सुग्रीव

सुग्रीव
रामायण पात्र
सुग्रीव
प्राप्त जानकारी
जाति	वानर
परिवार	सूर्य (आध्यात्मिक पिता), अरुणी (ऋक्षराज) (माता)
जीवनसाथी	रुमा
बच्चा	त्रिनवती
आफन्त	बाली (दाजु), हनुमान (काका) र अङ्गद (भतिजा)
गृह	किष्किन्धा

सुग्रीव (संस्कृत: सुग्रीव, शाअ 'सुन्दर घाँटी भएको', प्राचीन हिन्दु महाकाव्य रामायणका एक पात्र हुन्। उनी बालीका भाइ हुन्, जसको उत्तराधिकारीका रूपमा उनले वानर राज्य किष्किन्धामा शासन गरेका थिए। उनलाई हिन्दु सूर्य देवता सूर्यका पुत्र मानिन्छ। वानरहरूको राजाका रूपमा, सुग्रीवलाई राक्षस राजा रावणको कैदबाट आफ्नी पत्नी सीतालाई मुक्त गर्ने अभियानमा रामलाई सहयोग गरेका थिए।

पौराणिक कथा

सुग्रीवको कथा रामायणको एक अंश हो र यसको संक्षिप्त संस्करण महाभारतमा पनि उपलब्ध छ।

किष्किन्धाका राजा, ऋक्षराज, ब्रह्माको तिलकबाट जन्मेका एक दिव्य प्राणी हुन्। उनको शरीर मानिसको जस्तो र अनुहार तथा पुच्छर बाँदरको जस्तो हुन्छ। उनलाई वनमा घुम्न र राक्षसहरूको वध गर्न निर्देशन दिइन्छ। एक दिन, ऋक्षराज एउटा जादुई पोखरीमा प्रवेश गर्छन् र एक सुन्दरी स्त्रीमा परिणत हुन्छन्, जसले इन्द्र र सूर्य दुवैको ध्यान आकर्षित गर्छिन्। त्यसको लगत्तै, उनीहरूबाट क्रमशः वाली र सुग्रीवको जन्म हुन्छ। बाली र सुग्रीव इन्द्र र सूर्य जत्तिकै पाखुराको बल भएका जन्मिन्छन्।

कथासरित्सागर को एक कथा अनुसार, सूर्यका सारथी अरुण अप्सराहरूको नृत्य हेर्न देवलोक जान्छन्। पुरुषहरूलाई त्यो कार्यक्रम हेर्न अनुमति नभएकाले, अरुणले 'अरुणीदेवी' को स्त्री रूप धारण गर्छन्। अरुणीदेवीको सुन्दर रूप देखेर इन्द्र उनीप्रति मोहित हुन्छन् र चाँडै उनीहरूबाट एउटा सन्तानको जन्म हुन्छ। इन्द्रको सल्लाहमा अरुणीदेवीले त्यो बच्चालाई अहिल्याकहाँ पुर्‍याउँछिन् र सूर्योदय हुनुअघि नै उनलाई पालनपोषणका लागि त्यहीँ छोड्छिन्। यो बच्चा बाली बन्छन्। अरुणले यस घटनाको जानकारी सूर्यलाई दिन्छन् जसले पनि उनको अरुणीदेवीको स्त्री रूप हेर्ने इच्छा व्यक्त गर्छन्। उनीप्रति आसक्त भएर सूर्यले उनीबाट एक पुत्र जन्माउँछन्। त्यो बच्चा सुग्रीव हुन्छ, जसको पालनपोषण पनि अहिल्याकै रेखदेखमा हुन्छ।

दाजुभाइबीचको झगडा

राम र सुग्रीवको भेट।

बालीले किष्किन्धा राज्यमा शासन गर्थे; उनका प्रजाहरू वानर थिए। तारा उनकी पत्नी हुन् र अङ्गद उनका छोरा हुन्। मायावी नामको एक क्रोधित राक्षस राजधानीको ढोकामा आएर वालीलाई युद्धको चुनौती दिन्छ। बालीले चुनौती स्वीकार गर्छन् तर जब उनी अगाडि बढ्छन्, राक्षस डराएर एक गहिरो गुफामा भाग्छन्। बाली राक्षसको पिछा गर्दै गुफाभित्र पस्छन् र सुग्रीवलाई बाहिर पर्खिन भन्छन्। जब बाली धेरै समयसम्म फर्केनन् र गुफाभित्र राक्षसी आवाजहरू सुनिँदै गुफाको मुखबाट रगत बग्न थाल्छ, सुग्रीव आफ्नो दाजु मारिएको निष्कर्षमा पुग्छन्। भारी मनले सुग्रीवले राक्षसलाई भित्रै थुन्नका लागि गुफाको मुखमा एउटा ठुलो चट्टान राखिदिन्छन्, किष्किन्धा फर्के र वानरहरूको राजा बन्छन्। उनले बालीकी पत्नी तारालाई आफ्नी रानी बनाउँछन्।

तर, बालीले अन्ततः राक्षससँगको युद्धमा विजय प्राप्त गर्छन् र घर फर्किन्छन्। सुग्रीवले राजाको रूपमा काम गरिरहेको देखेर उनले आफ्नो भाइले आफूलाई धोका दिएको ठान्छन्। सुग्रीवले नम्रतापूर्वक स्पष्टीकरण दिने प्रयास गरे तापनि वालीले सुन्दैनन् र सुग्रीवलाई राज्यबाट निकाला गरिदिन्छन्। बदला लिनका लागि वालीले सुग्रीवकी पत्नी रुमालाई जबरजस्ती आफ्नो बनाउँछिन् र दाजुभाइ कट्टर शत्रु बन्छन्। सुग्रीव ऋष्यमूक पर्वतमा बस्न जान्छन्, जुन पृथ्वीमा बालीले पाइला टेक्न नसक्ने एक मात्र ठाउँ हुन्छ। बालीलाई पहिले नै ऋषि मतङ्गले यस पर्वतमा पाइला टेकेमा मृत्यु हुने श्राप दिएका हुन्छन्।

सुग्रीवको गठबन्धन

राम र लक्ष्मण मतङ्ग ऋषिको आश्रममा सुग्रीवलाई भेट्दै।

वनवासको समयमा, सुग्रीवको भेट विष्णुका अवतार रामसँग हुन्छ, जो राक्षस राजा रावणको कैदबाट आफ्नी पत्नी सीतालाई बचाउने अभियानमा हुन्छन्। रामले सुग्रीवलाई वालीको वध गरिदिने र सुग्रीवलाई पुनः वानरहरूको राजा बनाउने वाचा गर्छन्। बदलामा सुग्रीवले रामलाई उनको अभियानमा मद्दत गर्ने वाचा गर्छन्।