सिन्धु घाटी सभ्यता

यो लेख हिन्दीबाट अनुवाद गरिएको हो। यहाँ क्लिक गरेर यस लेखमा रहेका त्रुटिहरु सुधार्न सक्नुहुन्छ।

सिन्धमा मोहेन्जोदाड़ोमा हड़प्पा संस्कृतिका अवशेष

सिंधु घाटी सभ्यता(३३००-१७०० ई.पू.) विश्वको प्राचीन नदी घाटी सभ्यताहरू मध्येको एक प्रमुख सभ्यता थियो। यो हड़प्पा सभ्यता र सिंधु-सरस्वती सभ्यताका नामले पनि जानी जान्छ। यसको विकास सिंधु र घघ्घर/हकड़ा (प्राचीन सरस्वती)का किनार भयो। मोहनजोदड़ो, कालीबंगा , लोथल् , धोलावीरा , राखीगरी , र हड़प्पा यसका प्रमुख केन्द्र थहरू। ब्रिटिश कालमा भएको आफूाइहरूका आधारमा पुरातत्ववेत्ता र इतिहासकारहरूको अनुमान छ कि यो अत्यन्त विकसित सभ्यता थियो र यी सहर अनेक बार बसे र उजड़े छन्। चार्ल्स मैसेनले पहिलो पल्ट यस पुरानो सभ्यतालाई खोजा। कनिंघमले १८७२मा यस सभ्यताका बारेमा सर्वेक्षण गरे। फ्लीटले यस पुरानो सभ्यताका बारेमा एक लेख लेखे १९२१मा दयाराम साहनीले हड़प्पाको उत्खनन गरे। यस प्रकार यस सभ्यताको नाम हड़प्पा सभ्यता राखिएको छ। यो सभ्यता सिन्धु नदी घाटीमा फैली भएको थियो यस कारण यसको नाम सिन्धु घाटी सभ्यता राखिएको छ। प्रथम बार नगरहरूका उदयका कारण यसलाई प्रथम नगरीकरण पनि भनिन्छ प्रथम बार कांस्यका प्रयोगका कारण यसलाई कांस्य सभ्यता पनि भनिन्छ। सिन्धु घाटी सभ्यताका १४०० केन्द्रहरूलाई खोजा जा सका छ जसमा देखि ९२५ केन्द्र भारतमा छ। ८० प्रतिशत्त स्थल सरस्वती नदी र त्यसको सहायक नदिएका आस-नजीक छ। अहिले तक कुल खोजहरूमा देखि ३ प्रतिशत स्थलहरूको नैं उत्खनन हुन पाओस् छ।

नामोत्पत्ति

सिन्धु घाटी सभ्यताको क्षेत्र अत्यन्त व्यापक थियो। आरम्भमा हड़प्पा र मोहनजोदड़ोको उत्खननदेखि यस सभ्यताका प्रमाण मिले छन्। अतः विद्वानहरूले यसलाई सिन्धु घाटीको सभ्यताको नाम दिए, किनभनें यो क्षेत्र सिन्धु र त्यसको सहायक नदीहरूका क्षेत्रमा आउँछन्,मा पछि रोपड़, लोथल, कालीबंगा, वनमाली, रंगापुर आदि क्षेत्रहरूमा पनि यस सभ्यताका अवशेष मिले जो सिन्धु र त्यसको सहायक नदीहरूका क्षेत्रदेखि बाहिर थिए। अतः धेरै इतिहासकार यस सभ्यताको प्रमुख केन्द्र हड़प्पा हुनको कारण यस सभ्यतालाई "हड़प्पा सभ्यता" नाम दिनु अधिक उचित मान्दछन्।

विभिन्न काल

समय (बी.सी.ई.)	काल	युग
5500-3300	मेहरगढ़ II-VI (Pottery Neolithic)	Regionalisation Era
3300-2600	प्रारम्भिक हड़प्पा (Early Bronze Age)
3300-2800	हड़प्पा 1 (Ravi Phase)
2800-2600	हड़प्पा 2 (Kot Diji Phase, Nausharo I, मेहरगढ़ VII)
2600-1900	Mature हड़प्पा (Middle Bronze Age)	Integration Era
2600-2450	हड़प्पा 3A (Nausharo II)
2450-2200	हड़प्पा 3B
2200-1900	हड़प्पा 3C
1900-1300	Late हड़प्पा (Cemetery H, Late Bronze Age)	Localisation Era
1900-1700	हड़प्पा 4
1700-1300	हड़प्पा 5

