वेद

वेद हिन्दूहरूको सबैभन्दा ठूलो ग्रन्थ हो। वेद शब्द संस्कृत भाषाको "विद्" धातु बाट बनेको हो जसको अर्थ हो: जान्नु, ज्ञान इत्यादि। वेद हिन्दू धर्मको प्राचीन पवित्र ग्रन्थहरूको नाम हो। वेदहरू लाई श्रुति पनि भनिन्छ, किनकि पहिले मुद्रणको व्यवस्था नभएकाले इनको एक दोश्रा बाट सुन- सुनेर सम्झना राखियो यसप्रकार वेद प्राचीन भारतको वैदिक कालको वाचिक/श्रुति = श्रवण परम्पराको अनुपम कृति हो जुन पीढी दर पीढी पछिल्लो चार-पाँच हजार वर्ष देखि चली आइ रहेको छ। वेद नै हिन्दू धर्मको सर्वोच्च र सर्वोपरि धर्मग्रन्थ हो।

वेदहरूको महत्व

• भारतीय संस्कृतिको मूल वेद हों। यो हाम्रो सबै भन्दा पुराना धर्म-ग्रन्थ हो र हिन्दू धर्मको मुख्य आधार हो।
• धार्मिक मात्र नभएर ऐतिहासिक दृष्टिले पनि वेदहरूको असाधारण महत्त्व छ। वैदिक युगको आर्योंको संस्कृति र सभ्यता जान्ने एकमात्र साधन यही हो।
• मानव-जाति र विशेषतः आर्य जातिले आफ्नो शैशवमा धर्म र समाजको कुन कुन प्रकारले विकास गरे यसको ज्ञान वेदबाट नै जानिन्छ।
• विश्व वाङ्मयमा यिनिहरूभन्दा प्राचीनतम कुनै पुस्तक छैन।
• आर्य-भाषाहरूको मूलस्वरूप निर्धारित गर्नमा वैदिक भाषा धेरै अधिक सहायक सिद्ध भएको छ।

वैदिक वाङ्मयको शास्त्रीय स्वरूप

वर्तमान कालमा वेद चार मानिन्छन्। उनको नाम हों-

(१) ऋग्वेद, (२) यजुर्वेद, (३) सामवेद तथा (४) अथर्ववेद

द्वापरयुगको समाप्तिको पूर्व वेदहरूको उक्त चार विभाग अलग-अलग थिएनन्। त्यो समय त ऋक्, यजुः र साम - यिनी तीन शब्द-शैलिहरूको संग्रहात्मक एक विशिष्ट अध्ययनीय शब्द-राशि नै वेद भनिन्थ्यो। विश्वमा शब्द-प्रयोग गर्ने तीन शैलिहरू हुन्छन्; जुन पद्य (कविता), गद्य र गानरूप भन्दा प्रसिद्ध छ। पद्यमा अक्षर-संख्या तथा पाद एवं विरामको निश्चित नियम हुन्छ। अतः निश्चित अक्षर-संख्या तथा पाद एवं विराम वाला वेद-मन्त्रहरूको संज्ञा ‘ऋक्’ हो। जस मन्त्रहरूमा छन्दको नियमानुसार अक्षर-संख्या तथा पाद एवं विराम ऋषिदृष्ट छैन, उनि गद्यात्मक मन्त्र ‘यजुः’ भनिन्छ। र जति मन्त्र गानात्मक छन्, त्यति मन्त्र लाई ‘साम’ भनिन्छ। यि तीन प्रकार का शब्द-प्रकाशन-शैलिहरूको आधारमा नै शास्त्र एवं लोकमा वेदको लागि ‘त्रयी’ शब्दको पनि व्यवहार गरिन्छ।

वेदको पठन-पाठनको क्रममा गुरुमुख देखि श्रवण एवं सम्झना गर्ने वेदको संरक्षण एवं सफलताको दृष्टिले अत्यन्त महत्त्व छ। त्यहि कारण वेद लाई ‘श्रुति’ पनि भन्छन्। वेद परिश्रमपूर्वक अभ्यासद्वारा संरक्षणीय छ, यस कारण यसको नाम ‘आम्नाय’ पनि हो।

