शिवाजी

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
शिवाजी राजे भोंसले
छत्रपति
रायगढ़मा शिवाजीको प्रतिमा
राजको समय १६७४१६८०
जन्म १९ फरवरी, १६३०
शिवनेरी दुर्ग
मृत्यु ३ अप्रैल, १६८०
रायगढ़
पूर्वाधिकारी शाहजी
उत्तराधिकारी सम्भाजी
पिता शाहजी
माता जीजाबाई

छत्रपति शिवाजी राजे भोसले (१६३०-१६८०)ले १६७४मा पश्चिम भारतमा मराठा साम्राज्यको आधार रखी। त्यसले धेरै वर्ष अनिंगज़ेबका मुगल साम्राज्यदेखि संघर्ष गरे।

आरम्भिक जीवन[सम्पादन गर्ने]

शाहजी भहरुसलेको प्रथम पत्नी जीजाबाईराजमाता जिजाऊ को कोखदेखि छत्रपती शिवाजी महाराजको जन्म १९ फरवरी, १६३०लाई शिवनेरी दुर्गमा भएको थियो। शिवनेरीको दुर्ग पूना (पुणे)देखि उत्तरको तरफ़ जुन्नार नगरका नजिक थियो। तिनको बचपन राजा राम, गोपाल, संतहरुको कथाहरु र सत्संगमा बीता । त्यो सबै कलाओमा माहिर थिए, उनले बचपनमा राजनीति एवं लडाईको शिक्षा लिए थियो । तिनको पिता अप्रतिम शूरवीर थिए र आफ्नो अर्की पत्नी तुकाबाई मोहि्दै थियो । जीजाबाई उच्चकुलमा उत्पन्न असाधारण प्रतिभाशाली थियो । जीजाबाईराजमाता जिजाऊ जाधव वंशको थियो र तिनको पिता एक शक्तिशाली सामन्त थिए । शिवाजी महाराजका चरित्रमा माता-पिताको धेरै प्रभाव पड़ा। बचपनदेखि नैं ती त्यस युगका वातावरण र घटनाओँलाई राम्ररी समझने लाग्थ्यो। शासक वर्गको गरतूतहरुमा ती झल्लान्थे र बेचैन हो जान्थे। तिनको बाल-हृदयमा स्वाधीनताको लौ प्रज्वलित हो गयी थियो। उनले केही स्वामिभक्त साथिहरुको संगठन गरे। अवस्था बढ्नका साथ विदेशी शासनको बेड़ीहरु तोड़ फ्याँक्ने तिनको संकल्प प्रबलतर हुँदै आएको छ।

छत्रपती शिवाजी महाराजको  विवाह सन् १४ मइ १६४०मा  साइवाईं निम्बालेरका साथ लाल महल,पुनामा  भएको थियो ।

सैनिक वर्चस्वको आरम्भ[सम्पादन गर्ने]

शिवाजी महाराजले आफ्नो संरक्षक कोणदेवको सलाहमा बीजापुरका सुल्तानको सेवा गर्नु अस्वीकार गरिदिए । त्यस समय बीजापुरको राज्य आपसी संघर्ष तथा विदेशी आक्रमणकालका दौरदेखि गुजर रह्यो थियो । यस्ता साम्राज्यका सुल्तानको सेवा गर्नका बदलामा उनले मावलोंलाई बीजापुरका ख़िलाफ संगठित गर्न लागोस् । मावल प्रदेश पश्चिम घाटदेखि जोड़िएको छ र कुनै 150 किलोमीटर लामो र 30 किमी चौड़ा छ । ती संघर्षपूर्ण जीवन व्यतीत गर्नका कारण कुशल योद्धा मानिन्छन् । यस प्रदेशमा मराठा र सभि जातिका मानिस रहन्छन् । शिवाजी महाराज यी सभि जातिका मानिसोलाई लिएर मावलहरु (मावळा) नाम दिएर सभिलाई सन्घटित गरे र उनीसित सम्पर्क गर्न तिनको प्रदेशदेखि परिचित भएका थिए । मावल युवकहरुलाई लाएर उनले दुर्ग निर्माणको कार्य आरम्भ गरिदिएको थियो । मावलहरुको सहयोग शिवाजी महाराजका लागि पछि उति नैं महत्वपूर्ण साबित भयो जति शेरशाह सूरीका लागि अफ़गानोंको साथ ।

त्यस समय बीजापुर आपसी संघर्ष तथा मुगलहरुका आक्रमणदेखि परेशान थियो । बीजापुरका सुल्तान आदिलशाहले धेरै दुर्गहरुदेखि आफ्नो सेना हटाएर तिनलाई स्थानीय शासकुन् वा सामन्तहरुका हात सुँम्प् दिएको थियो । जब आदिलशाह बीमार पड़ा त बीजापुरमा अराजकता फैल गई र शिवाजी महाराजले अवसरको लाभ उठाएर बीजापुरमा प्रवेशको निर्णय लिया । शिवाजी महाराजले यसका पछिका दिनहरुमा बीजापुरका दुर्गहरुमा अधिकार गर्ने नीति अपनाई । सबैभन्दा पहिलो दुर्ग थियो तोरणको दुर्ग ।

