छान्दोग्य उपनिषद्

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
Jump to navigation Jump to search

सामवेदको कौथुम संहिताकौ ब्राह्मण ग्रन्थका अन्तिम आठ अध्यायहरूको नाम छान्दोग्योपनिषद् हो । कौथुम ब्राह्मणको अन्तिम दश अध्यायलाई छान्दोग्य ब्राह्मण पनि भनिन्छ । प्रस्तुत उपनिषदमा अनेक विद्या, ओंकार, ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ, आदिका साथै गायत्री उपासना, अध्यात्म शिक्षा, सृष्टि, ब्रह्मोपासना जस्ता विषयहरूको विषद वर्णन पाइन्छ ।[१]
यो पुरानो उपनिषद्मध्ये एक हो ।
आठ अध्याय- पहिलोमा १३, दोस्रोमा २४,तेस्रोमा १८, चौथोमा १७, पाँचौंमा २४,छैठौंमा १६, सातौंमा २६ र आठौंमा १५ खण्ड छन् । प्रत्येक खण्डमा विभिन्न संख्यामा मन्त्रहरु छन् । अन्तिम खण्डमा भने एउटा मात्र मन्त्र छ । प्रस्तुत उपनिषदमा अनेक विद्या, ओंकार, ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ, आदिका साथै गायत्री उपासना, अध्यात्म शिक्षा, सृष्टि, ब्रह्मोपासना जस्ता विषयहरूको विषद वर्णन पाइन्छ । छन्दको अर्थ हो ढाक्नु । सत्य जुन अक्षर, पद, र स्वरले ढाकिएको छ, त्यो साहित्यिक छन्दका अंग नै हुन् । जस्तै उद्गीथ ॐ एउटा छन्द हो ।

शान्ति मन्त्र[सम्पादन गर्ने]


ॐ आप्यायन्तु ममांगानि वाक् प्राणुश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणां च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माहं ब्रहम निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकारोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मे अस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ।। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।।

अध्याय एक र दुई[सम्पादन गर्ने]


प्रथम अध्यायमा ऋचा, साम आदिको सार रुप ॐकारका व्याख्या गरिएको छ । ॐलाई साँसमा मात्र सीििमत नराखेर मुख्य प्राणको स्पन्दनबाट जोड्ने रहस्य बताइएको छ । यसमा १३ खण्डहरु छन् । ॐको उद्गाताले यज्ञमा उच्चारण गर्छ । यस ॐ बाट नै सामगान सुरु हुन्छ । सोही उद्गीतको यहाँ व्याख्या गरिन्छ । (अध्र्वयु– यज्ञको पुरोहित (ऋगवेदी), उद्गाता– उच्च स्वरले मन्त्र गाउने (सामवेदको ज्ञाता), होता– हवन गर्ने (यजुर्वेदी), ब्रह्मा–यज्ञको निरीक्षण गर्ने ( चारै वेदको ज्ञाता), अन्य १२ जना ऋत्विज )
एषां भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपो रसो पामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच ऋग्रस ऋचः साम रसः । उद्गीथो रसः ।।२।।
सम्पूर्ण प्राणी (पदार्थ) को सार पृथ्वी हो । पृथ्वीको सार जल हो । जलको रसार औषधि (अन्न) । अन्नको सार मानिस । मानिसको सार वाक् । वाणीको सार साम । सामको सार उद्गीथ ॐ ।
ॐकार सबै रसहरुमा सर्वोत्तम रस हो । यो परमात्माको प्रतिक हो ।
अंगिरा ऋषिले प्राणको रुपमा ॐकारको उपासना गरेका थिए । त्यसैले प्राणलाई आंगिरस पनि भनिन्छ किनभने यो सबै अंगहरुको रस वा शक्ति हो । बृहस्पतिले पनि प्राणको रुपमा ॐकार उपासना गरे। त् वाणीलाई बृहती भनिन्छ । त्यसको स्वामी भएकोले प्राणलाई बृहस्पति पनि भनिन्छ । आयस्य ऋषि दल्भ ऋषिले पनि प्राणको रुपमा उद्गीथको उपासना गरेका थिए । यो प्रणव नै उद्गीथ हो । कौषीतिकी ऋषिले आदित्यलाई लक्ष्य गरेर ॐकारको गायन गरे र आफ्ना पुत्रलाइ पनि सोही गाउन गर्न भने ।
शिलक शालावत्यको प्रश्न– साम (संगीत) को आधार के हो ?
दाल्भ्य– स्वर
प्रश्न– स्वरको गतिको आधार के हो ?
उत्तर– प्राण
प्र. प्राणको गतिको आधार के हो ?
उ. अन्न
प्र. अन्नको गतिको आधार के हो ?
उ. जल ।
प्र. जलको गति के हो ?
उ. स्वर्ग
प्र. त्यसको आश्रय के हो ?
उ. सामलाई स्वर्गका अतिक्रमण गरेर अन्यत्र राख्न सकिन्न । साम नैस्वर्ग हो ।
संसारमा जे जति श्रेष्ठ छ त्यो साम संगीतमय हो । त्यो सा मभनेको उद्गीथ भन्ने व्याख्या गरिएको छ े । पृथ्वीलाई सा र अग्निलाई अम भनिन्छ । यी दुवैलाई मिसाउँदा साम भनिन्छ । अन्तक्षिलाई सा र पायुलाई अम भनिन्छ । यी दुवैलाई मिसाउँदा साम बन्छ । आकाश सा र आदित्य अम हो दुवैलाई मिसाउँदा साम बन्छ । द्वितीय अध्यायमा साम (संगीत) लाई साधुता श्रेष्ठतासँग जोड्दै विभिन्न प्रकारका उपासनाहरुको वर्णन छ ।