विस्तार

हड़प्पा संस्कृतिका स्थल

इस सभ्यताको क्षेत्र संसारको सबै प्राचीन सभ्यताहरूका क्षेत्रदेखि अनेक गुना ठूलो र विशाल थियो। यस परिपक्व सभ्यताका केन्द्र-स्थल पंजाब तथा सिन्धमा थियो। तत्पश्चात यसको विस्तार दक्षिण र पूर्वको दिशामा भयो। यस प्रकार हड़प्पा संस्कृतिका अन्तर्गत पंजाब, सिन्ध र बलूचिस्तानका भाग नैं छैन, तर गुजरात, राजस्थान, हरियाणा र पश्चिमी उत्तर प्रदेशका सीमान्त भाग पनि थिए। यसको फैलाव उत्तरमा जम्मूदेखि लिएर दक्षिणमा नर्मदाका मुहानेसम्म र पश्चिममा बलूचिस्तानका मकरान समुद्र तटदेखि लिएर उत्तर पूर्वमा मेरठसम्म थियो। यो सम्पूर्ण क्षेत्र त्रिभुजाकार छ र यसको क्षेत्रफल 12,99,600 वर्ग किलोमीटर छ। यस प्रकार यो क्षेत्र आधुनिक पाकिस्तानदेखि त ठूलो छ ही, प्राचीन मिस्र र मेसोपोटामियादेखि पनि ठूलो छ। ईसा पूर्व तेस्रो र अर्को सहस्त्राब्दीमा संसार भारमा कुनै पनि सभ्यताको क्षेत्र हड़प्पा संस्कृतिदेखि ठूलो थिएन। अबसम्म भारतीय उपमहाद्वीपमा यस संस्कृतिका कुल 1000 स्थलहरूको ठेगाना चल चुका छ। यीबाट केही आरम्भिक अवस्थाका छन् त केही परिपक्व अवस्थाका र केही उत्तरवर्ती अवस्था के। परिपक्व अवस्था भएका कम जग्गा नैं छन्। यीबाट आधा दर्जनहरूलाई नैं नगरको संज्ञा दिन सकिन्छ। यीबाट दुइ नगर धेरै नैं महत्वपूर्ण छन् - पंजाबको हड़प्पा तथा सिन्धको मोहहरू जो दड़ो (शाब्दिक अर्थ - प्रेतहरूको टीला)। दोनो नैं स्थल पाकिस्तानमा छन्। दोनो एक अर्कासित 483 किमी टाड़ा थिए र सिंधु नदी द्वारा जोड़िएका भएका थिए। तेस्रो नगर मोहहरू जो दड़ोदेखि 130 किमी दक्षिणमा चन्हुदड़ो स्थलमा थियो त चौथो नगर गुजरातका खंभातको खाड़ीका माथि लोथल नामक स्थल पर। यसका अतिरिक्त राजस्थानका उत्तरी भागमा कालीबंगां (शाब्दिक अर्थ -काले रंगको चूड़ीहरू) तथा हरियाणाका हिसार जिल्लाहरूको बनावली। यी सबै स्थलहरूमा परिपक्व तथा उन्नत हड़प्पा संस्कृतिका दर्शन हुन्छन्। सुतकागहरूडोर तथा सुरकोतड़ाका समुद्रतटीय नगरहरूमा पनि यस संस्कृतिको परिपक्व अवस्था देखिन्छ। यी दुइटैको विशेष्दछ एक एक नगर दुर्गको हुनु। उत्तर ङड़प्पा अवस्था गुजरातका कठियावाड़ प्रायद्वीपमा रंगपुर र रोजड़ी स्थलहरूमा पनि पाई गई छ। यस सभ्य्ताको जाऩकारी सबैभन्दा पेहले १८२६मा चाल्स्र्‍ मैनलाई प्राप्त हुइ।