द्वापरयुगको समाप्तिको समयमा श्रीकृष्णद्वैपायन वेदव्यास जीले यज्ञानुष्ठानको उपयोगलाई दृष्टिगत उन एक वेदको चार विभाग गरे र यिनी चारै विभागहरूको शिक्षा चार शिष्यहरूलाई दिए। यो नै चार विभाग ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेदको नामले प्रसिद्ध छ। पैल, वैशम्पायन, जैमिनि र सुमन्तु नामक - यिनी चार शिष्यहरूले शाकल आदि आफ्नो भिन्न-भिन्न शिष्यहरूलाई पढाए। यि शिष्यहरू द्वारा आफ्नो-आफ्नो अधीत वेदहरूको प्रचार तथा संरक्षणको कारण उनी शाखाहरू तिनैको नामले प्रसिद्ध भइ रहेको छ।

कर्मकाण्डमा वर्गीकरण

वेदहरूको प्रधान लक्ष्य आध्यात्मिक ज्ञान दिन नै छ। अतः वेदमा कर्मकाण्ड र ज्ञानकाण्ड - यिनी दुवै विषयहरूको सर्वांगीण निरूपण गरिएको छ। वेदहरूको प्रारम्भिक भागएर्मकाण्ड छ र त्यो ज्ञानकाण्ड वाला भागले अधिक छ। जुन अधिकारी वैदिक विद्वानहरू लाई यज्ञ गराउने यजमानद्वारा अधिकार प्राप्त हुन्छ, तिनलाइ ‘ऋत्विक’ भन्छन्। श्रौतयज्ञमा यिनी ऋत्विकोंको चार गण छन्। (१) होतृगण, (२) अध्वर्युगण, (३) उद्गातृगण तथा (४) ब्रह्मगण। उपर्युक्त चारै गणहरूको लागि उपयोगी मन्त्रहरूको संग्रहको अनुसार वेद चार भएका छन्।

(१) ऋग्वेद- यसमा होतृवर्गको लागि उपयोगी मन्त्रहरूको संकलन छ। यसमा ‘ऋक्’ संज्ञक (पद्यबद्ध) मन्त्रहरूको अधिकताको कारण यसको नाम ऋग्वेद भयो। यसमा होतृवर्गको उपयोगी गद्यात्मक (यजुः) स्वरूपको पनि केही मन्त्र छन्।

(२) यजुर्वेद- यसमा यज्ञानुष्ठान सम्बन्धी अध्वर्युवर्गको उपयोगी मन्त्रहरूको संकलन छ। यसमा ‘गद्यात्मक’ मन्त्रोंको अधिकताको कारण यसको नाम ‘यजुर्वेद’ छ। यसमा केही पद्यबद्ध, मन्त्र पनि छन्, जुन अध्वर्युवर्गको उपयोगी छन्। यजुर्वेदको दुई विभाग छन्- (क) शुक्लयजुर्वेद र (ख) कृष्णयजुर्वेद।

(३) सामवेद- यसमा यज्ञानुष्ठानको उद्गातृवर्गको उपयोगी मन्त्रहरूको संकलन छ। यसमा गाईन पद्धतिको निश्चित मन्त्र भएको कारण यसको नाम सामवेद हो।

(४) अथर्ववेद- यसमा यज्ञानुष्ठानको ब्रह्मवर्गको उपयोगी मन्त्रहरूको संकलन छ। अथर्वको अर्थ छ कमिहरूलाई हटाएर ठीक गर्नु या कमी-रहित बनाउनु। अतः यसमा यज्ञ-सम्बन्धी एवं व्यक्ति सम्बन्धी सुधार या कमी-पूर्ति गर्ने मन्त्र पनि छ। यसमा पद्यात्मक मन्त्रहरू सँग केही गद्यात्मक मन्त्र पनि उपलब्ध छन्। यस वेदको नामकरण अन्य वेदहरूको भाँति शब्द-शैलीको आधारमा छैन, अपितु यसको प्रतिपाद्य विषयको अनुसार छ। यस वैदिक शब्दराशिको प्रचार एवं प्रयोग मुख्यतः अथर्व नामको महर्षि द्वारा गरियो। यसैले पनि यसको नाम अथर्ववेद छ।