अध्याय तीन[सम्पादन गर्ने]


तृतीय अध्यायमा आदित्यलाई देवताहरुको मधु भन्दै उसका विभिन्न दिशाहरुबाट भिन्न भिन्न अमृत कसरी प्राप्त हुन्छ सो को वर्णन गरिएको छ । यस मधुविद्याको अध्ययन कसले गर्न पाउँछ, त्यसको वर्णन छ । गायत्रीको सर्वरुपता सिद्ध गर्दै आदित्यलाई ब्रह्मरुपमा उपाना गर्ने निर्देशन छ ।
मनको ब्रह्म रुपमा उपासना गर्नु पर्छ । आकाश ब्रहम रुप छ भनेर उपासना गर्नु पर्छ । वाणीलाई ब्रह्म रुपमा उपासना गर्नु पर्छ । चक्षुको मनोमय ब्रह्मको रुपमा उपासना गर्नु पर्छ ।
अध्याय ३ खण्ड १७ मा आंगिरसले भगवान् कृष्णले उपदेश दिएको वर्णन छ । जुन सुनेर कृष्ण उपाना मुक्त भए भनिएको छ । उनले उपदे दिँदै भनेका छन्– मृत्युको समयमा तीन कुरा ध्यानमा राख्नु पर्छ– १.तिमी अक्षय अनश्वर स्वरुप छौ । २. अच्युत छौ । ३. सूक्ष्म प्राणरुप छौ ।
यो सुन पछि भगवान् कृष्णलाई सबै कुराको ज्ञान भयो । अध्याय तीन तृतीय अध्यायमा आदित्यलाई देवताहरुको मधु भन्दै उसका विभिन्न दिशाहरुबाट भिन्न भिन्न अमृत कसरी प्राप्त हुन्छ सो को वर्णन गरिएको छ । यस मधुविद्याको अध्ययन कसले गर्न पाउँछ, त्यसको वर्णन छ । गायत्रीको सर्वरुपता सिद्ध गर्दै आदित्यलाई ब्रह्मरुपमा उपाना गर्ने निर्देशन छ । मनको ब्रह्म रुपमा उपासना गर्नु पर्छ । आकाश ब्रहम रुप छ भनेर उपासना गर्नु पर्छ । वाणीलाई ब्रह्म रुपमा उपासना गर्नु पर्छ । चक्षुको मनोमय ब्रह्मको रुपमा उपासना गर्नु पर्छ । अध्याय ३ खण्ड १७ मा आंगिरसले भगवान् कृष्णले उपदेश दिएको वर्णन छ । जुन सुनेर कृष्ण उपाना मुक्त भए भनिएको छ । उनले उपदे दिँदै भनेका छन्– मृत्युको समयमा तीन कुरा ध्यानमा राख्नु पर्छ– १.तिमी अक्षय अनश्वर स्वरुप छौ । २. अच्युत छौ । ३. सूक्ष्म प्राणरुप छौ । यो सुन पछि भगवान् कृष्णलाई सबै कुराको ज्ञान भयो ।