नगर निर्माण योजना

इस सभ्यताको सबैभन्दा विशेष कुरा थियो यहाँको विकसित नगर निर्माण योजना। हड़प्पा तथा मोहन् जोदड़ो दोनो नगरहरूका आफ्नो दुर्ग थिए जहाँ शासक वर्गको परिवार रहन्थ्यो। प्रत्येक नगरमा दुर्गका बाहिर एक एक त्यो भन्दा निम्न स्तरको सहर थियो जहाँ ईंटहरूका घरहरूमा सामान्य मानिस रहन्थे। यी नगर भवनहरूका बारेमा विशेष कुरा यी थियो कि यी जालको प्रकार विन्यस्त थिए। अथवा सड़के एक अर्कालोई समकोणमा काटती थियों र नगर अनेक आयताकार खंडहरूमा विभक्त हो जान्थ्यो। यी कुरा सबै सिन्धु बस्तिहरूमा लागू हुन्थ्यों चाहे ती सानो होउन् वा ठूलो। हड़प्पा तथा मोहन् जोदड़ोका भवन ठूला हुन्थे। वहाँका स्मारक यस कुराका प्रमाण छन् कि वहाँका शासक मजदूर जुटाउने र गर-संग्रहमा परम कुशल थिए। ईंटहरूको ठूलो-ठूलो इमारत देख गर्न सामान्य मानिसहरूलाई पनि यो लग्नेछ कि यी शासक कति प्रतापी र प्रतिष्ठावान थिए।

मोहन जोदड़ोको अब सम्मको सबैभन्दा प्रसिद्ध स्थल छ विशाल सार्वजनिक स्नानागार, जसको जलाशय दुर्गका टिलामा छ। यो ईंटोका स्थापत्यको एक सुन्दर उदाहरण छ। यब 11.88 मीटर लंबा, 7.01 मीटर चौड़ा र 2.43 मीटर गहिरो छ। दोनो सिरहरूमा तलसम्म जाने सीढ़ीहरू लगी छन्। बगलमा कपड़े परिवर्तन गर्नेका कमरा छन्। स्नानागारको फर्श पकी ईंटहरूको बनाएको छ। नजीकका कमरामा एक ठूलो सा कुंआ छ जसको पानी निकाल गर्न होजमा डालिन्थ्यो। हौजका कोनमा एक निर्गम (Outlet) छ जसदेखि पानी बहकर नालेमा जान्थ्यो। यस्तो मानिन्छ कि यो विशाल स्नानागर धर्मानुष्ठान सम्बंधी स्नानका लागि बनाएको हुनेछ जो भारतमा पारंपरिक रूपले धार्मिक कार्यहरूका लागि आवश्यक रहेकोछ। मोहन जोदड़ोको सबैभन्दा ठूलो संरचना छ - अनाज राख्ने कोठार, जो 45.71 मीटर लंबा र 15.23 मीटर चौड़ा छ। हड़प्पाका दुर्गमा छः कोठार मिले छन् जो ईंटहरूका चबूतरेमा दुइ पान्तहरूमा खड़ा छन्। प्रत्येक एक कोठार 15.23 मी. लंबा तथा 6.09 मी. चौड़ा छ र नदीका किनारदेखि केहीेक मीटरको दूरीमा छ। यी बारह एकाईहरूको तलक्षेत्र लगभग 838.125 वर्ग मी. छ जो लगभग उति नैं हुन्छ जति मोहन जोदड़ोका कोठार का। हड़प्पाका कोठारहरूका दक्षिणमा खुला फर्श छ र यसमाथि दुइ पंक्तिहरूमा ईंटका वृत्ताकार चबूतरे बनेका भए छन्। फर्शको दरारहरूमा गेहूँ र जौका दानाहरू मिले छन्। यसबाट प्रतीत हुन्छ कि यी चबूप्रकाररुमा फसलको दवनी हुन्थ्यो। हड़प्पामा दुइ कमरहरू भएका बैरक पनि मिले छन् जो शायद मजदूरहरूका रहनका लागि बनेका थिए। कालीबंगांमा पनि नगरका दक्षिण भागमा ईंटहरूका चबूतरे बनेका छन् जो शायद कोठारहरूका लागि बनेका हुनेछन्। यस प्रकार यो स्पष्ट हुन्छ कि कोठार हड़प्पा संस्कृतिका अभिन्न अंग थिए।

