको भूमिका निभाए रोमियो तथा जूलियट तथा डगबेरी (Dogberry) मच अदो अबाउट नोथिंग मा, अन्य कलाकारहरूको बीच मा. त्यो सोह्रौं शताब्दीको अन्त्यको आसपास रोबर्ट आर्मिन (Robert Armin)मा परिवर्तन भयो जस्तो टचस्टोन (Touchstone)मा अज यू लइके इट तथा किङ लियरमा मूर्ख किसिमको भूमिका निभाउँथे। १६१३ मा, सर हेनरी वोत्तों (Henry Wotton) द्वारा भनिएको छ कि हेनरी आठौं "धूमधाम तथा समारोहको कयौं असाधारण परिस्थितिको साथ अगाडी ल्याइएका थिए"।२९ जूनमा ग्लोब थिएटरलाई एक तोपले छतमा आगो लगाइयो र थिएटरलाई जमीन सम्म जलाइयो।

टेक्स्टको श्रोत

फर्स्ट फोलियो

(First Folio)शीर्षक पृष्ठ, १६२३ मार्टिन ड्रोएशौत|(Martin Droeshout) द्वारा शेक्सपियरको कमा उत्कीर्णन १६२३ मा, जोन हेमिन्गेस (John Heminges) तथा हेनरी कंडेल (Henry Condell), शेक्सपियरका किङ्गस् मेनबाट आएका दुई मित्र थिए तिनीहरूले फर्स्ट फोलियो (First Folio), शेक्सपियरका नाटकहरूका एक एकत्र संस्करण, प्रकाशित गरे। यसमा ३६ ग्रन्थ छन्, जसमा पहिलो पटक मुद्रित १८ ग्रन्थ पनि छन्। कयौं नाटक पहिलो क्वार्टो (quarto)को संस्करणमा आएका थिए, -पातला पुस्तकहरू दुई पटक काँचो कागतमा बने। शेक्सपियरले यस संस्करणलाई अनुमति दिएको कुनै सबूत छैन त्यसैले यसलाई "फर्स्ट फोलियो" स्टोल'न तथा छल प्रतिको रूपमा वर्णित गरिएको छ।अल्फ्रेड पोल्लार्ड (Alfred Pollard)ले तीमध्ये केहीलाई "बेड कुँरतो (bad quarto)"को संज्ञा दिएका छन्। उनको एक सम्मान, व्याख्या, या भ्रष्ट ग्रन्थ, जो केही स्मृति बाट निकालिएको हो जहाँ नाटकको कयौं संस्करण बच्दछन्, हरेक कुनै एक अर्को देखि अलग हुन्छ केही विषयहरूमा, उदाहरणको लागि ह्याम्लेट, त्रोइलुस तथा क्रेस्सिदा (Troilus and Cressida) तथा ओथेलो, शेक्सपियर कुँरतो तथा फोलियो संस्करणको बीच ग्रन्थहरूको संशोधित गर्न सकिने थियो।किङ लियरका फोलियो संस्करण १६०८ कुँरत देखि यति अलग छ कि अक्सफोर्ड शेक्सपियरले ती दुवै प्रकाशित गरे, जबकि उनी भ्रम बिना सम्मिश्रण गर्न सकिँदैन।वेल्स, अक्सफोर्ड शेक्सपियर

कविता

१५९३ तथा १५९४ मा, जब सिनेमाघर प्लेगका कारण बन्द रहेका थिए, शेक्सपियरले, कामोत्तेजक विषयमा दुई वर्णनात्मक कविताहरू प्रकाशित गरेभिनस तथा अदोनिस (Venus and Adonis) तथा दी रेप अफ लुक्रेस (The Rape of Lucrece).उनले उनलाईहेनरी रिओथेस्लेय, साउथेम्प्टनको अर्ल (Henry Wriothesley, earl of Southampton)लाई समर्पित गरे। भिनस तथा अदोनिस मा, एक निर्दोष अदोनिस (Adonis) भिनस (Venus)लाई यौन अग्रिम खारिज गरिदिन्छ; जबकि दी रेप अफ लुक्रेसमा, पतिव्रता लुक्रेस (Lucrece)लाई कामातुर तर्कुं (Tarquin) द्वारा बलात्कार गरिन्छ। ओविड की (Ovid's) मेटामोर्फोसेस (Metamorphoses) बाट प्रभावित , यो कविता अनियन्त्रित कामुकताको परिणाम स्वरूप उब्जिएको अपराधबोध तथा नैतिक भ्रम देखाउँछ। शेक्सपियरका जीवनकालको क्रममा दुवै लोकप्रिय साबित भए तथा अक्सर दुई पटक प्रकाशित हुँदै थिए। तेस्रो वर्णित कविता, ए लोवर'स कम्प्लेन्ट (A Lover's Complaint), जुनमा एक जवान तथा एक ठोस आवेदकद्वारा रोएर आफ्नो प्रलोभन देखाउँछ, १६०९मा सोनेटको पहिलो संस्करणमा छापिएको थियो। कयौं विद्वान अब स्वीकार गर्दछन् कि ए लवर'स कम्प्लेन्ट शेक्सपियरले लेखेका हुन्। आलोचकहरूका मान्यता छ कि यसको राम्रो गुणलाई सीसाको प्रभावद्वारा हानि पुर्योइएको छ। दी फिनिक्स तथा दी टर्टल (The Phoenix and the Turtle), १६०१मा रोबर्ट चेस्टरको लोवर'स मरत्यरमा प्रकाशित भएको थियो, महान फिनिक्स (phoenix) तथा त्यसको प्रेमी तथा वफादार टर्टल दोव (turtle dove)का मृत्युको शोक व्यक्त गरे।१५९९ मा, सोनेटको दुई हतार ड्राफ्ट १३८ तथा १४४ दी पेशोनेट पिलग्रिम (The Passionate Pilgrim)मा, अनुमति बिना शेक्सपियरका नामले प्रकाशित भएका थिए।

