आगम

आगम हिन्दु सम्प्रदायहरूका विभिन्न तान्त्रिक साहित्य र धार्मिक ग्रन्थहरूको सङ्ग्रह हो। यस शब्दको शाब्दिक अर्थ परम्परा वा "तल आएको ज्ञान" भन्ने हुन्छ। आगम ग्रन्थहरूले ब्रह्माण्ड विज्ञान, ज्ञानमीमांसा, दार्शनिक सिद्धान्त, ध्यान र अभ्यासका नियमहरू, चार प्रकारका योग, मन्त्र, मन्दिर निर्माण, मूर्ति पूजा र षड्विध इच्छाहरू प्राप्त गर्ने तरिकाहरूको वर्णन गर्छन्। यी प्रामाणिक ग्रन्थहरू संस्कृत र तमिल भाषामा उपलब्ध छन्।

आगम ग्रन्थका तीन मुख्य शाखाहरू शैव, वैष्णव र शाक्त हुन्। आगमिक परम्पराहरूलाई कहिलेकाहीँ तन्त्रवाद पनि भनिन्छ, यद्यपि "तन्त्र" शब्द सामान्यतया विशेष गरी शाक्त आगमहरूलाई बुझाउन प्रयोग गरिन्छ। आगम साहित्य अत्यन्त विशाल छ, जसमा २८ शैव आगम, ६४ शाक्त आगम (जसलाई तन्त्र पनि भनिन्छ), र १०८ वैष्णव आगम (जसलाई पाञ्चरात्र संहिता पनि भनिन्छ) र अनगिन्ती उप-आगमहरू समावेश छन्।

आगमहरूको उत्पत्ति र कालक्रम स्पष्ट छैन। केही वैदिक छन् भने अन्य गैर-वैदिक छन्। आगम परम्पराहरूमा योग र आत्म-साक्षात्कारका अवधारणाहरू समावेश छन्; केहीमा कुण्डलिनी योग, वैराग्य, र 'द्वैत' (द्वैतवाद) देखि 'अद्वैत' (अद्वैतवाद) सम्मका दर्शनहरू रहेका छन्। कतिपयले यी उत्तर-वैदिक ग्रन्थहरू हुन् भन्ने सुझाव दिन्छन् भने अरूले यिनलाई ईसापूर्व ११०० भन्दा पुरानो पूर्व-वैदिक रचना मान्दछन्। अभिलेखीय र पुरातात्विक प्रमाणहरूले आगम ग्रन्थहरू ईस्वी संवत्को पहिलो सहस्राब्दीको मध्यतिर पल्लव वंशको समयमा अस्तित्वमा रहेको सङ्केत गर्छन्।

विद्वानहरूका अनुसार हिन्दु आगम ग्रन्थका केही अंशहरूले वेदको अधिकारलाई अस्वीकार गरेको देखिन्छ भने अन्य अंशहरूले यिनका नियमहरूले वेदको वास्तविक मर्म प्रकट गर्ने दावी गर्छन्। आगम साहित्यिक विधा श्रमण परम्पराहरू (जस्तै बौद्ध, जैन, आदि) मा पनि पाइन्छ। बलि टापुको हिन्दु परम्परालाई इन्डोनेसियामा आधिकारिक रूपमा आगम हिन्दु धर्म भनिन्छ।

व्युत्पत्ति

आगम शब्द धातु 'गम्' अर्थात् "जानु" मा 'आ' उपसर्ग लागेर बनेको हो, जसको अर्थ "तर्फ" वा "आउनु" भन्ने हुन्छ। यसले ती धर्मग्रन्थहरूलाई जनाउँछ जुन "तल आएका छन्" वा "परम्परागत रूपमा प्राप्त भएका छन्"।