वैदिक स्वर प्रक्रिया

वेदको संहिताहरूमा मंत्राक्षरॊंमा खडी तथा आडी रेखाहरू लागाएर उनको उच्च, मध्यम, या मन्द संगीतमय स्वर उच्चारण गर्नको संकेत गरिएको छन्। इनको उदात्त, अनुदात्त ऒर स्वारितको नामले अभिगित गरिएको छं। यो स्वर धेरै प्राचीन समय देखि प्रचलित हो र महामुनि पतंजलिले आफ्नो महाभाष्यमा यिनको मुख्य मुख्य नियमहरूको समावेश गरेको छ।

चार वेद

वेदको असल मन्त्र भागको संहिता भन्छन्।

• ऋग्वेद (यसमा देवताहरूको आह्वान गर्नको लागि मन्त्र हो -- यही सर्वप्रथम वेद हो)(यो वेद मुख्यतः ऋषि मुनियहरूको लागि हुन्छ)
• सामवेद (यसमा यज्ञमा गानेको लागि संगीतमय मन्त्र हैं)(यो वेद मुख्यतः गन्धर्व मान्छेहरूको लागि हुन्छ)
• यजुर्वेद (यसमा यज्ञको असल प्रक्रियाको लागि गद्य मन्त्र हैं)(यो वेद मुख्यतः क्षत्रियोको लागि हुन्छ)
• अथर्ववेद (यसमा जादू, चमत्कार, आरोग्य, यज्ञको लागि मन्त्र हैं)(यो वेद मुख्यतः व्यापारियोको लागि हुन्छ)

चार भाग

हर वेदको चार भाग हुन्छन्। पहिले भाग (संहिता)को वाहेक हरेकमा टीका अथवा भाष्यको तीन स्तर हुन्छन्। कुल मिलाएर यो हो :

• संहिता (मन्त्र भाग)
• ब्राह्मण-ग्रन्थ (गद्यमा कर्मकाण्डको विवेचना)
• आरण्यक (कर्मकाण्डको पछिको उद्देश्यको विवेचना)
• उपनिषद (परमेश्वर, परमात्मा-ब्रह्म र आत्माको स्वभाव र सम्बन्धको धेरै नै दार्शनिक र ज्ञानपूर्वक वर्णन)

ये चार भाग सम्मिलित रूपले श्रुति कहे जान्छन् जुन हिन्दू धर्मको सर्वोच्च ग्रन्थ हो। बाकी ग्रन्थ स्मृतिको अन्तर्गत आउछन्।

वेदहरूको विभाजन

आधुनिक विचारधाराको अनुसार चारै वेदहरूको शब्द-राशिको विस्तारमा तीन दृष्टिहरू पाउए जान्छ-

• याज्ञिक,
• प्रायोगिक र
• साहित्यिक दृष्टि।

याज्ञिक दृष्टिः

यसको अनुसार वेदोक्त यज्ञहरूको अनुष्ठान नै वेदको शब्दहरूको मुख्य उपयोग मानिएको छ। सृष्टिको आरम्भ देखि नै यज्ञ गर्नमा साधारणतया मन्त्रोच्चारणको शैली, मन्त्राक्षर एवं कर्म-विधिमा विविधता रही छ। यस विविधताको कारण नै वेदहरूको शाखाहरूको विस्तार भएको छ। यथा-ऋग्वेदको २१ शाखा, यजुर्वेदको १०१ शाखा, सामवेदको १००० शाखा र अथर्ववेदको ९ शाखा- यस प्रकार कुल १,१३१ शाखाहरू छन्। यस संख्याको उल्लेख महर्षि पतञ्जलिले आफ्नो महाभाष्यमा पनि गरेको छ। उपर्युक्त १,१३१ शाखाहरूमा भन्दा वर्तमानमा केवल १२ शाखाहरू नै मूल ग्रन्थहरूमा उपलब्ध हैः-