शैली

शेक्सपियरको पहिलो नाटक दिनको परम्परागत शैलीमा लेखिएको थियो। हमेशा बसन्त स्वाभाविक रूपमा वर्ण या नाटकको आवश्यकता बाट निस्कँदैन भनेर उनले एक बनावटी भाषामा उनलाई लेखे।यो कविता विस्तारमा निर्भर गर्दछ कहिले कहिले, तथा भाषा प्राय: आलंकारिक तथा रूपकलाई विस्तृत गर्दछ तथा भाषा धेरजसो आलंकारिक हो- जो अभिनेताहरूलाई बोल्नको सट्टा व्याख्या गराउँदछ। टाइटस एन्ड्रोनिकस (Titus Andronicus)को केही भव्य भाषणमा, केही आलोचकहरूको दृष्टिमा, प्रायजसो, उदाहरणको लागि, पद्यमा गरिएको कार्वाई रोकिएको छ। टू जेन्टलमेन अफ वेरोना (Two Gentlemen of Verona)मा अस्वभाविक रूपबाट वर्णित गरिएको छ।हतारमैं भएपनि शेक्सपियरले आफ्नै प्रयोजनको लागि पारम्परिक शैली अनुकूलित गर्न शुरू गरे। रिचर्ड तृतीय (Richard III)को प्रारम्भिक आत्मभाषण(soliloquy)को आफ्नो जरा मध्ययुगीन नाटकमा वाइस(Vice)को स्व-घोषणामा छ। यसै समय, रिचर्डका विशद स्वयंभू जागरूकता अगाडी शेक्सपियरका परिपक्व नाटकहरूको आत्मभाश्ना गर्नको लागि भएको जस्तो लाग्दछ।कुनै एकल नाटक पारम्परिकबाट एक स्वतन्त्र शैलीको लागि परिवर्तनको निशान बनेन। शेक्सपियरले आफ्नो पेसामा दुई संयुक्त गरेका छन्रोमियो तथा जूलियट (Romeo and Juliet)शायद मिश्रित शैलीका सबैभन्दा उत्तम उदाहरण।रोमियो तथा जूलियट, रिचर्ड द्वीतिय (Richard II), तथा ए मिडसमर नाईट'स ड्रीम (A Midsummer Night's Dream)को समय सम्म १५९०को मध्य मा, शेक्सपियरले प्राकृतिक कविता लेख्न शुरू गरेका थिए।त्यो लगातार आफ्नो रूपक तथा छविलाई आफ्नो नाटकहरूको जरूरतको हिसाबले रूप दिँदै गयो। विलियम ब्लेक(William Blake), १७९५, टेट ब्रिटेन(Tate Britain) द्वारा

चित्र:Pity.jpg

पिटी, म्याकवेथमा दुई सिमिलेसका चित्रण छन्।: "तथा अफसोचको कुरा, एक नग्न नवजात शिशुको जस्तो".

शेक्सपियरका मानक काव्य शैली थियो ब्ल्याङ्क भर्स(blank verse), आइम्बिक पेन्टामीटर(iambic pentameter)मा संकलित। अभ्यासमा यो मानिएको छ कि उनको कविता आमरूपमा लयहीन थिए तथा दस शब्दांशलाई एक पंक्तिमा शामिल गरिएका थिए, हरेक दोस्रो शब्दांश एक तनावको साथ बोलिने गर्दथ्यो।त्यसको शरुआती नाटकहरूको ब्ल्याङ्क भर्स त्यसपछि नाटकहरू भन्दा निकै अलग छन्।यो प्रायजसो सुन्दर छ, तर यसको वाक्य शुरू हुन्छऽ र रोकिन्छ, तथा लाइनको अन्त्य(end of lines)मानै समाप्त गरिदिन्छ , एकरसताको जोखिमको साथ.एक पटक जब शेक्सपियरले पारम्परिक ब्ल्याङ्क भर्समा महारत हासिल गरेऽ त्यसको प्रवाहको बीचमा रोक्ने तथा भिन्न गर्न लागे। यो नयाँ शक्ति तथा कविताको लचीलोपन जूलियस सिजर (Julius Caesar)तथा ह्याम्लेट (Hamlet)जस्तो नाटकहरूमा देखिन्छ।उदाहरणको लागि, यसलाई शेक्सपियर, ह्याम्लेटको मनमा यस आँधीबेरी पैदा गराउनका लागि उपयोग गर्दछ: :महोदय, मेरो हृदयमा लडाईका स्वभाव थिए :जो मलाई सुत्न पनि दिँदैनथे मलाई लाग्छ म सुतिरहनु पर्दछ। ह्याम्लेटपछि, शेक्सपियरले आफ्नो काव्यात्मक शैलीमा विविधता दिए, बाँकी रूप देखि पछिको वियोगान्तहरूको थप भावुक भागमा। साहित्यिक आलोचक ए सी. ब्राडली(A. C. Bradley)ले यस शैलीको वर्णन "थप केन्द्रीत, विविध, विस्तृत, तथा, निर्माण मा, कम नियमित, घुमाउरो या वक्राकारको रूपमा गरे।आफ्नो पेसाको अन्तिम चरण मा, शेक्सपियरले यी प्रभावको प्राप्त गर्नको लागि कयौं उपाय अपनाए। यसमा शामिल छलाइनको तर्जमा(run-on lines), अनियमित रोकावट छ तथा वाक्य संरचना तथा लम्बाईमा चरम भिन्न रूप.म्याकवेथ (Macbeth)मा उदाहरणको लागि, एक असंबंधित रूपक या कुनै अन्यको लागि उपमा भाषा डार्ट्स: "को आशा छ कि पिएका थिए / जुनमा तिमी आफैं तैयार होऊ?"(१.७.३५-३८);

पछिको रोमान्समा, आफ्नो समयको परिवर्तन तथा कथावस्तुमा आश्चर्यजनक मोडको साथ, आखिरी काव्य शैलीलाई प्रेरित गरे। लामो तथा छोटो वाक्य एक अर्कोको विपरीत स्थापित गरिएका उपवाक्यमा गरिएका विषय तथा वस्तु उल्टाइएका तथा शब्द मेटाइएकाले स्वाभाविक प्रभाव दिए। शेक्सपियरका काव्यात्मक प्रतिभा थिएटरको एक व्यावहारिक भावना सँग सम्बन्धित थिए। समयको सबै नाटककारहरूको किसिम, शेक्सपियरले आफ्नो कथाका नाट्यान्तर पेट्रार्च (Petrarch) तथा होलिंशेड (Holinshed) जस्तो श्रोतबाट लिए। उनले हरेक टुक्रालाई नयाँ रूप दिए र चासोका कयौं केन्द्र बन्नको लागि तथा जति सम्भव हुनसक्यो दर्शकहरूको एक कथामा कयौं पक्षको देखावटी डिजाइनको शक्ति यो सुनिश्चित गर्दछ कि शेक्सपियरका नाटक, अनुवाद, कटाव तथा विस्तृत व्याख्या बाट आफ्नो मूल नाटक बिना कुनै हानी जीवित रहन सक्दछ। शेक्सपियरका महारत बढ्दै गएपछि, उनले आफ्ना पात्रलाई स्पष्ट तथा थप विविध प्रोत्साहन तथा भाषणका विशिष्ट प्याट्रन दिएका थिए। उनले पछिल्ला नाटकहरूमा आफ्नो पहिलेको शैली कायम नै राखे। पछिको रोमान्स (late romances) मा, त्यो जानीबुझी थप कृत्रिम शैली तिर फर्कियो, जसले थिएटरको भ्रममा जोर दिए।