हड़प्पा संस्कृतिका नगरहरूमा ईंटको प्रयोग एक विशेष कुरा छ, किनभनें यसै समयका मिस्रका भवनहरूमा धूपमा सूखी ईंटको नैं प्रयोग भएको थियो। समकालीन मेसोपेटामियामा पक्की ईंटहरूको प्रयोग मिलता त छ तर इतने ठूला पैमानामा छैन जति सिन्धु घाटी सभ्यता मा। मोहन जोदड़ोको जल निकास प्रणाली अद्भुत थियो। लगभग प्रत्येक नगरका प्रत्येक साना वा ठूला घरमा प्रांगण र स्नानागार हुन्थ्यो। कालीबंगांका अनेक घरहरूमा आफ्नो-आफ्नो कुएं थिए। घरहरूको पानी बहकर सड़कहरूसम्म आता जहाँ यिनको तल मोरीहरू (नालीहरू) बनी थियों। प्राय यी मोरीहरू ईंटहरू र पत्थरको सिल्लिहरूदेखि ढकीं हुन्थ्यों। सड़कहरूको यी मोरिहरूमा नरमोखे पनि बनेका हुन्थे। सड़कहरू र मोरिहरूका अवशेष बनावलीमा पनि मिले छन्।

आर्थिक जीवन

कृषि एवं पशुपालन

आजका मुकाबले सिन्धु प्रदेश पूर्वमा धेरै ऊपजाऊ थियो। ईसा-पूर्व चौथो शताव्दीमा सिकन्दरका एक इतिदासकारले भनेका थिए कि सिन्ध यस देशका ऊपजाऊ क्षेत्रहरूमा गिनिन्थ्यो। पूर्व कालमा प्राकृतिक वनस्पति धेरै थियों जसका कारण यहाँ राम्रो वर्षा हुन्थ्यो। यहाँका वनहरूदेखि ईंटे पकाने र इमारत बनाउनको लागि लकडी ठूला पैमानामा प्रयोगमा लाई गई जसका कारण बिस्तारै वनहरूको विस्तार सिमटतिएको छ। सिन्धुको उर्वरताको एक कारण सिन्धु नदीदेखि प्रतिवर्ष आउने बाढ़ पनि थियो। गाउँको रक्षाका लागि खड़ी पकी ईंटको देवल इंगित गर्दछ बाढ़ प्रत्येक साल आउने थियो। यहाँका मानिस बाढ़का उतर जानेका पछि नवंबरका महिनामा बाढ़ भएका मैदानहरूमा बीज बो देन्थे र अगली बाढ़का आउनाले पहिला अप्रीलका महिनामा गेँहू र जौको फसल काट लेन्थे। यहाँ कुनै फावड़ा वा फाल त छैन मिल्यो छ तर कालीबंगांको प्राक्-हड़प्पा सभ्यताका जो कूँट (हलरेखा) मिले छन् उनीसित आभास हुन्छ कि राजस्थानमा यस कालमा हल जो्दै जान्थे।

सिन्धु घाटी सभ्यताका मानिस गहरूहू, जौ, राई, मटर, ज्वार आदि अनाज पैदा गरिन्थ्यो। ती दुइ कुन ्मको गेँहू पैदा गरिन्थ्यो। बनावलीमा मिल्यो जौ उन्नत कुन ्मको छ। यसका अतिरिक्त ती तिल र सरसों पनि उपजान्थे। सबैभन्दा पहिला कनजीक पनि यहीं पैदा गरिएको छ। यसैका नाममा यूनानका मानिस यस सिन्डन (Sindon) कहने लागोस्। हड़प्पा हरूतो एक कृषि प्रधान संस्कृति थियोमा यहाँका मानिस पशुपालन पनि गरिन्थ्यो। गोरु-गाई, भैंसी, बकरी, भेड़ र सूअर पालिन्थ्यो . हड़प्पाई मानिसहरूलाई हाथी तथा गैंडेको ज्ञान थियो।

