अनिरुद्ध

अनिरुद्ध
एम. भी. धुरन्धरद्वारा चित्रित उषा र अनिरुद्धको मिलन, सन् १९३४ तिर
देवनागरी	अनिरुद्ध
आबद्ध	वैष्णव धर्म, वृष्णि
धर्मग्रन्थहरू	भागवत पुराण, विष्णु पुराण, शिव पुराण, महाभारत
वंशावली
अभिभावकहरू	प्रद्युम्न (पिता) रुक्मवती (माता)
जीवनसाथी	रोचना र उषा
सन्तानहरू	वज्र र मृगकेतन
वंश	यदुवंश

अनिरुद्ध (अर्थ: 'अजेय') हिन्दु पौराणिक कथाका एक पात्र हुन्। उनी प्रद्युम्न र रुक्मवतीका छोरा तथा कृष्ण र रुक्मिणीका नाति हुन्। उनी धेरै हदसम्म आफ्ना हजुरबुबा कृष्ण जस्तै देखिन्थे भनिन्छ, जसका कारण कतिपयले उनलाई विष्णुको 'जन अवतार' समेत मान्दछन्। उनी चतुर्व्यूह अर्थात् चार वृष्णि नायकहरू मध्येका एक सदस्य हुन्।

प्रारम्भिक जीवन

चौथो शताब्दीको कोन्डमोटु वृष्णि नायकहरूको नक्काशीमा ढाल र तरबार समातेका अनिरुद्ध।

अनिरुद्धको जन्म प्रद्युम्न र रुक्मवतीको कोखबाट भएको थियो। उनी कृष्ण र रुक्मिणीका नाति थिए। उनकी माता रुक्मवती विदर्भका राजा रुक्मीकी छोरी थिइन्। उनी आफ्नो वंशका थोरै 'महारथी' (अत्यन्त शक्तिशाली योद्धा) हरू मध्ये एक थिए। उनको प्रारम्भिक जीवन र उनकी पहिलो पत्नी रोचनासँगको विवाहको वर्णन भागवत पुराण, १०औँ स्कन्ध, ६१औँ अध्यायमा गरिएको छ।

विवाह

रोचनासँगको विवाह

अनिरुद्धको रोचनासँगको विवाहको वर्णन भागवत पुराणको १०औँ स्कन्धको ६१औँ अध्यायमा गरिएको छ। आफ्नी बहिनी रुक्मिणीको आग्रहमा, रुक्मीले कृष्णलाई अनिरुद्धको विवाह रोचनासँग गराउन अनुरोध गरेका थिए। विवाह समारोहपछि, रुक्मीले पासाको खेलमा बलरामलाई ठगेको र उनको यादव वंशको अपमान गरेपछि बलरामद्वारा रुक्मीको वध गरिएको थियो।

भीषण युद्ध र उषासँगको विवाह

राजा रवि वर्माद्वारा चित्रित अनिरुद्धको सपना देखिरहेकी उषा

श्रीमद्भागवत (भागवत पुराण) का अनुसार, बाणासुर (जसलाई बाण पनि भनिन्छ) की छोरी उषा नामकी एक दैत्य राजकुमारीले सपनामा अनिरुद्धलाई देखेर उनीसँग प्रेममा परेकी थिइन्।

शोणितपुर सहरबाट आफ्नो राज्य शासन गर्ने बाणासुर, बलिका छोरा र प्रह्लादका पनाति थिए। बाणासुर भगवान् शिवका परम भक्त थिए र शिवबाट प्राप्त वरदानका फलस्वरूप उनले १,००० हातहरू प्राप्त गरेका थिए। आफ्नो पराक्रमको घमण्डमा उनले शिवसँग आफू उनकै बराबर भएको र आफूले हात्तीहरूसँग लड्ने प्रयास गरेको तर ती प्राणीहरू आफूसँग डराएको बताउने गरेका थिए। बाणासुरको घमण्डबाट क्रोधित भई शिवले: 'हे मूर्ख, जब तिम्रो घमण्ड म जस्तै कोहीसँगको युद्धमा पराजित हुनेछ, तब तिम्रो ध्वजा भाँचिनेछ।' भनेका थिए

उषाको सपनाको कलात्मक विवरण अनुसार, उनकी सखी चित्रलेखाले आफ्नो विशेष क्षमता प्रयोग गरी धेरै वृष्णि नायकहरूका चित्रहरू कोर्छिन्। उषाले ती सबैका बीचमा अनिरुद्धको चित्र चिन्छिन्। चित्रलेखाले आफ्नो योगशक्ति र अणिमा सिद्धिको प्रयोग गरी अनिरुद्धलाई एउटा पुतलीको आकारमा सानो बनाएर उषाको दरबारमा ल्याउँछिन्। उषाले उनको पूजा गर्दै उनलाई अमूल्य वस्त्र, माला, सुगन्ध, दियो, पेय पदार्थ र विभिन्न परिकारहरूले सत्कार गर्छिन्। अनिरुद्धसँगको प्रेम सम्बन्धका कारण उनले उनलाई आफ्नो अन्तःपुरमा लुकाएर राख्छिन् र प्रेमीहरूले दिन बितेको पत्तै पाउँदैनन्। आफ्नी छोरीको गतिविधि थाहा पाएपछि बाणासुर उनको कक्षमा पुग्दा उषालाई पुतली आकारका अनिरुद्धसँग पासा खेलिरहेको अवस्थामा भेट्टाउँछन्। राजकुमारले पहरेदारहरूलाई रोक्ने प्रयास गरे तापनि, अनिरुद्ध सानो आकारमा भएकाले बाणासुरले उनलाई वरुणको रहस्यमय डोरी (वरुण पाश) ले बाँधेर नियन्त्रणमा लिन्छन्। यस घटनाले उषा शोकविह्वल हुन्छिन्। अनिरुद्धलाई बाणासुरले एक महिनासम्म बन्दी बनाएर राख्छ।