प्रभाव

म्याकवेथको भिजन अफ दी आर्म्ड हेडको परामर्शमा

.हेनरी फुसेली (Henry Fuseli), १७९३-९४ b द्वारा। फोल्गेर शेक्सपियर पुस्तकालय (Folger Shakespeare Library)वाशिङ्गटन

शेक्सपियरका कामले पछिको थिएटर तथा साहित्यमा एक स्थायी छाप बनाइदियोऽ उनले लक्षण वर्णन(characterisation), कथानक(plot), भाषा, तथा शैली(genre)को नाटकीय क्षमताका विस्तार गरे। उदाहरणको लागि रोमियो तथा जूलियट(Romeo and Juliet) सम्म, रोमान्सको वियोगान्तको योग्य विषयको रूपमा हेरिएको थिएन। आत्मभाषण मुख्य रूपमा वर्णन या घटनाहरूको बारेमा जानकारी संप्रेषित गर्नको लागि प्रयोग गरिएका थिए, तर शेक्सपियर उनलाई पात्रको दिमाग जाँच्नका लागि प्रयोग गर्दथे। त्यस कामले पछिको कविताहरूलाई औधि धेर प्रभावित गरे। रोमान्टिक कवि (Romantic poets)हरूले शेक्सपियर पद्य नाटकलाई सानो सफलताको साथ पुनर्जीवित गर्ने प्रयास गरेका थिए। आलोचक जर्ज स्टेनर्स (George Steiner)ले कोलेरिद्गे देखि तेंन्य्सों (Tennyson) सम्म सबै अङ्ग्रेजी पद्य नाटकहरूका वर्णन गरेका छन् "शेक्सपियरका विषयमा मन्द रूपान्तरको रूपमा।" शेक्सपियरलेथोमस हार्डी (Thomas Hardy),विलियम फौल्क्नेर, तथा चार्ल्स डिकेन्स (Charles Dickens) जस्तो उपन्यासकारलाई प्रभावित गरे। डिकेन्सले अक्सर शेक्सपियरलाई उद्धृत गरे, आफ्नो २५ पुरस्कार शेक्सपियरका कार्य गरेर पाएका थिए। अमेरिकी उपन्यासकार हर्मन मेलविल्ले के (Herman Melville's) आत्मभाषमा शेक्सपियरसँग केही लेनदेन छ, त्यसको कप्तान अहाब मोबी-डिक(Moby-Dick)मा एक क्लासिक त्रासद नायक (tragic hero) छन्।, किङ लियर देखि प्रेरित छन्। विद्वानहरूकोले संगीतको २०००० टुक्राहरूलाई शेक्सपियरका कार्यसँग जोडिएको रूपमा पहिचान छ। यसमा शामिल छग्यूसेप वेर्दी (Giuseppe Verdi) द्वारा रचिएका दुई ओपेरा (opera), ओतेल्लो(Otello) तथा फल्स्ताफ्फ(Falstaff), जसको महत्वपूर्ण श्रोतको साथ तुलना गरिन्छ। शेक्सपियरले, प्रे- राफेलितेस (Pre-Raphaelites) तथा दी रोमान्टिक्स सहित कयौं चित्रकालाई प्रेरित गरेको छ। स्विस रोमान्टिक कलाकार हेनरी फुसेली (Henry Fuseli)ने, विलियम ब्लेक (William Blake)को एक मित्र, म्याकवेथका जर्मनमा अनुवाद गरेको छ।मनोविश्लेषक (psychoanalyst)सिग्मुंड फ्रयूदले आकर्षित गरे शेक्सपियरका मनोविज्ञानमा, बाँकी रूपबाट ह्याम्लेट को, मानव प्रकृतिको आफ्नो सिद्धान्तको लागि गरे। शेक्सपियरका दिन मा, अङ्ग्रेजी व्याकरण कम थियो र मानकीकृत थिए भाषाको उपयोग आधुनिक अङ्ग्रेजी आकारमा गरियो।सेमुएल जोनसन (Samuel Johnson) कुनै अन्य लेखकबाट थप त्यसलाई उद्धृत गरे आफ्नो एक शब्दकोश अङ्ग्रेजी भाषाको(A Dictionary of the English Language) मा, आफ्नो पहिलो गंभीर काम मा। भाव जस्तोको "विद बेटिद ब्रेथ" (मर्चंट अफ वेनिस ) तथा " ए फोर्गोन कोन्क्लुजोन" (ओथेलो )ले रोजमर्राको अङ्ग्रेजी भाषणमा आफनो स्थान बनाए।

