बोधिसत्त्व

बोधिसत्त्व
इन्डोनेसियाको मध्य जाभामा अवस्थित चान्डी प्लाओसान मन्दिरको ९औँ शताब्दीको एक मूर्ति, जसमा अवलोकितेश्वर बोधिसत्त्वलाई चित्रण गरिएको छ।
पाली	बोधिसत्त
बर्मेली	ဗောဓိသတ်
चिनियाँ	菩薩/菩提薩埵, (फिनयिन: púsà/pútísàduǒ)
जापानी	菩薩/菩提薩埵
कोरियाली	보살, 菩薩 / 보리살타, 菩提薩埵
सिंहली	බෝධි සත්ත්ව
तिब्बती	བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ (jang chup sem pa)
भियतनामी	Bồ Tát 菩薩/Bồ-đề-tát-đóa 菩提薩埵
जानकारी
आदर	थेरवाद, महायान, वज्रयान, नवयान

बौद्ध धर्ममा, बोधिसत्त्व भन्नाले त्यस्तो व्यक्तिलाई बुझाउँछ जसले बोधि ('जागृति' वा 'ज्ञान') प्राप्त गरिसकेको छ वा बुद्धत्व प्राप्तिको दिशामा प्रयासरत छ। प्रायः, यो शब्दले विशेष गरी त्यस्तो व्यक्तिलाई जनाउँछ जसले समस्त प्राणीहरूलाई बुद्धत्व प्राप्त गर्न करुणापूर्वक मद्दत गर्नका लागि आफ्नो व्यक्तिगत निर्वाण वा 'बोधि' लाई त्याग्छ वा ढिलो गर्छ।

प्रारम्भिक बौद्ध विद्यालयहरू र आधुनिक थेरवाद बौद्ध धर्ममा, बोधिसत्त्व (वा बोधिसत्त) भन्नाले बुद्ध बन्ने सङ्कल्प गरेको र कुनै जीवित बुद्धबाट भविष्यमा बुद्ध बन्ने भविष्यवाणी वा पुष्टि प्राप्त गरेको व्यक्तिलाई बुझाउँछ। थेरवादमा बोधिसत्त्वलाई मुख्यतया एक असाधारण र दुर्लभ व्यक्तिका रूपमा हेरिन्छ। मैत्रेय जस्ता केही सीमित व्यक्तिहरू मात्र बोधिसत्त्व बन्न सक्षम हुन्छन् भन्ने मान्यता छ।

महायान बौद्ध धर्ममा, बोधिसत्त्व भन्नाले बोधिसित्त उत्पन्न गरेका जोसुकै व्यक्तिलाई बुझाउँछ। बोधिसित्त भनेको सबै सचेत प्राणीहरूको हितका लागि बुद्धत्व प्राप्त गर्ने स्वतःस्फूर्त इच्छा र करुणापूर्ण मन हो। महायानी बोधिसत्त्वहरू आध्यात्मिक रूपमा साहसी व्यक्ति हुन् जो महाकरुणाबाट प्रेरित भएर जागृति प्राप्त गर्न कार्य गर्छन्। यी प्राणीहरू "चार ब्रह्मविहार" मैत्री, करुणा, मुदिता र उपेक्षाका साथै विभिन्न "पारमिता"हरूबाट सुसज्जित हुन्छन्। पारमिताहरूमा 'प्रज्ञापारमिता' (सर्वोच्च ज्ञान) र 'उपाय' (कुशल साधन) समावेश हुन्छन्।

महायान बौद्ध धर्मले बोधिसत्त्वको मार्ग सबैका लागि खुला रहेको मान्दछ र सबै व्यक्तिहरूलाई बोधिसत्त्व बन्न प्रोत्साहित गर्दछ। अवलोकितेश्वर, मैत्रेय र मञ्जुश्री जस्ता आध्यात्मिक रूपमा उन्नत बोधिसत्त्वहरूलाई महायान बौद्ध जगत्मा व्यापक रूपमा पुजिन्छ। उनीहरूसँग ठुलो अलौकिक शक्ति हुने र त्यसको प्रयोग सबै जीवित प्राणीहरूको हितका लागि गर्ने विश्वास गरिन्छ।

व्युत्पत्ति

बोधिसत्त्व दुईवटा संस्कृत शब्दहरूको संयोजन हो: 'बोधि', जसको अर्थ "जागृति" वा "ज्ञान" भन्ने हुन्छ र 'सत्त्व', जसको अर्थ "प्राणी" वा "अस्तित्व" हुन्छ। यसले बोधि वा बुद्धत्व प्राप्त गरिसकेको वा सोतर्फ प्रयासरत व्यक्तिलाई बुझाउँछ।

भारतीय शब्दहरू 'बोधिसत्त्व' र 'बोधिसत्त'को व्युत्पत्ति पूर्ण रूपमा बुझ्न सकिएको छैन। 'बोधि' शब्द निर्विवाद छ र यसको अर्थ "जागृति" वा "ज्ञान" हुन्छ (जुन 'बुध्-' धातुबाट बनेको हो)। यस संयुक्त शब्दको दोस्रो भाग (सत्त्व) का धेरै सम्भावित अर्थ वा व्युत्पत्तिहरू रहेका छन्।

थेरवाद बौद्ध धर्ममा

श्रीलङ्काको सीमा मलकामा अवस्थित उपुलवन-विष्णुको मूर्ति

बोधिसत्त्वहरूको उपासना महायान बौद्ध जगत्मा बढी व्यापक र लोकप्रिय भए तापनि, यो थेरवाद बौद्ध क्षेत्रहरूमा पनि पाइन्छ। थेरवाद भूमिहरूमा पुजिने बोधिसत्त्वहरूमा नाथ देवियो (अवलोकितेश्वर), मेत्तेय (मैत्रेय), उपुलवन (अर्थात् विष्णु), सामन (सामन्तभद्र) र पत्तिनी समावेश छन्। यीमध्ये केही पात्रहरूको उपासना महायान बौद्ध धर्मबाट प्रभावित भएको हुन सक्छ। यी पात्रहरूलाई बौद्ध धर्ममा रूपान्तरण भएका र यसको रक्षा गर्ने शपथ खाएका देवताहरूका रूपमा पनि बुझिन्छ।

गौतम बुद्धको जागृतिभन्दा अघिका (अर्थात् बोधिसत्त्वका रूपमा उनका पूर्वजन्महरूका) बोधिसत्त्व कर्महरूको चर्चा गर्ने जातक कथाहरूको वाचन पनि एक लोकप्रिय अभ्यासका रूपमा रहेको छ।