अध्याय चार[सम्पादन गर्ने]

चतुर्थ अध्यायमा रैक्व ज्ञानीको कथा र सत्यकाम जबालालाई गोरु, अग्नि, हंस र मद्गुद्वारा ब्रह्मको बोध गराइएको वर्णन छ । जनश्रुत राजाको नाति बडो दानी थिए । गरिबका लागि अन्न पकाउने, धर्मशाला बनाउने, दान गर्ने । एक राति दुई हाँस उड्दै थिए ।
पहिलो हाँस– अलि विस्तारै उड् । राजा माथि तिम्रो छायाँ पर्यो भने तिमी भस्म हुने छौ । राजाको तेज तीन लोकमा फैलिएको छ ।
दोस्रो– हो र ? तर महत्त्वाकांक्षी छन् । गाडाछेउको रैक्व जस्ता भए पो ।
राजाले कुरा सुने । भोलि आफ्ना सेवकलाई त्यस गाडा वाला रैक्व कहाँ लैजान भने ।
टाढा टाढा खोजियो तर उनी राजाको दरबार नजिकै शरिर कन्याउँदै बसेका भेटिए । धन, राज्य, पुत्री दिँदा पनि उनले अस्वीकार गरे । राजाले जिज्ञासा प्रकट गरे । राजालाई आत्म ज्ञान दिए ।

सत्यकाम जबाला (जाबाला)[सम्पादन गर्ने]

जबाला नाम गरेकी एक निर्धन दासी थिइन् । दासी अर्थात् सेविका । जबाला निर्धन र सेविा भए पनि अत्यन्त कर्तव्यपरायण थिई । उसको छोरो थियो सत्यकाम । आमाको चरित्रबाट उसले सत्यको कामना मात्र गथ्र्यो । त्यसैले उसको नाम भयो सत्यकाम ।
किशोर भए पछि उसले भन्यो- आमा म ब्रह्मचारी भएर गुरुकुलमा पढ्न जान्छु । त्यहाँ मेरो नाम गोत्र सोधिने छ । भन्नुस् मेरो गोत्र के हो ? गोत्र अर्थात् पिताको नाम ।
जबाला- म दासी हूँ । अनेक घरमा कमलरीको काम गरें । यस्तै बेलामा तिम्रो जन्म भयो । कुन गोत्र हो ? भन्न सक्दिनँ । गुरुले साधेध्नु भयो भने भन्नु मेरो नाम सत्यकाम जबाला हो ।
- जबाला भनेको के हो भनेर सोध्यो भने मेरी आमाको नाम नैमेरो गोत्र हो भन्नु । र यो सबै सुनाइदिनु ।
सत्यकाम हारित द्रुम गौतमकहाँ पुगे । आचार्य मैले ब्रह्मचर्यपूर्वक गुरुकुलमा बसेर शिक्षा ग्रह्ण गर्न चाहन्छु ।
गौतम- तिम्रो नाम र गोत्र के हो ?
- सत्यकाम जबाला । जबाला मेरी आमाको नाम हो । मेरी आमाले भन्नु हुन्थ्यो दासीको रुपमा काम गर्दा मेरो जन्म भयो । मेरा पिता मरे । आमाले उनको नाम गोत्र सोध्न छुट्यो । आमाले भन्नु भएको थियो यही कुरा भनिदिनु ।