दुर्गहरुमा नियन्त्रण[सम्पादन गर्ने]

तोरणको दुर्ग पूनाका दक्षिण पश्चिममा 30 किलोमीटरको दूरीमा थियो । उनले सुल्तान आदिलशाहका नजिक आफ्नो दूत बेजकर खबर भिजवाई कि ती पहिला किलेदारको तुलनामा बेहतर रकम दिनेलाई तयार हुनुभयो र यो क्षेत्र तिनलाई सौप दिए जाय । उनले आदिलशाहका दरबारिहरुलाई पहिला नैं रिश्वत दिएर आफ्नो पक्षमा गरेको थियो र आफ्नो दरबारिहरुको सलाहका मुताबिक आदिलशाहले शिवाजी महाराजलाई त्यस दुर्गको अधिपति बनाएको दिए । त्यस दुर्गमा मिली सम्पत्तिदेखि शिवाजी महाराजले दुर्गको सुरक्षात्मक कमिहरुको मरम्मतीको काम गराए । यसबाट कुनै 10 किलोमीटर टाड़ा राजगढ़को दुर्ग थियो र शिवाजी महाराजले यस दुर्गमा पनि अधिकार गर्न लिया ।

शिवाजी महाराजको यस साम्राज्य विस्तारको नीतिको भनक जब आदिलशाहलाई मिली त त्यो क्षुब्ध भयो । त्यसले शाहजी राजेलाई आफ्नो पुत्रलाई नियन्त्रणमा राख्नेलाई भने । शिवाजी महाराजले आफ्नो पिताको परवाह गरे बिना आफ्नो पिताका क्षेत्रको प्रबन्ध आफ्नो हाथहरुमा लियो र अतिव्ययको बहाना बनाएर नियमित लगान बन्द गरिदिए । राजगढ़का पछि उनले चाकनका दुर्गमा अधिकार गर्न लिया र त्यसको पछि कहरुडनाका दुर्गमा । कहरुडना (कोन्ढाणा)मा अधिकार गर्दै समय तिनलाई घूस देनी पड़ी । कहरुडनामा अधिकार गर्नका पछि त्यसका नाम सिंहगढ़ राखिएको । शाहजी राजेलाई पूना र सूपाको जागीरदारी दिएको थियो र सूपाको दुर्ग तिनको सम्बंधी बाजी मोहितेका हाथमा थियो । शिवाजी महाराजले रातका समय सूपाका दुर्गमा आक्रमण गरेर दुर्गमा अधिकार गर्न लिया र बाजी मोहितेलाई शाहजी राजेका नजिक कर्नाटक पठाई दिए । त्यसको सेनाको केही भाग पनि शिवाजी महाराजको सेवामा आए । यसै समय पुरन्दरका किलेदारको मृत्यु हो गई र किल्लाका उत्तराधिकारका लागि त्यसको तीनहरु बेटहरुमा लड़ाई छिड़ गई । दुइ भाइहरुका निमंत्रणमा शिवाजी महाराज पुरन्दर पुगे र कूटनीतिको सहारा ले्दै उनले सबै भाइय़हरुका बन्दी बनाएको लिया । यस प्रकार पुरन्दरका किल्लामा पनि तिनको अधिकार स्थापित भयो । अब सम्मको घटनामा शिवाजी महाराजलाई कुनै युद्ध वा खूनखराबा छैन गर्नु पड़ा थियो । 147 ईश्वीसम्म ती चाकनदेखि लिएर नीरा तकका भूभागका पनि अधिपति बन चुके थिए । आफ्नो बढ़ी सैनिक शक्तिका साथ शिवाजी महाराजले मैदानी क्षेत्रहरुमा प्रवेश गर्ने योजना बनाए ।

एक अश्वारोही सेनाको गठन गर्न शिवाजी महाराजले आबाजी सोन्देरका नेतृत्वमा कहरुकणका विरूद्ध एक सेना पठाईी । आबाजीले कहरुकण सहित नौ अन्य दुर्गहरुमा अधिकार गर्न लिया । यसका अतिरिक्त ताला, मोस्माला र रायटीका दुर्ग पनि शिवाजी महाराजका अधीन आ गए थिए । लूटको सारा सम्पत्ति रायगढ़मा सुरक्षित रखी गई । कल्याणका गवर्नरलाई मुक्त गर्न शिवाजी महाराजले कोलाबातर्फ रुख गरे र यहाँका प्रमुखहरुलाई विदेशिहरुका खिलाफ़ युद्धका लागि उकसाया ।

शाहजीको बन्दी र युद्धविराम[सम्पादन गर्ने]