व्यापार

यहाँका मानिस आपसमा पत्थर, धातु शल्क (हड्डी) आदिको व्यापार गरिन्थ्यो। एक ठूला भूभागमा थुप्रो सारा सील (मृन्मुद्रा), एकरूप लिपि र मानकीकृत माप तौलका प्रमाण मिले छन्। ती चक्केदेखि परिचित थिए र सम्भवतः अचेलका इक्के (रथ) जस्तो कुनै वाहन प्रयोग गरिन्थ्यो। यी अफगानिस्तान र ईरान (फारस)देखि व्यापार गरिन्थ्यो। उनले उत्तरी अफगानिस्तानमा एक वाणिज्यिक उपनिवेश स्थापित गरे जसदेखि तिनलाई व्यापारमा सहूलियत हुन्थ्यो। धेरै सी हड़प्पाई सील मेसोपोटामियामा मिलेका हुन् जिनसे लाग्दछ कि मेसोपोटामियादेखि पनि तिनको व्यापार सम्बंध थियो। मेसोपोटामियाका अभिलेखहरूमा मेलुहाका साथ व्यापारका प्रमाण मिले छन् साथै दुइ मध्यवर्ती व्यापार केन्द्रहरूको पनि उल्लेख मिल्दछ - दलमुन र माकन। दिलमुनको पहचान शायद फारसको खाड़ीका बहराइन के गर्न सक्छ।

राजनैतिक जीवन

यति त स्पष्ट छ कि हड़प्पाको विकसित नगर निर्माण प्रणाली, विशाल सार्वजनिक स्नानागारहरूको अस्तित्व र विदेसहरूदेखि व्यापारिक सम्बन्ध कुनै ठूलो राजनैतिक सत्ताका बिना भएन हुनेछ तर यसका पुख्ता प्रमाण छैन मिले छन् कि यहाँका शासक कसरी थिए र शासन प्रणालीको स्वरूप के थियो। तर नगर व्यवस्थालाई देखेर लाग्दछ कि कुनै नगर निगम जस्ता स्थानीय स्वशासन वाली संस्था थियो|

धार्मिक जीवन

हड़प्पामा पकी माटोको स्त्री मूर्तिकाहरू भारी सङ्ख्यामा मिलेका हुन्। एक मूर्तिमा स्त्रीका गर्भदेखि निकलता एक बोट देखिाइएको छ। विद्वानहरूका मतमा यो पृथ्वी देवीको प्रतिमा छ र यसको निकट सम्बन्ध बोटहरूका जन्म र वृद्धिदेखि रह्यो हुनेछ। यस कारण थाह हुन्छ कि यहाँका मानिस धरतीलाई उर्वरताको देवी समझन्थे र यसको पूजा त्यसै प्रकार गरिन्थ्यो जस प्रकार मिस्रका मानिस नील नदीको देवी आइसिस् गरे तर प्राचीन मिस्रको प्रकार यहाँको समाज पनि मातृ प्रधान थियो कि छैन यो भन्नु मुश्किल छ। केही वैदिक सूक्तहरूमा पृथ्वी माताको स्तुति छ, किन्तु उनकहरू कुनै प्रमुखता छैन दिएको छ। कालोन्तरमा नैं हिन्दू धर्ममा मातृदेवीलाई उच्च स्थान मिल्यो छ। ईसाको छठी शताव्दी र त्यसको पछिदेखि नैं दुर्गा, अंबा, चंडी आदि देविहरूलाई आराध्य देविहरूको स्थान मिल्यो।

यहाँ मिले सीलमा पुरुष देवताको चित्र महायोगी आदिनाथ भगवानको छ जो जैनोका पहिला तीर्थकर छ राँगा त्यो राँगा न भएर वेल {oxe}छ जो आसनका तल पाइएको छ। त्यो आदिनाथको च्हिन छ। यो सत्य छ कि यहाँमा लिंग पूजाको पनि प्रचलन थियो परन्तु आदिनाथ यहाँका प्रर्मुख देव थिए। हिरण भगवान् शान्तिनाथको च्हिन छ। बाघ वा शेर भागवान महावीरको च्हिन छ।हाथी भगवान् अजिताथको च्हिन छ प्र्मानानुसार ऋग्वेदमा वरनित व्रात्य जाति जो वातरसना मुनिलाई पुजा गरिन्थ्यो वातरसना मुनि अथवा जैन मुनि वा जैन तीर्थकर व्रात्य यहाँको प्रमुख जाति थियो अन्य जातियोन मै नाग असुर थै र धेरै महान मानिसोले यो प्रमानित पनि गरे

शिल्प र प्राविधीक ज्ञान

मोहेन्जोदाड़ोमा पाई गई एक मूर्ति - गराँचीका राष्ट्रीय संग्रहालय से

चित्र:Dancing girl mohenjodaro.jpg

The "dancing girl of Mohenjo Daro."

