भ्यागुतेरोग

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
भ्यागुतेरोग
Diphtheria bull neck.5325 lores.jpg
भ्यागुतेरोग लागेपछि कहिलेकाहिँ घाँटी सुन्निएर साँडेको जस्तो हुने हुनाले अङ्ग्रेजीमा 'बुल्स नेक' भनिन्छ।[१]
वर्गीकरण तथा बाह्य सामग्रीहरू
विभाग सङ्क्रामक रोग
आइसिडी-१० A36.
आइसिडी-९ सिएम 032
डिजिज-डिबी 3122
मेडलाइन प्लस 001608
इ-मेडिसिन emerg/138 med/459 oph/674 ped/596
एमई-एसएच D004165

भ्यागुतेरोग कोरिनेब्याक्टेरियम डिप्थेरी नामको ब्याक्टेरियमको सङ्क्रमणका कारणले हुने रोग हो।[१] यसका लक्षणहरू सामान्यदेखि गम्भीरसम्मका हुन्छन्।[२] सामान्यतया यस रोगका कीटाणुहरूको सम्पर्कमा आएको दुईदेखि पाँचदिनमा लक्षणहरू देखिन थाल्छन्।[१] घाँटी दुख्ने र ज्वरोबाट सुरु हुने यसका लक्षणहरू बिस्तारै बढ्दो क्रममा देखा पर्छन्।[२] गम्भीर खालका अवस्थाहरूमा घाँटीमा सेता वा खरानी रङ्गका टाटा देखा पर्छन्।[१][२] यसले स्वास्प्रस्वासको बाटो छेकेर कुकुर भुकेको जस्तो आवाज आउने खोकी लाग्न सक्छ।[२] लिम्फ नोडहरू बढ्ने हुनाले गर्धन केही सुन्निन सक्छ।[१] भ्यागुतेरोग विभिन्न प्रकारको हुन्छ। कतैकतै छाला, आँखा वा जनेन्द्रीयहरूमा असर गर्ने खालको भ्यागुतेरोग पनि भेटिएको छ।[१][२] भ्यागुतेरोगका कारण हुन सक्ने जटिलताहरू मायोकार्डाइटिस (मुटुको मांसपेसी सुन्निने रोग), स्नायु सुन्निने समस्या, मिर्गौलाको समस्या तथा रगतमा प्लेटेलेसको कमीले हुने रक्तस्राव आदि हुन्। मायोकार्डाइटिसका कारणले मुटुको धड्कन असामान्य हुन्छ भने स्नायु सुन्निनाले पक्षघात निम्ताउन सक्छ।[१]

साधारणतया भ्यागुतेरोग प्रत्यक्ष सम्पर्कबाट वा हावाको माध्यमबाट एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्ने गर्छ।[१][३] यो रोग ब्याक्टेरियाको सम्पर्कमा आएका वस्तुहरूबाट पनि मानिसमा सर्न सक्छ। केही मानिसहरूले कुनै प्रकारको लक्षण नदेखाइकन पनि भ्यागुतेरोगका कीटाणुहरू बोकेका हुन्छन्। यस्ता मानिसहरूबाट ती कीटाणुहरू अन्य मानिसहरूमा सरेर यो रोगले सक्रिय रूप लिन पनि सक्छ। भ्यागुतेरोगको कीटाणु कोरिनेब्याक्टेरियम डिप्थेरीका मुख्य तीन उपप्रजातिहरू छन् जसले मानव शरीरमा विभिन्न किसिमका जटिलताहरू ल्याउने गर्दछन्।[१] सामान्यतया ब्याक्टेरियाले उत्पादन गर्ने विषालु पदार्थका कारण यो रोगका लक्षणहरू देखिने गर्दछन्। भ्यागुतेरोगको पहिचान रोगीको घाँटीको अवस्था हेरेर गरिन्छ भने प्रयोगशालामा परीक्षण (कल्चर) गरेर यसको उपस्थिति रहे/नरहेको पक्का गरिन्छ। यो रोग एकपटक लागेर निदान भएपछि पनि भविश्यको लागि प्रतिरोध क्षमता प्राप्त हुँदैन।[२]

भ्यागुतेरोगबाट बच्न डिप्थेरिया टक्सोइड नामको खोप प्रभावकारी हुन्छ। यो खोप विभिन्न प्रकारको मिश्रणमा उपलब्ध छ। बाल्यकालमा यो खोपलाई टिटानस टक्सोइड (धनुष्टङ्कारको खोप) तथा असेलुलर पर्ट्युसिस भ्याक्सिन (लहरेखोकीको खोप)सँग मिलाएर तीन वा चार पटक लगाउन सिफारिस गरिएको छ। त्यसपछि पनि प्रत्येक दस-दस वर्षमा यो खोप लगाउन सुझाव दिइन्छ। रगतमा एन्टिटक्सिनको मात्रा जाँचेर यो रोगप्रतिको प्रतिरक्षा मापन गर्न सकिन्छ। भ्यागुतेरोगको उपचारमा इराइथ्रोमाइसिन वा पेनिसिलिन जी नामका एन्टिबायोटिक औषधिहरूको प्रयोग गरिन्छ। सङ्क्रमणको स्रोतको सम्पर्कमा पुगेका मानिहरूलाई रोग लाग्नबाट बचाउन पनि यी एन्टिबायोटिक औषधिहरूको प्रयोग गर्न सकिन्छ।[१] भ्यागुतेरोग लागेको बेलामा स्वासप्रस्वासको बाटो खुलाउन आवस्यक भएको अवस्थामा शल्यक्रिया गरेर समस्या समाधान गरिन्छ। यस्तो शल्यक्रियालाई अङ्ग्रेजीमा ट्राकियोस्टोमी भनिन्छ।[२]

