अगस्त्य ऋषि

अगस्त्य
अगस्त्य ऋषि
शीर्षक	सिद्धर
व्यक्तिगत जीवन
जीवसाथी	लोपामुद्रा
सन्तान(हरू)	दृढस्यु
अभिभावक	मित्र-वरुण (पिता) र उर्वशी (माता) वा पुलस्त्य (पिता) र हविर्भू (माता)
धार्मिक जीवन
धर्म	हिन्दु धर्म

अगस्त्य हिन्दु धर्मका एक अत्यन्त पूजनीय भारतीय ऋषि थिए। भारतीय परम्परामा, उनी एक प्रसिद्ध तपस्वी र भारतीय उपमहाद्वीपका विभिन्न भाषाहरूका प्रभावशाली विद्वान मानिन्छन्। केही परम्पराहरूमा उनलाई चिरञ्जीवी पनि मानिन्छ। उनी र उनकी पत्नी लोपामुद्रा ऋग्वेदको सूक्त १.१६५ देखि १.१९१ र अन्य वैदिक साहित्यका प्रसिद्ध लेखक हुन्।

अगस्त्यलाई सिद्ध चिकित्सा पद्धतिका पिता मानिन्छ। उनी रामायण र महाभारत लगायत धेरै इतिहास र पुराणहरूमा देखा पर्दछन्। उनी वैदिक ग्रन्थहरूमा उल्लेखित सात सबैभन्दा पूजनीय ऋषिहरू (सप्तऋषि) मध्ये एक हुन्। शैव परम्परामा उनलाई तमिल सिद्धरको रूपमा सम्मान गरिन्छ, जसले पुरानो तमिल भाषाको प्रारम्भिक व्याकरण अगत्तियम को रचना गरेका थिए। दक्षिण भारत र श्रीलङ्काका शैव केन्द्रहरूमा चिकित्सा र आध्यात्मिकताको विकासमा उनले अग्रगामी भूमिका खेलेका थिए। उनलाई शाक्त र वैष्णव साहित्यमा पनि श्रद्धापूर्वक हेरिन्छ। दक्षिण एसिया र दक्षिण-पूर्वी एसियाका (जस्तै इन्डोनेसियाको जाभाका मध्यकालीन शैव मन्दिरहरू) प्राचीन मूर्ति र कलाकृतिहरूमा फेला पर्ने भारतीय ऋषिहरूमध्ये उनी एक हुन्। उनी प्राचीन जाभाली भाषाको ग्रन्थ 'अगस्त्यपर्व' का मुख्य पात्र र गुरु हुन्।

अगस्त्यलाई वराह पुराण मा पाइने 'अगस्त्य गीता', स्कन्द पुराणमा समाहित 'अगस्त्य संहिता', र 'द्वैध-निर्णय तन्त्र' ग्रन्थ सहित परम्परागत रूपमा धेरै संस्कृत ग्रन्थहरूको रचयिता मानिन्छ। उनको पौराणिक उत्पत्तिका आधारमा उनलाई मान, कलसज, कुम्भज, कुम्भयोनि र मैत्रावरुणी नामले पनि चिनिन्छ।

व्युत्पत्ति र नामकरण

बसिरहेको मुद्रामा ऋषि अगस्त्य। यो मूर्ति कम्बोडियाको अङ्कोर काल (करिब सन् ९७५) को हो।

"अगस्त्य" शब्दको व्युत्पत्तिको बारेमा धेरै फरक सिद्धान्तहरू सुझाव गरिएका छन्। एउटा सिद्धान्त अनुसार, यसको मूल अज् वा अञ्ज् हो, जसको अर्थ "चम्किलो वा प्रकाशमान" हुन्छ। यसले अगस्त्यलाई अँध्यारोमा "चम्काउने व्यक्ति" को रूपमा जोड्दछ। परम्परागत रूपमा, भारतीय उपमहाद्वीपको आकाशमा सिरियस पछिको दोस्रो सबैभन्दा चम्किलो तारा अगस्ति तारा को भारतीय नाम पनि अगस्त्य नै हो।

तेस्रो सिद्धान्तले यसलाई भारोपेली मूलसँग जोड्दछ; जसमा इरानी शब्द गस्तको अर्थ "पाप वा अशुद्ध" हुन्छ, र अ-गस्तको अर्थ "पाप नभएको वा शुद्ध" हुन्छ। चौथो सिद्धान्त, जो रामायण को श्लोक २.११ मा आधारित लोक-व्युत्पत्तिमा आधारित छ, त्यस अनुसार अगस्त्य शब्द अग (अचल वा पर्वत) र गम् (गति वा सार्नु) बाट बनेको हो। यी दुई मूल मिलेर "पर्वतलाई सार्ने" वा "अचललाई चलायमान बनाउने व्यक्ति" भन्ने अर्थ लाग्छ। यो शब्दलाई अगस्ति र अगथियार पनि लेखिन्छ।