आगमको शाब्दिक अर्थ "परम्परा" हो, र यसले ती नियम तथा सिद्धान्तहरूलाई जनाउँछ जुन परम्पराका रूपमा पुस्तौँदेखि चलिआएका छन्। धवामोनीका अनुसार आगम "हिन्दु धर्मको आधारका रूपमा रहेका धार्मिक ग्रन्थहरूको एक सामान्य नाम" पनि हो। यी ग्रन्थहरूका लागि प्रयोग गरिने अन्य शब्दहरूमा 'संहिता' (सङ्ग्रह), 'सूत्र' (संक्षिप्त कथन), वा 'तन्त्र' (प्रणाली) समावेश छन्। "तन्त्र" शब्दको प्रयोग शैव वा वैष्णव आगमहरूको तुलनामा शाक्त आगमहरूका लागि बढी प्रयोग गरिन्छ।

दर्शन

मन्दिरको बनोट (तटीय मन्दिर) र नटराज (नृत्य गरिरहेका शिव) जस्ता प्रतिमा लक्षणहरूको वर्णन आगम ग्रन्थहरूमा गरिएको छ।

हिन्दु धर्मका आगम ग्रन्थहरूले ईश्वरवादी द्वैतवाद देखि पूर्ण अद्वैतवाद सम्मका विभिन्न दर्शनहरू प्रस्तुत गर्दछन्। विचारहरूको यो विविधतालाई १०औँ शताब्दीका विद्वान अभिनवगुप्तले आफ्नो ग्रन्थ तन्त्रालोक को ३६औँ अध्यायमा स्वीकार गरेका छन्। शैव धर्ममा मात्रै १० वटा द्वैतवादी आगम ग्रन्थ, १८ वटा भेदाभेद (द्वैत-अद्वैत मिश्रित) आगम ग्रन्थ र ६४ वटा अद्वैत आगम ग्रन्थहरू रहेका छन्। 'भैरव शास्त्र'हरू अद्वैतवादी हुन् भने 'शिव शास्त्र'हरू द्वैतवादी हुन्।

यस्तै प्रकारको वैचारिक विविधता वैष्णव आगमहरूमा पनि पाइन्छ। शैव र वैष्णव सम्प्रदायका आगम ग्रन्थहरू आत्माको अस्तित्व र एक 'परम सत्य' (ब्रह्म – जसलाई शैव धर्ममा शिव र वैष्णव धर्ममा विष्णु भनिन्छ) को अस्तित्वमा आधारित छन्। यी दुई बीचको सम्बन्धका बारेमा ग्रन्थहरूमा भिन्नता पाइन्छ। कसैले व्यक्तिगत आत्मा र परम सत्य फरक हुन् भन्ने द्वैतवादी दर्शनको वकालत गर्छन् भने कसैले यी दुई बीचको एकात्मकतालाई जोड दिन्छन्। काश्मीरी शैव आगमहरूले पूर्ण एकात्मकताको प्रतिपादन गर्छन्, जस अनुसार ईश्वर (शिव) मानिस भित्र हुनुहुन्छ, ईश्वर प्रत्येक प्राणी भित्र हुनुहुन्छ, ईश्वर निर्जीव वस्तुहरू सहित संसारको सबै ठाउँमा विद्यमान हुनुहुन्छ र जीवन, पदार्थ, मानिस र ईश्वर बीच कुनै आध्यात्मिक भिन्नता छैन। वैष्णवहरूमा यसको समानान्तर समूह शुद्धाद्वैतीहरू हुन्।

दुवै सम्प्रदायका विद्वानहरूले द्वैतदेखि अद्वैतसम्मका विभिन्न शोधग्रन्थहरू लेखेका छन्। उदाहरणका लागि, शिवग्रयोगिनले आत्मा र शिव बीचको अभिन्नता वा एकतामा जोड दिएका छन्, जुन अनुष्ठान, आचरण, व्यक्तिगत अनुशासन र आध्यात्मिक ज्ञानको अन्तरदृष्टि जस्ता चरणहरू मार्फत प्राप्त हुन्छ। सोनीका अनुसार, यो शङ्कराचार्य, मध्वाचार्य र रामानुजाचार्यका वेदान्तिक छलफलहरूसँग निकै मिल्दोजुल्दो छ।