यादवहरूको सेनाले बाणासुरमाथि ठूलो युद्धको घोषणा गर्छन्। यादव राजकुमारहरू र उनीहरूको सेनाले १२ अक्षौहिणी सेनाका साथ उनको राज्यलाई पूर्ण रूपमा घेर्छन् र बाणासुरले कडा प्रतिआक्रमण गर्छन्। युद्धको क्रममा, शिव आफ्ना भक्त बाणासुरको रक्षा गर्न नन्दीमा सवार भई युद्धभूमिमा प्रकट हुन्छन्। बलरामले बाणासुरका कमाण्डरसँग युद्ध गर्छन् भने साम्बले बाणासुरका छोरासँग युद्ध गर्छन्। यो दृश्य हेर्नका लागि ब्रह्माको नेतृत्वमा देवताहरू, ऋषिहरू, सिद्धहरू र स्वर्गका गन्धर्व तथा अप्सराहरू आ-आफ्नो विमानमा आएका हुन्छन्। कृष्ण र शिव एक-अर्काको विरुद्धमा उभिन्छन्। कृष्णले शिवको ब्रह्मास्त्र विरुद्ध ब्रह्मास्त्र, वायु अस्त्र विरुद्ध पर्वत अस्त्र, अग्नि अस्त्र विरुद्ध वर्षा अस्त्र र शिवको पाशुपतास्त्र विरुद्ध आफ्नो नारायणास्त्र प्रयोग गर्छन्। सात्यकीसँगको द्वन्द्वपछि बाणले कृष्ण विरुद्ध हतियार उठाउँछन्। तर कृष्णले आफ्नो शङ्ख फुक्नेबित्तिकै बाणासुरको सारथि मारिन्छ र उसको रथ टुक्रा-टुक्रा हुन्छ।

बाणासुरलाई बचाउने अन्तिम प्रयासमा उनकी आमा कोठरा कपाल फिँजाएर कृष्णको अगाडि निर्वस्त्र उभिन्छिन्। कृष्णले आफ्नो दृष्टि अन्तै मोड्दै गर्दा, सो असुर सहरतर्फ भाग्छ। शिवको सेना पराजित भएपछि, शिवको ज्वरोको अवतार, तीन टाउको र तीन खुट्टा भएको, ज्वराले कृष्णलाई प्रचण्ड तापले आक्रमण गर्छ। कृष्णले आफ्नो ज्वरोलाई शीतलताले भरिपूर्ण बनाउँछन्, र दुवैले एकअर्कासँग लड्छन्। विष्णुको ज्वरोले अभिभूत भएर, शिवको ज्वराले कृष्णलाई आफ्नो आत्मसमर्पण र प्रणाम अर्पण गरी प्रस्थान गर्छन्।

यसैबीच, बलरामले बाणासुरको कमाण्डरलाई पराजित गर्छन्। बाणासुर आफ्नो रथमा चढेर कृष्णसँग युद्ध गर्न अगाडि बढ्छ तर कृष्णले आफ्नो सुदर्शन चक्रले प्रतिकार गर्छन्। कृष्णले बाणासुरका हातहरू काट्न थाल्दा, शिव होसमा आउँछन् र कृष्णको महिमा गाउँदै बाणासुरलाई नमार्न आग्रह गर्छन्। कृष्णले जवाफ दिँदै उनी बलिको छोरा र परम भक्त प्रह्लादका पनाति भएकाले उनलाई मार्ने आफ्नो कुनै मनसाय नभएको बताउँछन्। विष्णुले बलिलाई उनको परिवारको कुनै पनि सदस्यलाई नमार्ने वचन दिएका थिए त्यसैले कृष्णले वध गर्दैनन्। यद्यपि, बाणासुरको घमण्ड तोड्नका लागि कृष्णले उनका अतिरिक्त हातहरू काटिदिन्छन् र बाणासुरका केवल चारवटा हात मात्र बाँकी राखिदिन्छन्।

बाणासुरले आफ्नो गल्ती महसुस गर्छन् र कृष्णको अगाडि टाउको झुकाए। उनले अनिरुद्ध र उषाको विवाहका लागि रथको व्यवस्था गरी उनीहरूलाई द्वारका पठाउँछन्।

मृत्यु

यादवहरू बीचको मादक पदार्थ सेवनपछिको भीषण झगडा (मुसल पर्व) मा प्रद्युम्न र अनिरुद्धको मृत्यु भएको थियो। उक्त झगडामा वज्र बाहेक हरेक यादव राजकुमारले ज्यान गुमाएका थिए। वज्र मात्र जीवित बचेका थिए। अर्जुनले बाँचेकाहरूलाई इन्द्रप्रस्थ राज्यमा गर्दै वज्रलाई त्यहाँको राजा घोषणा गरेका थिए।

बाह्य कडीहरू

• भागवत पुराणमा अनिरुद्धको कथा