गौतमले सत्य बोलेकोमा उसको प्रशंसा गरे । उपनयन संस्कार गर्दै उसलाई ४०० गाई दिएर गोठमा बस्न भने । एक हजार गाई पुगे पछि आश्रममा आउनु ।
एक हजार गाईभए पछि एउटा गोरुले भन्यो सत्यकाम हामीएक हजार भयौं । गुरु आश्रम जाउँ । के मैले तिमीलाई ब्रह्मका एक पाउको उपदेश दिउँ ।
सत्यकाम- हुन्छ ।
गोरुले उसलाई ब्रह्मको प्रकाशमान स्वरुपका बारेमा बतायो । र भन्यो- अर्को पाउको उपदेश अग्निल दिने छ ।
सत्यकाम गाई लिएर आचार्यका आश्रम तिर हिंड्यो । जहाँ साँझ परयो गाईहरु बसालेर उसले आगो बालेर अग्निको पश्चिममा पूर्वतर्फ मुख गरेर बस्यो ।
अग्निदेव प्रकट भए- सत्यकाम के मैले तिमीलाई ब्रहमको दोस्रो पाउको उपदेश गरुँ ?
सत्यकाम- हस् देव ।
अग्निले दोस्रो पाउ अनन्त स्वरुपको व्याख्या गरे अनि भने- अब तेस्रो पाउ हाँसले बताउने छ ।
भोलि सत्यकाम गाई लिएर हिंड्या े । साँझ पर्ना साथ गाई बसालेर आगो बालेर आफू पश्चिम र मुख पूर्व गरेर बस्यो ।
हाँस अग्निको नजिक आएर भन्यो – सत्यकाम तिमीलाई ब्रह्मको उपदेश गरुँ ।
सत्यकाम- हस् ।
हाँसले अग्नि, सूर्य, चन्द्रमा र विद्युतको ज्योतिष्मान् कलाहरुको व्याख्या गरे । ब्रह्मको चौथो पाउ तिमीलाई मद्गु (?) पक्षीले दिने छ ।
भोलि पल्ट साँझ समिधा धान गरेपछि एउटा मद्गु आयो- सत्यकाम तिमीलाई ब्रह्मको चौथो पाउका बारेमा बताउँ ?
सत्यकाम- हस् भगवन् ।
मद्गु– प्राण, चक्षु, श्रोत्र र ब्रह्मको चौथो पाउ हो । (तिमी आफू ब्रह्म स्वरुप हो)
सत्यकाम- गुरुकुलपुग्दा आचार्यले स्वागत गरे– सत्यकाम तिम्रो अनुहारमा ब्रह्मको तेज देखिएको छ । ब्रह्म ज्ञान बिना यो तेज प्राप्त हुन सक्दैन ।
सत्यकाम– मलाई कुनै मानिसले अलिेसम्म उपदेश दिएको छैन । आचार्य हजुरले नै उपदेश दिनुहोस् ।
गौतम- आचार्यको मुखबाट निस्केको विद्या नै उपयुक्त र सार्थक हुन्छ । यति भनर उनले ब्रह्मको सम्पूर्ण उपदेश दिए ।
उनी पछि सत्यकाम गुरुकुलको प्रमुख आचार्य बने । उनले उपकोसल आदि प्रमुख शिष्यहरुलाई ब्रह्मको उपदेश दिए ।

सन्दर्भ सूची[सम्पादन गर्ने]

  1. शर्मा, गोपीकृष्ण (दो.सं.२०५३), संस्कृत साहित्यको रूपरेखा काठमाडौँ : अभिनव प्रकाशन