कमजोर प्रतिष्ठा

१६६०मा राजशाहीको बहाली(the Restoration) तथा सत्रौं सताब्दीको अन्त्यको बीचमा, शास्त्रीय विचार प्रचलनमा थिए। परिणामस्वरूप, त्यस समयको धेरजसो आलोचकहरूले शेक्सपियरलाई जोन फ्लेचर(John Fletcher) तथा बेन जोन्सन(Ben Jonson)को तलको दर्जा दिए।उदाहरणको लागि थोमस रेमर(Thomas Rymer) ले, त्रासदको साथ हाँस्य मिसाएकोमा शेक्सपियरको आलोचन पनि गरे। तापनि कवि तथा आलोचक जोन ड्रायडेन(John Dryden)ले शेक्सपियरलाई उच्च दर्जा दिए, जोन्सनको कथनानुसार, "म त्यसको प्रशंसा गर्दछु तर म शेक्सपियरलाईप्रेम गर्दछु।"कयौं दशकको लागि, रेमरको दृष्टिको बोलबाला रह्यो, तर अठारौं शताब्दीको क्रममा, आलोचकहरूले शेक्सपियरमा आफ्नो तरिकाले प्रतिक्रिया व्यक्त गर्न शुरू गरे तथा उनीहरूले उनलाई प्राकृतिक प्रतिभाका मालिक भने। त्यसको विद्वानी संस्करणको एक श्रृंखला, खासगरी सैमुएल जोनसन(Samuel Johnson)को १७६५मा एडमोंड मेलोन(Edmond Malone)को १७९०,ले उनको बढ्दो प्रतिष्ठामा योगदान दिए।१८०० सम्म, त्यो बल राष्ट्रिय कविको रूपमा निहित भएको थियो।अठारौं तथा उन्नाइसौं शताव्दीमा, उनको प्रतिष्ठा विदेशहरूमा पनि फैलियो। भोल्टेयर(Voltaire), गेटे, स्टेंडहल(Stendhal) तथा विक्टर ह्यूगो.रूमानी युग(Romantic era)को क्रममा, शेक्सपियरको कवि तथा साहित्यिक दार्शनिक शमूएल टेलर कोलेरिद्गेद्वारा सराहना गरिएको थियो; तथा आलोचक अगस्ट विल्हेम स्च्लेगेल(August Wilhelm Schlegel)ले आफ्नो नाटकहरूका अनुवाद जर्मन स्वच्छंदतावाद(German Romanticism)को भावनामा गरे। उन्नाइसौं शताव्दीमा, शेक्सपियरका प्रतिभाको लागि महत्वपूर्ण प्रशंसाले अक्सर चाटुकारिता घेराउ गरे। "देट किङ शेक्पीयर," १८४०मा निवन्धकार थोमस कार्ले(Thomas Carlyle)ले लेखे, " के त्यो चम्किलो छैन, ताज सम्प्रभुतामा, एक श्रेष्ठ, सौम्य, तापनि प्रबल चिह्नको रूपमा; अविनाशी".विक्टोरिङ्स(Victorians)ले एक भव्य दिखावटीको रूपमा आफ्नो नाटकहरूको उत्पादन गरे। नाटककार तथा आलोचक जर्ज बर्नार्ड शले शेक्सपियरका पूजाको मत बर्डोलाट्री(bardolatry)को रूपमा उडाए"। उनले दावी गरे कि इब्सेन केनयाँ प्रकृतिवाद(naturalism)को नाटकहरूले शेक्सपियरलाई अप्रचलित गरेका थिए।बीशौं शताब्दीको शुरुआतको क्रममा कलामा आधुनिकतावादी क्रान्ति, शेक्सपियर देखि टाढा, एवंट गर्डे(avant garde)मा त्यसको कार्यको उत्सुकता बाट श्रेणित गरे। दी अभिव्यंजनावादी(Expressionists)ले जर्मनीमा तथा दी फुतुरिस्ट्स(Futurists)ले मास्कोमा त्यस नाटकहरूका निर्माण गरे। मार्क्सवादी नाटककार तथा निर्देशक बेर्टोल्ट ब्रेच्ट(Bertolt Brecht)ले एक महाकाव्य रङ्गमञ्च(epic theatre) शेक्सपियर देखि प्रभावित भएर तैयार गरे। कवि तथा आलोचक टी. एस एलियट(T. S. Eliot)ले शाको विरूद्ध बहस गरे कि वास्तवमा शेक्सपियरका "प्राचीनतावाद"ले उनलाई सही अर्थमा आधुनिक बनाए।एलियट, जीको साथ विल्सन नाइट(G. Wilson Knight) तथा दी स्कूल अफ न्यू क्रितिसिस्म(New Criticism),ले शेक्सपियरका कल्पना पढन एक आन्दोलनको नेतृत्व गरे। १९५०को दशकमा नयाँ महत्वपूर्ण दृष्टिकोणको एक लहरले आधुनिकताको ठाउँ लियो तथा "आधुनिकता पछि"("post-modern")शेक्सपियरका अध्ययनको लागि मार्ग बनायो।अस्सीको दशकमा शेक्सपियरका अध्ययन यस किसिमको आन्दोलनहरू जस्तो संरचनावाद(structuralism), नारीवाद, अफ्रीकी अमेरिकी अध्ययन(African American studies), तथा समलैंगिक अध्ययन(queer studies)को लागि खुलिसकेका थिए।

ग्रन्थकारिता

शेक्सपियरका मृत्युको लगभग १५० वर्ष पछि शेक्सपियरका कार्यको ग्रन्थकारिताको बारेमा शंका उठ्न शुरू भए। वैकल्पिक उम्मेदवारमा फ्रान्सिस बेकन (Francis Bacon), क्रिस्टोफर मारलोवे (Christopher Marlowe), तथा एडवर्ड डी वेरे (Edward de Vere), दी अर्ल अफ अक्सफोर्डका प्रस्ताव छन्। यद्यपि सबै वैकल्पिक उम्मेदवार लगभग खारिज भैसकेका छन्।, यस विषयमा लोकप्रिय रुचि, विबाँकी रूप देखि औक्सफोर्डियन सिद्धान्त (Oxfordian theory), २१औं शताब्दीमा जारी गरिएको छ। शेक्सपियरका माँ, मरियम आर्डेन (Mary Arden), निश्चित रूपमा एक धार्मिक क्याथोलिक परिवारबाट आएका थिए। सबैभन्दा सशक्त साक्ष्य एक विश्वासका क्याथोलिक बयान जोन शेक्सपियर (John Shakespeare) द्वारा हस्ताक्षर गरेको हुनसक्छ, १७५७मा हेनले स्ट्रीटमा आफ्नो पूर्व घरको छतमा पाइएको दस्तावेज अब हराइसकेको छ, तथापि विद्वानहरूको आफ्नो प्रामाणिकतामा भिन्न हुँदै छ। १५९१ मा, अधिकारी हरूले सूचना दिए कि जोन "ऋणको लागि प्रक्रियाको डर बाट" चर्च छोडेका हुन्। विद्वानहरूकोले शेक्सपियरका नाटकहरूमा उनका रोमन क्याथोलिक ईसाईको पक्ष तथा विपक्ष खोजे र वास्तवमा कुनै पनि किसिमबाट साबित गर्नु असंभव भने।

लिंग आधार

शेक्सपियरका लिंगका केही विवरणमा पाइन्छ। १८ वर्षको उमेरमा उनले, २६ बर्षकी गर्भवती हेन्ना ह्याथवे सँग विवाह गरे। आफ्ना तीन बच्चाहरूमा पहिलो सुसंना को, विहेको छ महिना पछि २६ मे१५८३मा जन्म भयो। कयौं बर्षदेखि पाठकले शेक्सपियरका सोनेटलाई एक जवान मानिसको लागि त्यसको प्रेमका सबूतको रूपमा इंगित गरेका छन। केही मानिस तिनै कथाको यौन प्रेमको सट्टा मित्रता (friendship)को भावनाको रूपमा लिन्छ्न्। त्यही समयमा, छब्बीस तथाकथित "डार्क लेडी" ("Dark Lady") सोनेट को, जो एक विवाहित तथातलाईसम्बोधित गर्दछ, विषमलैंगिक सम्वन्धको प्रमाणको रूपमा लिन सकिन्छ।

नाटकहरूको वर्गीकरण

चित्र:Gilbert Shakespeares Plays.jpg

विलियम शेक्सपियरका नाटक. सर जोन गिल्बर्ट (Sir John Gilbert), १८४९को द्वारा.