सिन्धु-सरस्वती सभ्यताका दस वर्ण जो धोलावीराका उत्तरी गेटका निकट सन् २००० ईसवीमा खोजे गये छन्

यद्यपि यस युगका मानिस पत्थरहरूका धेरि अधिक औजार तथा उपकरण प्रयोग गरिन्थ्योमा ती कांसेका निर्माणदेखि भली भींति परिचित थिए। ताँबा तथा टिन मिलाएर धातुशिल्पी कांस्यको निर्माण गरिन्थ्यो। हंलांकि यहाँ दोनोमा देखि कुनै पनि खनिज प्रचुर मात्रामा उपलब्ध थिएन। सूती कपड़े पनि बुने जान्थे। मानिस नाव पनि बनान्थे। मुद्रा निर्माण, मूर्तिका निर्माणका सात बरतन बनाउनु पनि प्रमुख शिल्प थियो।

प्राचीन मेसोपोटामियाको प्रकार यहाँका मानिसहरूले पनि लेखन कलाको आविष्कार गरेको थियो। हड़प्पाई लिपिको पहिलो नमूना 1853 ईस्वीमा मिल्यो थियो र 1923मा पूर्ण लिपि प्रकाशमा आयो परन्तु अबसम्म पढ़ी छैन जा सकी छ। लिपिको ज्ञान हो जानेका कारण निजी सम्पत्तिको लेखा-जोखा आसान भयो। व्यापारका लागि तिनलाई माप तौलको आवश्यकता भएको र उनले यसको प्रयोग पनि गरे। बाटका प्रकारको धेरै वस्तुए मिलेका हुन्। उनीसित थाह लाग्छ कि तौलमा 16 वा त्यसको आवर्तकहरू (जस्तै - 16, 32, 48, 64, 160, 320, 640, 1280 इत्यादि)को उपयोग हुन्थ्यो। चासो कुरा यी छ कि आधुनिक कालसम्म भारतमा 1 रूपया 16 आउने हुन्थ्यो। 1 किलोमा 4 पाव हुन्थे र प्रत्येक पावमा 4 कनवां अथवा एक किलोमा कुल 16 कनवां।

अवसान

यो सभ्यता मुख्यतः 2500 ई.पू.देखि 1800 ई. पू.सम्म रही। यस्तो आभास हुन्छ कि यो सभ्य्ता आफ्नो अन्तिम चरणमा ह्वासोन्मुख थियो। यस समय घरहरूमा पुरानो ईंटहरूका प्रयोगको जानकारी मिल्दछ। यसका विनाशका कारणहरूमा विद्वान एकमत छैनन्। सिंधु घाटी सभ्यताका अवसानका पछि विभिन्न तर्क दिइन्छ जस्तै: बर्बर आक्रमण, जलवायु परिवर्तन एवं पारिस्थितिक असंतुलन, बाढ तथा भू-तात्विक परिवर्तन, महामारी, आर्थिक कारण। यस्तो लाग्दछ कि यस सभ्यताका पतनको कोइ एक कारण थिएन तर विभिन्न कारणहरूका मेलदेखि यस्तो भयो। जो अलग अलग समयमा वा एक साथ हुने कि सम्भावछैन। मोहेन्जो दरोमा नग‍र र जल निकास कि वय्व्वस्थादेखि महामरी कि सम्भावन कम लगति छ। भिशन अग्निकान्दका भि प्रमान प्राप्त भए छ। मोहेन्जोदरोका एक कमरादेखि १४ नर कन्काल मिले छ जो आक्रमन, आगजनि, महामारीका संकेत छ।

चित्र दीर्घा

• 

  सिंधु घाटी सभ्यताका नगरमा स्थित एक कुआँ र स्नान घर

• 

  एक गोरुका मूर्ती

• 

  लोथाल स्थित प्राचीन नगरमा स्थित एक नाली

• 

  लाल माटोदेखि बनेका एक पात्रका अवशेष

यी पनि हेर्नुहोस्

• मेहरगढ़
• सरस्वती लिपि

बाह्य कडीहरू

• हडप्पाको सभ्यता
• सिन्धु-सरस्वती सभ्यता : भारतको उषाकाल (मिशेल दनिनो)