फैजी

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

शेख अबु अल-फैज, प्रचलित नाम:फ़ैजी (२४ सितंबर १५४७, आगरा–५ अक्टोबर, १५९५, लाहौर)[१] मध्यकालीन भारतको फारसी कवि थियो। १५८८मा त्यो अकबरको मलिक-उश-शु‘आरा (विशेष कवि) बन्यो थियो।[२] फ़ैज़ी अबुल फजल का बड़ा भाई था। सम्राट अकबर ने उसे अपने बेटे के गणित शिक्षक के पद पर नियुक्त किया था। बाद में अकबर ने उसे अपने नवरत्नों में से एक चुना था। फ़ैज़ी के पिता का नाम शेख मुबारक नागौरी था। ये सिन्ध के सिविस्तान, सहवान के निकट रेल नामक स्थान के एक सिन्धी शेख, शेख मूसा की पांचवीं पीढ़ी से थे। यिनको जन्म आगरामा ९५४ हि. (१५४७ ई.)मा भयो। पूरी शिक्षा आफ्नो पिता देखि प्राप्त गर्यो। शेख मुबारक सुन्नी, शिया, महदवी सबै भन्दा सहानुभूति राखथे। फ़ैजी तथा अबुल फ़जल त्यहि दृष्टिकोणको कारण अकबरको राज्यकालमा सुलह कुल (धार्मिक सहिष्णुता)को नीतिको स्पष्ट रूप दे सके। हुमायूँको पुन: हिंदुस्तानको राज्य प्राप्त गरेर लागि पछि ईरानको अनेक विद्वान भारत पहुँचे। उनि शेख मुबारकको मदरसे, आगरामा पनि आए। फैजीको उनको विचारै देखि अवगत भएको अवसर मिलयो।

९७४ हि. (१५६७ ई.)मा फ़ैजी शाही दरबारको कवि बने, तर अझै सम्म धार्मिक विषयहरूमा अकबरले स्वतंत्र रूपले निर्णय लिन प्रारम्भ गरेको थिएन, अत: दरबारको आलिमोंको अत्याचारको कारण शेख मुबारक, फ़ैजी तथा अबुल फ़जलको केही समय सम्म ठूलो कष्ट भोगने पडे। १५७४ ई.मा अबुल फ़जल पनि दरबारमा पहुँचे। उन समय देखि फ़ैजीको पनि उन्नति होने लगी। १५७८ ई.मा अकबरले आफ्नो पुत्र शाहजादे सलीम तथा मुरादको शिक्षाको भार उनको दिए। १५७९ ई.मा अकबरले फ़तहपुरको जामा मस्जिदमा जुन खुतबा पढयो उनको रचना फ़ैजीले गरेको थियो। हि. ९९० (१५८१)मा यिनलाई अकबर द्वारा आगरा, कालपी एवं कलिंजरको सदर नियुक्त गरियो। ११ फरवरी, १५८९ ई.को उनलाई 'मलिकुश्शु अरा' (कविसम्राट्)को उपाधि प्रदान गरियो। हि. ९९९ (अगस्ट, १५९१ ई.)मा उनलाई खानदेशको राजा अली खां एव अहमदनगरको बुरहानुलमुल्कको नजीकै राजदूत बनाएर पठाइयो। १ वर्ष ८ महिना १४ दिन पछि त्यो दरबारमा फिर्ता पहुँचे। १० सफ़र, १००३ हि. (१५ अक्टोबर, १५९५ ई.)को दक्खिन देखि फिर्ता फर्कनुको केही वर्षोपरांत फ़ैजीलाई क्षय रोग धेरै बढ जाने देखि लाहौरमा उनको मृत्यु भयो। पहिले उनलाई आगरामा रामबागमा दफ़नाया गया, किन्तु त्यस पछि सिकंदराको निकट उनको मकबरेमा दफ़नाया गया। [१]

कार्य[सम्पादन गर्ने]

दक्षिण देखि जुन पत्र उनले अकबरको नजीकै भेजे उनलाई उनको भानजे नूरुद्दीन मुहम्मद अब्दुल्लाहले लतायफ़े फ़ैजीको नामले संकलित गर्यो छ। यिनी पत्रों देखि उन समयको सामाजिक एवं संस्कृतिक दशाको ठूलो राम्रो ज्ञान प्राप्त हुन्छ तथा ईरान र तूरानको विद्वानहरू एवं अकबरद्वारा विद्वानहरूको प्रोत्साहनमा प्रकाश पर्दछ। १५९४ ई.मा उनले निजामी गंजबीको खम्से (पाँच मसनवियहरूको संग्रह)को समान पाँच मसनवियोंको रचनाको योजना बनाए जसमा निजामीको मखजने असरारको समान मरकजे अदवारको र लैला मजनूको समान नल दमन (राजा नल तथा दमयन्तीको प्रेमकथा)को रचना समाप्त गर्यो। नलदमनको उनले स्वयं त्यसै वर्ष अकबरको समर्पित किया। सिकंदरनामाको समान, अकबरनामाको रचनाको योजना बनाए तर केवल गुजरात विजयमा केही सिंह लिख सका। धनी खुसरो र शीरींको समान सुलेमान र विल्कीस तथा हफ्त पैकरको समान हफ्त किश्वरको रचनाको पनि उनले योजना बनाए थियो तर उनलाई पूरा न गरेर सका। १००२ हि. (१५९३ ई.)मा उनले कुरानको अरबीमा एक टीका लिखी जसमा केवल यस्तो शब्दहरूको प्रयोग गरेको छ जसको अक्षरोंमा नुक्ते छैन। फैजीको गजलहरूको संग्रह (दीवान) पनि ठूलो महत्वपूर्ण छ। उनको सिंहहरूको फलाम ईरानवाला पनि मानछन। उत्साह एवं स्वतंत्र दार्शनिक विचार, उनको सिंहहरूको मुख्य विशेषता हों। उसलाई धार्मिक संकीर्णता देखि धेरै घृणा थियो र त्यो दरवेशों, फकीरों तथा सन्तों देखि आदरपूर्वक व्यवहार करता थियो। उनको पुस्तकालय ठूलो विशाल थियो। फ़ैजीले भास्कराचार्यको गणितमा प्रसिद्ध संस्कृत ग्रन्थ, लीलावतीलाई फारसीमा अनुवाद किया। उनमा निहित प्रस्तावनाको अनुसार यो कार्य हि. ९९५ (१५८७)मा पूरा भएको थियो।[३]

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. १.० १.१ ओर्सिनी, फ़्रांन्सेस्का (संपा.) (२००६), लव इन साउथ एशिया: अ कल्चरल हिन्स्ट्री, कैम्ब्रिज: कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय प्रेस, pp. ११२-११४, ISBN 0521856787, <http://books.google.co.in/books?id=kWG6wH4lDqUC&pg=PT127&dq=Love+in+South+Asia:+a+cultural+history+By+Francesca+Orsini+Notes+on+Faizi&lr=&ei=-MRBS4iqFojokASYi7moAQ&cd=1#v=onepage&q=&f=false> 
  2. ब्लॉक्मैन, एच. (ट्र.) (१९२७, पुनर्मुद्रण १९९३)। द आइन-ए-अकबरी बाय अबुल-फ़ज़्ल अल्लामी, खण्ड-१, कलकत्ता:द एशियाटिक सोसायटी, पृ. ५४८-५०
  3. अली, एम. अथर (२००६). मुगल इण्डिया, नई दिल्ली:ऑक्स्फ़ोर्ड विश्वविद्यालय प्रेस, ISBN 019569661-1, पृ. १७८