शेक्सपियरका १६२३को फर्स्ट फोलियो(First Folio)मा ३६ मुद्रित नाटक पनि संलग्न छन्, उनका फोलियो वर्गीकरणको अनुसार निम्नानुसार छहाँस्य(comedies), इतिहास(histories) तथा वियोगान्त नाटक(tragedies).शेक्सपियरले नाटकहरूको हरेक शब्द आफ्नो लागि लेखेका थिएनन्, तथा कयौंमा त सहयोगको चिह्न देखिन्छ जो त्यस समयको साधारण कुरा थियो।फर्स्ट फोलियोमा दुई नाटक संलग्न छैनन् द टू नोबल किंसमेन (The Two Noble Kinsmen)तथा पेरिक्लेस, प्रिन्स अफ टायर (Pericles, Prince of Tyre), अब क्याननको भागको रूपमा स्वीकार गर्थे, विद्वानहरूको साथ सहमति व्यक्त गरेका छन् कि शेक्सपियरले उनको रचनाको लागि एक प्रमुख योगदान दिएका छन्।फर्स्ट फोलियोमा कुनै कविता संलग्न थिएन। उन्नाइसौं शताब्दीको अन्त्यमा,एडवर्ड डोडेन(Edward Dowden)ले चार लेट हाँस्यलाईरोमान्स(romances),को रूपमा वर्गीकृत गरे तथा कयौं विद्वानहरूको द्वारा उनलाई ट्रेजिककमेडिज(tragicomedies), नामले चिन्न थालियो। यो नाटक तथा संबद्ध टू नोबल किंसमेन एक अस्तेरिस्क (*) देखि तल चिह्नित छन्।१८९६ मा, फ्रेडरिक एस बोअस (Frederick S. Boas)ले शब्द "प्रोब्लम प्लेस (problem plays)" चार नाटकहरूको वर्णित गर्नको लागि गरेका छन्।: अल'स वेल देट एंड्स वेल(All's Well That Ends Well), मेजर फर मेजर(Measure for Measure), त्रोइलुस एण्ड क्रेस्सिदा(Troilus and Cressida) तथा ह्याम्लेट(Hamlet). उनले लेखे कि "कुनै एक विषय तथा ध्येय बाट प्रेरित नाटकहरूको पूर्ण रूपमा हाँस्य या दुखान्त रचना भन्न सकिँदैन।" यद्यपि ह्याम्लेट बिल्कुल एक वियोगान्तको रूपमा वर्गीकृत छ। अर्को समस्या नाटकहरू (‡) एक डबल चक्कुको साथ तल चिह्नित छ। नाटक जो केवल आंशिक रूपबाट शेक्सपियरद्वारा लेखिएको एक चक्कू (†)को साथ तल चिह्नित छ। अन्य कार्य छ हराएका नाटक या एपोक्रायफाको नामबाट सूचिबद्ध छन्।

कार्य

हाँस्य आल्स वेल देड एंड्स वेल (All's Well That Ends Well) एज यू लाइक ईट (As You Like It) दी कमेडी अफ एरर्स (The Comedy of Errors) लव्स लेबर्स लोस्ट (Love's Labour's Lost) * मेजर फर मेजर (Measure for Measure) द मर्चेन्ट अफ भेनिस (The Merchant of Venice) * दी मेर्री वइवेस अफ विंडसर (The Merry Wives of Windsor) * अ मिडसमर नाईटस ड्रिम (A Midsummer Night's Dream) * मच एडो अबाउट नोथिङ (Much Ado About Nothing) * पेरिक्लेस, प्रिन्स अफ टायर (Pericles, Prince of Tyre)* द टेमिंग अफ द श्रीऊ (The Taming of the Shrew) * दी टेम्पेस्ट (The Tempest)* * ट्वेल्थ नाईट, तथा व्हाट यू विल (Twelfth Night, or What You Will) * दी टू जेन्टलमेन अफ भेरोना (The Two Gentlemen of Verona) * दी टू नोबल किन्समेन (The Two Noble Kinsmen)* दी विंटर्स टेल (The Winter's Tale)* इतिहास * किङ जोन (King John) * रिचर्ड II (Richard II) * हेनरी IV, भाग १ (Henry IV, part १) * हेनरी IV, भाग २ (Henry IV, part २) * हेनरी V (Henry V) * हेनरी VI, भाग १ (Henry VI, part १)† * हेनरी VI, भाग २ (Henry VI, part २) * हेनरी VI, भाग ३ (Henry VI, part ३) * रिचर्ड III (Richard III) * हेनरी VIII (Henry VIII) ;वियोगान्तहरू रोमियो तथा जूलियट (Romeo and Juliet) * कोरिओलानुस (Coriolanus) * टाइटस एंड्रोनिकस (Titus Andronicus) * टिमोन अफ एथेंस (Timon of Athens)† * जूलियस सीसर (Julius Caesar) * म्याकवेथ (Macbeth)† * ह्याम्लेट (Hamlet) * त्रोइलुस तथा क्रेसिडा (Troilus and Cressida)‡ * किङ लियर (King Lear) * ओथेलो (Othello) * एंटनी तथा क्लेओपात्रा (Antony and Cleopatra) * क्यम्बेलिने (Cymbeline)*  ;कविता * शेक्सपियरका सोनेट (Shakespeare's Sonnets) * वीनस तथा एडोनिस (Venus and Adonis) * दी रैप अफ लुक्रेस (The Rape of Lucrece) * दी पेशनेट पिलग्रिम (The Passionate Pilgrim) * दी फिनिक्स एण्ड दी टर्टल (The Phoenix and the Turtle) * ऐ लवर्स कंप्लेंट (A Lover's Complaint) ;खोए भए नाटक * लव्स लेबर्स वन (Love's Labour's Won) * कार्डेनिओ (Cardenio)  ;अपोक्रिफा * आर्डेन अफ फेवार्शैम (Arden of Faversham) * दी बर्थ अफ मर्लिन (The Birth of Merlin) * लोक्रिने (Locrine) * दी लण्डन प्रोडिगल (The London Prodigal) * दी पुरितन (The Puritan) * दी सेकंड मैडेन'स ट्रेजेडी (The Second Maiden's Tragedy) * सर जोन ओल्डकास्टेल (Sir John Oldcastle) * थोमस लर्ड क्रमवेल (Thomas Lord Cromwell) * ए यार्कशिरे ट्रेजेडी (A Yorkshire Tragedy) * एडवर्ड III (Edward III) * सर थोमस मोरे (Sir Thomas More)

शेक्सपियरका कृतिको नेपालीमा अनुवाद

आधुनिक नेपाली साहित्यका विशिष्ट नाटककार बालकृष्ण सम -१९५९-२०३८)ले त विलियम शेक्सपियरको शैली अनुकरण गरी अनुष्टुप छन्दमा थुप्रै नाटकहरू लेखे। त्यसैले उनलाई आदरार्थी शब्दमा 'नेपालका शेक्सपियर' सम्म पनि भनियो।