सन् २०१३ मा विश्वभर भ्यागुतेरोगका ४ हजार सात सय रोगीहरू दर्ता गरिएका थिए।[४] जुन सन् १९८० मा दर्ता भएको सङ्ख्या (१ लाख) भन्दा कम हो। सन् १९८० भन्दा अगाडि प्रत्येक वर्ष करीब दस लाख भ्यागुतेरोगका बिरामी पाइने गरेको विस्वास गरिन्छ।[२] हाल यो रोग सहारा मरुभूमिको दक्षिणमा रहेका अफ्रिकी देशहरू, भारत तथा इन्डोनेसियामा बढी मात्रामा भेटिने गर्छ।[२][५] यी स्थानहरूमा पनि प्रायजसो बालबालिकाहरू बढी प्रभावित भएको पाइएको छ।[२] सन् २०१३ मा भ्यागुतेरोगका कारण करीब ३ हजार ३ सय मानिसको मृत्यु भयो जुन सन् १९९० को करीब ८ हजारभन्दा धेरै कम हो।[६] विकसित देशहरूमा पर्याप्त मात्रामा खोपको व्यवस्था गरिएको हुनाले भ्यागुतेरोग दुर्लभ जस्तै भइसकेको छ।[२] संयुक्त राज्य अमेरिकामा सन् १९८० देखि २००४ सम्ममा जम्मा ५७ जनालाई यो रोग लागेको तथ्य दर्ता गरिएको थियो। भ्यागुतेरोग लागेका मानिसहरू मध्ये ५% देखि १०% को मृत्यु हुने गरेको पाइन्छ। पाँचौँ शताब्दीमा सबैभन्दा पहिला हिप्पोक्रेट्सले यो रोगको बारेमा लेखेका थिए। त्यस्तै सन् १८८२ मा एड्विन क्लेभले यसको ब्याक्टेरियम पत्ता लगाएका हुन्।[१]

लक्षण तथा चिह्नहरू[सम्पादन गर्ने]

Dirty white pseudomembrane classically seen in diphtheria 2013-07-06 11-07.jpg
भ्यागुतेरोगका कारण देखिएको घाउ

भ्यागुतेरोगका लक्षणहरू साधारतया सङ्क्रमण भएको दुईदेखि सात दिनमा देखा पर्छन्। यो रोग लागेपछि ३८ डिग्री सेल्सियस (१००.४ डिग्री फरेन्हाइट) वा त्योभन्दा बढी ज्वरो आउने, जाडो लाग्ने, थकान महशुस हुने, छाला नीलो देखिने (सियानोसिस), घाँटी दुख्ने, गला बस्ने, खोकी लाग्ने, टाउको दुख्ने, निल्न अप्ठेरो हुने, निल्दा दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, छिटो-छिटो सास फेर्ने, गन्हाउने तथा रगत मिसिएको सिँगान आउने र लिम्फ नोडमा समस्या देखापर्ने जस्ता लक्षणहरू देखिन्छ। त्यस्तै मुटुको धड्कन एकनास नहुने समस्या (कार्डियाक अरिद्मियासिस), मुटुको मांसपेसी सुन्निने समस्या (मायोकार्डाइटिस) र क्रानियल तथा पेरिफेरल स्नायुको पक्षघात हुने जस्ता थप लक्षणहरू पनि देखिन सक्छ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. १.०० १.०१ १.०२ १.०३ १.०४ १.०५ १.०६ १.०७ १.०८ १.०९ १.१० Atkinson, William (May 2012). Diphtheria Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases (12 संस्करण). Public Health Foundation. pp. 215–230. ISBN 9780983263135 . http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/dip.html. 
  2. २.०० २.०१ २.०२ २.०३ २.०४ २.०५ २.०६ २.०७ २.०८ २.०९ २.१० "Diphtheria vaccine", Wkly Epidemiol Rec 81 (3): 24–32, Jan २०, २००६, पिएमआइडी 16671240 
  3. Kowalski, Wladyslaw (2012). Hospital airborne infection control. Boca Raton, Florida: CRC Press. प॰ 54. ISBN 9781439821961 . https://books.google.ca/books?id=rGS7fCcloBQC&pg=PA54. 
  4. "Diphtheria", who.int, ३ सेप्टेम्बर २०१४, अभिगमन मिति २७ मार्च २०१५ 
  5. Mandell, Douglas, and Bennett's Principles and Practice of Infectious Diseases (8 संस्करण). Elsevier Health Sciences. 2014. प॰ 2372. ISBN 9780323263733 . https://books.google.ca/books?id=73pYBAAAQBAJ&pg=PA2372. 
  6. GBD 2013 Mortality and Causes of Death, Collaborators (१७ डिसेम्बर २०१४), "Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.", Lancet 385: 117–71, डिओआई:10.1016/S0140-6736(14)61682-2, पिएमआइडी 25530442, पिएमसी 4340604