1. ऋग्वेदको २१ शाखाहरूमध्ये केवल २ शाखाहरूको नै ग्रन्थ प्राप्त छन्-
   1. शाकल-शाखा र
   2. शांखायन शाखा।
2. यजुर्वेदमा कृष्णयजुर्वेदको ८६ शाखाहरूमध्ये केवल ४ शाखाहरूको ग्रन्थ नै प्राप्त छ-
   1. तैत्तिरीय-शाखा,
   2. मैत्रायणीय शाखा,
   3. कठ-शाखा र
   4. कपिष्ठल-शाखा
3. शुक्लयजुर्वेदको १५ शाखाहरूमध्ये केवल २ शाखाहरूको ग्रन्थ नै प्राप्त छ-
   1. माध्यन्दिनीय-शाखा र
   2. काण्व-शाखा।
4. सामवेदको १,००० शाखाहरूमध्ये केवल २ शाखाहरूको नै ग्रन्थ प्राप्त छ-
   1. कौथुम-शाखा र
   2. जैमिनीय-शाखा।
5. अथर्ववेदको ९ शाखाहरूमध्ये केवल २ शाखाहरूको नै ग्रन्थ प्राप्त छन्-
   1. शौनक-शाखा र
   2. पैप्पलाद-शाखा।

उपर्युक्त १२ शाखाहरूमध्ये केवल ६ शाखाहरूको अध्ययन-शैली प्राप्त छ- शाकल, तैत्तरीय, माध्यन्दिनी, काण्व, कौथुम तथा शौनक शाखा। यो भन्न पनि अनुपयुक्त हुनेछैन कि अन्य शाखाहरूको केही अरु पनि ग्रन्थ उपलब्ध छन्, किन्तु उनबाट शाखाको पूरा परिचय पाउन सकिंदैन एवं धेरै शाखाहरूको त नाम पनि उपलब्ध छैनन्।

प्रायोगिक दृष्टिः

यसको अनुसार प्रत्येक शाखाको दुई भाग बताये गये छन्।

1. मन्त्र भाग- यज्ञमा साक्षात्-रूप देखि प्रयोग आउँछ।
2. ब्राह्मण भाग- जसमा विधि (आज्ञाबोधक शब्द), कथा, आख्यायिका एवं स्तुति द्वारा यज्ञ गराउने प्रवृत्ति उत्पन्न गराउन, यज्ञानुष्ठान गर्ने पद्धति बतान, उनको उपपत्ति र विवेचनसँग उनको रहस्यको निरूपण गर्न छ।

साहित्यिक दृष्टि

यसको अनुसार प्रत्येक शा खा गर्‍यो वैदिक शब्द-राशिको वर्गीकरण-

1. संहिता,
2. ब्राह्मण,
3. आरण्यक र
4. उपनिषद् यिनी चार भागहरूमा छ।

वेदको अंग, उपांग एवं उपवेद

वेदहरूको सर्वांगीण अनुशीलनको लागि शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द र ज्योतिष- यिनी ६ अंगहरूको ग्रन्थ छन्। प्रतिपदसूत्र, अनुपद, छन्दोभाषा (प्रातिशाख्य), धर्मशास्त्र, न्याय तथा वैशेषिक- यो ६ उपांग ग्रन्थ पनि उपलब्ध छ। आयुर्वेद, धनुर्वेद, गान्धर्ववेद तथा स्थापत्यवेद- यो क्रमशः चारै वेदहरूको उपवेद कात्यायनले बतलाये छन्।

ज्ञानामृतम् - वेद, अरण्य

यिनलाई पनि हेर्नुहोस

• वैदिक साहित्य
• वैदिक काल
• वैदिक धर्म
• वैदिक संस्कृति
• वैदिक कला
• वैदिक संस्कृत

बाहिरी कडिहरू

• वेद-पुराण - यहाँ चारै वेद एवं दस भन्दा अधिक पुराण हिन्दी अर्थ सहित उपलब्ध छन्। पुराणहरू लाई यहाँ सुन्न पनि सकिन्छ।
• महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालय-यहाँ सम्पूर्ण वैदिक साहित्य संस्कृतमा उपलब्ध छ।
• ज्ञानामृतम् - वेद, अरण्यक, उपनिषद् आदिमा सम्यक जानकारी
• वेद एवं वेदांग - आर्य समाज, जामनगरको जालघरमा सबै वेद एवं उनको भाष्य दिइएका छन्।
• जसको उदेश्य छ - वेद प्रचार
• वेद-विद्या_डट_कम
• पुराण विषय अनुक्रमणिका - यहाँ वेदहरू आदिमा आएका शब्दहरूको अर्थ एवं सन्दर्भ दिइएका छन्।
• वेद - हिन्दू धर्मको महान पक्षहरूमा सुविचारित सामाग्री