अङ्ग्रेजी साहित्यका अति गौरव र विश्वसाहित्यका दुर्लभ प्रतिभा मानिने यी मूर्धन्य नाटककार एवन कवि विलियम शेक्सपियर ई.सं. १५६४ अपि्रल २३का दिन बेलायतको एउटा सानो सहर स्ट्रारफोर्ड-अपन-एवं भन्ने ठाउँमा जन्मेका हुन्। यिनका बाबु सामान्य परिवारका थिए भने आमा चाहिँ हुनेखाने परिवारकी। त्यही सहरकै ग्रामर स्कूलमा शेक्सपियरले शिक्षा हासिल गरे। आफूभन्दा केही वर्ष जेठी उमेरकी ऐनीसँग बिहे गरी रोजगारीको खोजीमा लण्डन सहर पसे। सहकर्मीहरूसँग मिलेर एउटा थिएटर बनाए जुन पछि गएर ग्लोब थिएटरको रूपमा प्रसिद्ध भयो। त्यहाँको नृत्य-नाटक मण्डलीसँग आबद्ध भएर २० वर्षभन्दा बढी समयसम्म अभिनेता र लेखक बनी सक्रिय रहे। पछि आर्थिक अवस्था सप्रेपछि आˆनै गाउँ फर्के।

बेलायतकी महारानी एलिजावेथ प्रथमको समयमा उनको प्रभाव र उचाइले गर्दा त्यो युगलाई नै 'शेक्सपियर युग' भनियो।

लण्डन बसाइँमा यिनले १५४ वटा सनेट -चतुष्पदी कविता), सामाजिक, रोमान्टिक, वियोगान्त, संयोगान्त, ऐतिहासिक एवं हाँस्य प्रधान गरी ३७ वटा नाटक र काव्यहरू सिर्जना गरी अङ्ग्रेजी साहित्य समृद्ध पार्नमा गहकिलो योगदान गरे।

नाटक र काव्यलेखनबाट अपूर्व यश र कीर्ति हासिल गरेका यिनको मृत्यु ५२ वर्षको उमेरमा इ.सं. १६१६ अपि्रल २३ कै दिनमा भयो।

उनका नाटकहरूलाई चार कालखण्डमा विभाजन गर्न सकिन्छ। प्रारम्भिककालका नाटकहरूमा स्वप्निल भावहरू, दोस्रो कालमा ऐतिहासिक, रोमान्टिक र सुखान्त, तेस्रो कालमा दुःखान्त र पीडादायी तथा चौथो अथवा अन्तमा दया, क्षमाजस्ता मानवीय भावनाले भरिएका छन् तर उनले आफ्नो जीवनकालभरि आˆना सबै कृतिहरू प्रकाशन भएको अवसर भने देख्न पाएनन्।

उनको मृत्यु भएको ४०० वर्ष बितिसक्दा पनि यश र चर्चामा अलिकति पनि कमी आएको छैन। यसै तथ्यलाई इङ्गति गर्दै अङ्गे्रज कवि बेन जोन्सनले शेक्सपियरको विशेषताको बारेमा भनेका छन्- "विलियम शेक्सपियर अङ्ग्रेजी साहित्यका एक युगका मात्र नभई अनन्तकालसम्मका लागि पनि प्रतिनिधि हुन्।"

यिनै मूर्धन्य नाटकका कृतिहरूमा हामीकहाँ विक्रम संवत्को १९औँ शदीको नवौँ दशकदेखि केही चासो राखेको देखिन्छ। सात दशकको अन्तरालमा उनका सिर्जनाहरू नेपाली साहित्यमा चार प्रकारको माध्यमबाट अनुदित भई प्रवेश भएको पाइन्छ। ती यस प्रकार छन्- कथासाहित्य, नाटक, काव्य र बालसाहित्य।

सर्वप्रथम नेपाली साहित्यमा प्रवेश गराइएका शेक्सपियरका कृतिहरूमा 'संसार एक नाट्यशाला हो' भन्ने 'हृयामलेट' नाटकको एक अंश नरेन्द्रमणि आचार्य दीक्षितद्वारा अनुदित 'युरोपिय साहित्यको नमुना' शीर्षक पुस्तकमा समावेश गरिएको छ। उक्त ग्रन्थ वि.सं. १९९५मा तत्कालीन नेपाली भाषानुवाद परिषद्बाट छापिएको हो।

अब प्रकाशनको कालक्रमानुसार कथा साहित्यबाट सुरू गरौँ। विलियम शेक्सपियरका छवटा नाटकलाई कथाको रूपमा अङ्गे्रज लेखक एच.जी.वाटद्वारा लेखिएको स्टोरिज प|mम शेक्सपियरलाई 'शेक्सपियर कथा सङ्ग्रह'को नाममा पार्थमणि दीक्षितद्वारा सर्वप्रथम अनुदित कथासङ्ग्रह वि.सं. १९९८मा तत्कालीन नेपाली भाषानुवाद परिषद्बाट प्रकाशित भयो।

तदनन्तर ६२ वर्षको अन्तरालपछि शेक्सपियरका १० वटा नाटकलाई कथाको रूपमा परिणत गरी 'शेक्सपियरका विश्वप्रसिद्ध कथाहरू' शीर्षकमा जलेश्वर पाण्डेद्वारा अनुदित सङ्ग्रह वि.सं. २०६०मा एसिया पब्लिकेसनबाट प्रकाशित भयो।

यस सङ्ग्रहको प्रकाशनपछि शेक्सपियरको एउटा नाटक 'रोमियो जुलियट'लाई 'रोमियो जुलियटको प्रेमकथा' शीर्षकमा विश्व रिजालद्वारा अनुदित कथा २०६२ माट्रान्स रिपि्रन्टद्वारा प्रकाशित गरियो यसपछि 'शेक्सपियरका कथाहरू' नाम दिई मधुसूदन पाण्डेयद्वारा अनुदित सङ्ग्रह २०६४मा पैरवी प्रकाशनद्वारा प्रकाशित भयो।

यसरी नै 'शेक्सपियरका दुई उत्कृष्ट कृति-हृयामलेट र जुलियस सिजर' शीर्षकमा मधुसूदन पाण्डेयद्वारा अनुदित कथासङ्ग्रह २०६४मा सनराइज पब्लिकेसनबाट प्रकाशित भयो भने पुनः 'विलियम शेक्सपियर

-विश्वप्रसिद्ध कथाहरू- भाग-१ र भाग-२)मा विभाजन गरी पहिलो खण्डमा १८ वटा र दोस्रो खण्डमा १९ वटा कथा समावेश गरी रामहरि बञ्जाराद्वारा अनुदित दुईवटा सङ्ग्रह २०६५मा मधुवन प्रकाशनबाट छापियो।

