इला
| इला/इल | |
|---|---|
 बुध र उनकी पत्नी इला | |
| देवनागरी | इल/इला |
| संस्कृत लिप्यन्तरण | Ila/Ilā |
| आबद्ध | देवी |
| वासस्थान | बुधलोक |
| मन्त्र | ॐ इलाय नमः |
| वंशावली | |
| अभिभावकहरू |
|
| भाइबहिनीहरू | इक्ष्वाकु र अन्य ९ जना |
| रानी | बुध (महिलाको रूपमा) |
| सन्तानहरू | पुरूरवा (महिला हुँदाका छोरा) उत्कल, गय र विनताश्व (पुरुष हुँदाका छोराहरू) |
इल वा इला हिन्दु पौराणिक कथाका एक पात्र हुन्, जो आफ्नो लिङ्ग परिवर्तनका लागि परिचित छन्। पुरुषका रूपमा उनलाई इल वा सुद्युम्न भनिन्छ र महिलाका रूपमा उनलाई इला भनिन्छ। इलालाई भारतीय राजाहरूको चन्द्र वंशका मुख्य प्रवर्तक मानिन्छ—जसलाई ऐल ("इलाका वंशज") पनि भनिन्छ।
यस कथाका धेरै संस्करणहरू भए तापनि, इलालाई सामान्यतया वैवस्वत मनुका छोरी वा छोरा र सूर्य वंशका संस्थापक इक्ष्वाकुका दाजु/भाइ वा दिदी/बहिनीका रूपमा वर्णन गरिएको छ। इला महिलाको रूपमा जन्मिएको संस्करणहरूमा, उनी जन्मिए लगत्तै दैवी कृपाले पुरुषमा परिणत हुन्छिन्। वयस्क भएपछि गल्तीले एक पवित्र वन (शरवण) मा प्रवेश गरेपछि, इलालाई हरेक महिना आफ्नो लिङ्ग परिवर्तन गर्ने वा महिला बन्ने श्राप दिइन्छ। महिलाका रूपमा इलाले चन्द्रका पुत्र तथा बुध ग्रहका देवता बुधसँग विवाह गर्छिन् र चन्द्र वंशका पिता मानिने पुरूरवा नामक पुत्रलाई जन्म दिन्छिन्। पुरूरवाको जन्मपछि इला पुनः पुरुषमा परिणत हुन्छिन् र तीन छोराहरूको पिता बन्छिन्।
वेदमा इलालाई इडा, अर्थात् वाणीकी देवीका रूपमा प्रशंसा गरिएको छ र उनलाई पुरूरवाकी आमा भनिएको छ।
इलाको लिङ्ग परिवर्तनको कथा पुराणका साथै भारतीय महाकाव्यहरू रामायण र महाभारतमा पनि भनिएको छ।
जन्म
[सम्पादन गर्नुहोस्]लिङ्ग पुराण र महाभारत का अनुसार, इला मानवजातिका प्रवर्तक वैवस्वत मनु र उनकी पत्नी श्रद्धाकी जेठी छोरीको रूपमा जन्मिएकी थिइन्। यद्यपि, दम्पतीले छोराको इच्छा राख्छन् र त्यसैले देवता मित्र र वरुणलाई प्रसन्न तुल्याउन प्रार्थना र तपस्या गर्छन् जसले इलाको लिङ्ग परिवर्तन गरिदिन्छन्। त्यस बालकको नाम सुद्युम्न राखिन्छ।[१][२]
भागवत पुराण, देवीभागवत पुराण,[३] कुर्म पुराण, हरिवंश, मार्कण्डेय पुराण र पद्म पुराण (जसलाई यहाँ "भागवत पुराण लगायतका ग्रन्थहरू" भनिएको छ) ले एउटा भिन्न कथा प्रस्तुत गर्छन्: इलाका आमाबाबुको लामो समयसम्म कुनै सन्तान हुन सक्दैन र उनीहरूले समाधानका लागि ऋषि अगस्त्यसँग सम्पर्क गर्छन्। ऋषिले दम्पतीका लागि छोरा प्राप्त गर्न