यस प्रकाशनको लगत्तै हृयामलेट नाटकलाई 'हृयामलेट' शीर्षक गरी सफल घिमिरेद्वारा अनुदित एउटा मात्र कथा बेमितिमा ट्रान्स रिपि्रन्टद्वारा प्रकाशित गरियो।

यस कथाको प्रकाशनसँगसँगै चाल्र्स तथा मेरी ल्याम्बद्वारा शेक्सपियरको १४ वटा नाटकलाई कथाको रूप दिइएको स्टोरिज प|mम शेक्सपियरलाई 'शेक्सपियर कथासङ्ग्रह' शीर्षकमा तुलसीप्रसाद आचार्यद्वारा अनुदित कथासङ्ग्रह २०६५मा ट्रान्स रिपि्रन्टद्वारा प्रकाशित भएको पाइन्छ भने नाटकतर्फ विलियम शेक्सपियरका नाटकहरूमा सर्वप्रथम उनको ऐतिहासिक नाटक जुलियस सिजरको सोही मूलनाम 'जुलियस सिजर' शीर्षकमा आसाम, भारतका टङ्कनाथ उपाध्यायद्वारा अनुवाद गरी इ.सं. १९५३ वि.सं. २०१०मा बिहानी प्रकाशन आसामबाट प्रकाशित भयो।

समयको धेरै अन्तरालपछि अर्थात् २२ वर्षपछि शेक्सपियरको उपर्युक्त जुलियस सिजर नाटकलाई 'जुलियस सिजर' शीर्षकमा ओकिइयामा ग्वाइनद्वारा अनुदित नाटक इ.सं. १९७४ वि.सं. -२०३१मा श्याम ब्रदर्श, दार्जीलिङबाट प्रकाशित भयो।

शेक्सपियरको सामाजिक नाटक द मर्चेन्ट अफ वेनिसलाई सूर्यप्रकाश गिरीद्वारा पहिलोपल्ट 'भेनिसका महाजन' शीर्षकमा अनुदित ग्रन्थ वि.सं. २०१३ सालमा प्रकाशित भयो। यस संस्करणमा प्रकाशकको नाम उल्लेख गरिएको छैन।

द मर्चेन्ट अफ वेनिसलाई पुनः 'भेनिसको व्यापारी' शीर्षकमा पुष्पलाल शिवाकोटीद्वारा पुनः अनुदित नाटक इ.सं. १९६५ वि.सं. २०२२ माहिमालय पि्रन्टिङ वक्र्स, दार्जीलिङद्वारा प्रकाशित गरियो।

उपर्युक्त नाटक प्रकाशनको ठीक एकदशकपछि सोही नाटकलाई 'भेनिसका महाजन' नाम गरी रामचन्द्रं गिरीद्वारा अनुदित नाटक इ.संं १९७६ वि.सं. २०३३मा सागर पब्लिकेसन, सिलिगुडी, भारतबाट प्रकािशत गरियो भने निकै समयपछि पुनः सोही नाटकलाई 'वेनिसका सौदागर' शीर्षकमा टङ्कनाथ उपाध्यायद्वारा अनुदित ग्रन्थ नेपाली साहित्य परिषद्, आसामबाट इ.सं. १९९२ वि.सं. २०४९मा प्रकाशित भयो।

शेक्सपियरको अर्को नाटक 'ट्वेल्ˆथ नाइट'लाई'बाह्रौँ रात' शीर्षकमा उद्दीप थापा मुगालीद्वारा अनुदित ग्रन्थ २०१७ सालमा नेपाल एकेडेमीबाट प्रकाशित भयो।

यस नाटकको प्रकाशनपछि नाटककारको अर्को नाटक ओथेलोलाई 'ओथेलो' मूल शीर्षकमै पुष्करशमशेरद्वारा अनुवाद गरी २०१८मा नेपाल एकेडेमीबाट प्रकाशित गरियो।

धेरै वर्षको अन्तरालपछि यही नाटकको पुनः 'ओथेलो' शीर्षकमै मधुसूदन पाण्डेय एमएबीएलद्वारा अनुदित भई २०६२ माएसिया पब्लिकेसनबाट प्रकाशित भयो।

शेक्सपियरकै अर्को नाट्यकृति म्याकबेथलाई 'म्याकबेथ' शीर्षकमै महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाद्वारा बृहत् भूमिकासहितको अनुदित नाटक २०२६मा नेपाल सांस्कृतिक सङ्घद्वारा प्रकाशित भयो।

उपर्युक्त नाटक पुनः

'म्याकबेथ' शीर्षकमै मधुसूदन पाण्डेय एमएबीएलद्वारा अनुदित नाटक २०६०मा एसिया पब्लिकेसनबाट प्रकाशित भयो।

शेक्सपियरकै ऐतिहासिक नाटक किङ लिएरको 'राजा लियर' शीर्षकमा उद्दीप थापा मुगालीद्वारा अनुवाद गरिएको ग्रन्थ २०२९मा नेपाल राजकीय प्रज्ञा-प्रतिष्ठानद्वारा प्रकाशित भयो।

शेक्सपियरकै हृयामलेट नाटकलाई 'हैमलेट' शीर्षकमा प्रदीप ढकाल र यादवप्रसाद पाण्डेको संयुक्त अनुवाद ग्रन्थ २०५८मा एसिया पब्लिकेसनबाट प्रकाशित भयो।

कथा र नाटक अनुवादको उल्लेखपछि काव्य अनुवादतिर नियाल्दा यी मूर्धन्य नाटककार एवं कवि शेक्सपियरको लघुकाव्य विनस र एडोनिसलाई 'रति र काम' शीर्षकमा झ्याउरे छन्दमा श्रीभद्र शर्माद्वारा अनुदित १९९ श्लोकको ग्रन्थ २०६५मा डा. आरती खनाल शाह तथा अरुणा खनालद्वारा प्रकाशित भयो। यस लघुकाव्यानुवादको विशेषता वा रोचक पक्ष के छ भने हाम्रा कथाकार विशेश्वरप्रसाद कोइराला रचित रतिरागात्मक कथा 'कर्नेलको घोडा'सँग यस काव्यको कथा दाँजेर पाठकहरूलाई कृतिको वास्तविक मर्म बोध गराउने काम गरेका छन्।

शेक्सपियरका कथा, नाटक र काव्यको चर्चापछि बालसाहित्यतिर लागौँ नाटककारका १० वटा नाटकलाई सारसङ्क्षेपमा बालसाहित्यको रूपमा सरलीकृत अनुवाद प्रस्तुत गरिएको छ- ती बालपुस्तक छन्- राजा लियर, म्याकबेथ जुलियस सिजर, रोमियो जुलियटमध्ये ग्रीष्मरात्रिको एउटा सपना, हृयामलेट, भेनिसको व्यापारी, मान या नमान, बाह्रौँ रात तथा तूफान कृष्णदेव सिग्देलद्वारा अनुदित यी पुस्तहरू २०५९मा हिमाल बुक स्टलद्वारा प्रकाशित भयो।

विलियम शेक्सपियरका कृतिको नेपालीमा अनुवाद गर्ने कार्यको थालनी भएको लगभग सातौँ दशक पुग्न लाग्दा उनका कृतिहरूमध्येमा सात जनाले नौवटा कथा सङ्ग्रहको अनुवाद गरेका छन्। त्यसमध्येमा दुई जनाले जनही दुईवटा सङ्ग्रहको अनुवाद गरेका छन्।

नाटक अनुवादमा सातवटा नाटकको ११ जनाले १३ वटा अनुवाद गरेका छन्। तिनमा जुलियस सिजरको सोही शीर्षकमा दुई जनाले एक-एकवटा, बाह्रौँ रात र राजा लिएर शीर्षकमा एक जनाले दुईवटा, ओथेलो शीर्षकमा दुई जनाले एक-एकवटा, म्याकबेथ पनि दुई जनाले एक-एकवटा अनुवाद गरेका छन् भने हृयामलेट दुई जनाले संयुक्तरूपमा अनुवाद गरेका छन् तर 'द मर्चेन्ट अफ वेनिस' नाटक भने चार जनाले चार विभिन्न शीर्षकमा अनुवाद गरेका छन्।

काव्यानुवाद एक जनाले गरेको देखियो भने बालसाहित्यतर्फ पनि एकै जनाले दसवटा अनुवाद गरेका छन्।

नोट हरू

• ए. इङ्ल्याण्डमा शेक्सपियरका जीवन भर प्रयोग भएको जूलियन क्यालेण्डर थियो मितिहरू सोही अनुसार उपयोग गरिएको छ। सन १५८२ इस्वी सन्‌मा क्याथोलिक देशहरूले अपनाएको ग्रेगोरीयन क्यालेण्डर अनुसार शेक्सपियरको मृत्यु ३ मे (May ३) मा भएको थियो।
• बी० . सही आँकडा अअवगत छन्। तथा थप जानकारीको लागि शेक्सपियरका कोल्याबोरेसन (Shakespeare's collaborations)तथा शेक्सपियर अपोक्रिफा (Shakespeare Apocrypha)हेर्नुहोस्।
• सी०. हेरल्ड ब्रुक्सद्वारा लिखित एक निवन्ध यस कुरातर्फ इशारा गर्दछ कि शेक्सपियर को रचना रिचर्ड तृतीय, मार्लो द्वारा लिखित एडवर्ड द्वितीय देखि प्रभावित है।अन्य विद्वान यस कुराको यस कुरा देखि नकार्छन् समकक्ष एकै ठाउँमा छ।
• डी० कयौं विद्वानहरूको मान्यता छ कि प्रईजलेस जर्ज विल्किंस (George Wilkins)को साथ मिलेर लेखिएको थियो।
• ई० द टू नोबल किंसमेन जोन फ्लेचर (John Fletcher)को साथ मिलेर लेखिएको थिए।
• फ. हेनरी VI, भाग एकको प्रायः कयौं लेखकहरूको सामूहिक प्रयास मानिन्छ, तर केही विद्वानहरूको, जस्तो माइकल हट्टावेको मत छ कि यो नाटक संपूर्ण रूपमा शेक्सपियरद्वारा लिखित हो।
• जी० हेनरी VIIIजोन फ्लेचर (John Fletcher)को साथ मिलेर लेखिएको थिए।
• एच० . ब्रायन विकर्स बताउँछन् छको टाइटूस एंड्रोनिकस जर्ज पीले (George Peele)को साथ मिलेर लेखिएको थिए, जोनाथन बाते जो अर्दें शेक्सपियर (Arden Shakespeare)को सबैभन्दा नवीनतम सम्पादक हुन्। उनको मान्यता के छ भनें त्यो पुरै शेक्सपियरका कार्य थिए।
• आई. ब्रायन विकर्स तथा अरूको विश्वास छ कि टीमों एथेंस का थोमस मिड्डेलेटोन (Thomas Middleton)को साथ लेखिएको हो, यद्यपि केही टिप्पणीका असहमत छन्।
• जे म्याकवेथका मूल पाठ जो बच्यो साधारण रूपले पछि बदलिएको छ।सबैभन्दा उल्लेखनीय थोमस मिड्डेलेटोनको नाटकहरू दी वीत्च (The Witch) (१६१५) देखि दुई गीत संलग्न छन्।
• के. दी पेशोनेट पिलग्रिम, जो शेक्सपियरको नामको अन्तरगत उनको अनुमति बिना प्रकाशित भएको थियो। १५९९ मा, त्यसको शुरूआती दुई सोनेट छत्यसमा, तीन लव्स लेबर्स लोस्ट बाट निस्केका हुन्। कयौं कविता तथा कविको नामबाट चिनिन्छन्, तथा एघार कविता हरू प्रमाणित छैनन्।
• एल कार्डेनिओको जोन फ्लेचरको साथ लेखिएको थिए।

अग्रगामी पठन/ अध्ययन

* ग्रीनब्लाट्ट, स्टीफन(Greenblatt, Stephen) ( २००५ ).विल यी द वर्ड :शेक्सपियर, शेक्सपियर कसरी बने.लण्डन : पिमलिको .ISBN ०-७१२६-००९८-१. * होनान, पार्क (१९९८). शेक्सपियर: एक जीवन.अक्सफोर्ड , न्यूयोर्क : अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय प्रेस .ISBN ०-१९-८११७९२-२. * वेल्स , स्टेनले(Wells, Stanley), एट अल( २००५ ).द अक्सफोर्ड शेक्सपियर: संपूर्ण कृतिहरू / द कम्प्लीट वर्क्स, दोस्रो संस्करण अक्सफोर्ड : अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय प्रेस .ISBN ०-१९-९२६७१७-०. * वेंडलर, हेलन(Vendler, Helen) (१९९७). शेक्सपियरका सोनेटको कलात्मकता हार्वर्ड विश्वविद्यालय प्रेस ISBN ०-६७४-६३७१२-७

बाहिरी लिङ्क

• ओपन सोर्स शेक्सपियर * द इन्टरनेट शेक्सपियर संस्करण * डिजाइनिंग शेक्सपियर * रयल शेक्सपियर कम्पनी वेबसाइट * द अमेरिकन शेक्सपियर सेन्टर वेबसाइट *