मित्र र वरुणलाई समर्पित यज्ञ गर्छन्। अनुष्ठानमा त्रुटि वा उपयुक्त बलि चढाउन नसकेका कारण, मित्र र वरुणले दम्पतीलाई छोराको सट्टा छोरी पठाउँछन्। एक संस्करण अनुसार, दम्पतीले देवताहरूसँग प्रार्थना गरेपछि उनीहरूले इलाको लिङ्ग परिवर्तन गरिदिन्छन्। अर्को संस्करणमा, त्रुटिपूर्ण मन्त्रहरू सच्याएपछि यो रूपान्तरण हुन्छ र छोराको नाम 'इल' राखिन्छ।[२][४][५][६]
अर्को एक भिन्न कथा अनुसार, श्रद्धाले छोरीको इच्छा राखेकी थिइन्; यज्ञ गर्ने क्रममा वशिष्ठले उनको इच्छा पूरा गर्छन् र यसरी छोरीको जन्म हुन्छ। यद्यपि, मनुले छोराको इच्छा राखेकाले वशिष्ठले विष्णुलाई आफ्नी छोरीको लिङ्ग परिवर्तन गर्न अनुरोध गर्छन्। इलाको नाम परिवर्तन गरी सुद्युम्न राखिन्छ।[७] यी विवरणहरूले इलालाई मनुको जेठो वा कान्छो सन्तानको रूपमा वर्णन गर्छन्। मनुको सन्तानका रूपमा इलाका नौ भाइहरू हुन्छन्, जसमध्ये सबैभन्दा उल्लेखनीय सूर्य वंशका संस्थापक इक्ष्वाकु थिए।[८] मनुको छोराको रूपमा इल सूर्यका नाति हुन्।[९] वायु पुराण र ब्रह्माण्ड पुराण मा पाइने अर्को विवरण अनुसार, इला महिलाको रूपमा जन्मिएकी थिइन् र अन्ततः पुनः महिलामै परिणत भएकी थिइन्।[१०]
रामायणमा, इला भगवान् ब्रह्माको छायाबाट जन्मिएका प्रजापति कर्दमको छोराको रूपमा जन्मिएका छन्। रामायणको 'उत्तरकाण्ड' अध्यायमा अश्वमेध यज्ञको महिमा वर्णन गर्ने क्रममा इलाको कथा भनिएको छ।[५][११]
सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]- ↑ For Linga Purana and Mahabharata, O'Flaherty p. 303
- 1 2 Williams, George Mason, Handbook of Hindu mythology, पृ: १५६, आइएसबिएन 978-1-57607-106-9।
- ↑ Swami Vijnanananda (२००८), The S'Rimad Devi Bhagawatam 1, पृ: 62–6, आइएसबिएन 978-1-4375-3059-9।
- ↑ O'Flaherty pp. 303-4
- 1 2 Pattanaik p.46
- ↑ Conner & Sparks (1998), p. 183, "Ila/Sudyumna"
- ↑ Hudson, D. Dennis (२००८), The body of God, पृ: 413–4, आइएसबिएन 978-0-19-536922-9।
- ↑ Samuel, Geoffrey (२००८), The origins of yoga and tantra, पृ: 67–8, आइएसबिएन 978-0-521-69534-3।
- ↑ Shulman p.59
- ↑ Pargiter, F.E. (१९७२), Ancient Indian Historical Tradition, पृ: 253–4।
- ↑ Swami Venkatesananda (१९८८), The concise Rāmāyaṇa of Vālmīki, पृ: 397–9।
बाह्य कडीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]
इलासँग सम्बन्धित चित्र तथा श्रव्यदृश्यहरू विकिमिडिया कमन्समा रहेको छ।