बीजापुरको सुल्तान शिवाजी महाराजको हरकतहरुदेखि पहिला नैं आक्रोशमा थियो। त्यसले शिवाजी महाराजका पितालाई बन्दी बनाउने आदेश दे दिए। शाहजी राजे त्यस समय कर्नाटकमा थिए र एक विश्वासघाती सहायक बाजी घोरपड़े द्वारा बन्दी बनाएर बीजापुर लाए गए। उनमा यो पनि आरोप लगाइएको कि उनले कुतुबशाहको सेवा प्राप्त गर्ने कोशिशको थियो जो गोलकहरुडाको शासक थियो र यस कारण आदिलशाहको शत्रु। बीजापुरका दुइ सरदारहरुको मध्यस्थताका पछि शाहाजी महाराजलाई यस शर्तमा मुक्त गरिएको कि ती शिवाजी महाराजमा लगाम कस्नेछ्न्। अगले चार वर्षहरुसम्म शिवाजी महाराजले बीजीपुरका ख़िलाफ कुनै आक्रमण गरेनन्। यस बेला उनले आफ्नो सेना संगठित गरे

प्रभुताको विस्तार[सम्पादन गर्ने]

बिरला मंदिर, दिल्लीमा शिवाजीको मूर्ति

शाहजीको मुक्तिको शर्तहरुका मुताबिक शिवाजीले बीजापुरका क्षेत्रहरुमा आक्रमण त गरेनन्मा उनले दक्षिण-पश्चिममा आफ्नो शक्ति बढाउने चेष्टा गरे तर यस क्रममा जावलीको राज्य बाधाको काम गर्न रह्यो थियो। यो राज्य सताराका सुदूर उत्तर पश्चिममा वामाकृष्णा नदीका बीचमा स्थित थियो। यहाँको राजा चन्द्रराव मोरे थियो जसले यी जागीर शिवाजीदेखि प्राप्तको थियो। शिवाजीले मोरे शासक चन्द्ररावलाई स्वराजमा शमिल हुनेलाई कहामा चन्द्रराव बीजापुरका सुल्तानका साथ मिल गए सन् १६५६मा शिवाजीले आफ्नो सेना लिएर जावलीमा आक्रमण गरिदिए। चन्द्रराव मोरे र त्यसको दुइटै पुत्रहरुले शिवाजीका साथ लड़ाई कीमा अन्तमा ती बन्दी बनाएको लागि गएमा चन्द्रराव भाग गए स्थानीय मानिसहरुले शिवाजीका यस कृत्यको विरोध गरेमा ती विद्रोहलाई कुचलनमा सफल रहे। यसबाट शिवाजीलाई त्यस दुर्गमा संग्र्हीत आठ वंशहरुको सम्पत्ति मिल गई। यसका अतिरिक्त धेरै मावल सैनिक[मुरारबाजी देशपाडे] पनि शिवाजीको सेनामा सम्मिलित भए।

मुगलहरुदेखि पहिलो मुठभेड़[सम्पादन गर्ने]

शिवाजीका बीजापुर तथा मुगल दुइटै शत्रु थिए। त्यस समय शहज़ादा अनिंगजेब दक्कनको सूबेदार थियो। यसै समय 1 नवम्बर, 1656 मा बीजापुरका सुल्तान आदिलशाहको मृत्यु हो गई जसका पछि बीजापुरमा अराजकताको माहौल पैदा भयो। यस स्थितिको लाभ उठाएर अनिंगजेबले बीजापुरमा आक्रमण गरिदिए र शिवाजीले अनिंगजेबको साथ दिने बद्ला त्यसमा धावा बोल दिए। तिनको सेनाले जुन्नार नगरमा आक्रमण गर्न थुप्रो सारा सम्पत्तिका साथ 200 घोड़े लूट लिये। अहमदनगरदेखि 700 घोड़े, चार हाथीका अतिरिक्त उनले गुण्डा तथा रेसिनका दुर्गमा पनि लूटपाट मचाई। यसका परिणामस्वरूप अनिंगजेव शिवाजीदेखि खफ़ा भयो र मैत्री वार्ता समाप्त हो गई। शाहजहाँका आदेशमा अनिंगजेबले बीजापुरका साथ सन्धि गरिलिए र यसै समय शाहजहाँ बीमार पड़ गए त्यसको व्याधिग्रस्त हुँदै नैं अनिंगजेब उत्तर भारत चलिएको र वहाँ शाहजहाँलाई कैद गर्नका पछि मुगल साम्राज्यको शाह बन्यो ।

कहरुकणमा अधिकार[सम्पादन गर्ने]

दक्षिण भारतमा अनिंगजेबको अनुपस्थिति र बीजापुरको डवाँडोल राजनैतिक स्थितलाई जानेर शिवाजीले समरजीलाई जंजीरामा आक्रमण गर्नलाई कहा। तर जंजीराका सिद्दिहरुका साथ तिनको लडाई धेरै दिनोसम्म चली। यसका पछि शिवाजीले आफू जंजीरामा आक्रमण गरे र दक्षिण कहरुकणमा अधिकार गर्न लिया र दमनका पुर्तगालिहरुदेखि वार्षिक गर्न एकत्र गरे। कल्य़ाण तथा भिवण्डीमा अधिकार गर्नका पछि वहाँ नौसैनिक अड्डा बनाएको लिए यस समयसम्म शिवाजी 40 दुर्गहरुका मालिक बन चुके थिए।

बीजापुरदेखि संघर्ष[सम्पादन गर्ने]

यता अनिंगजेबका आगरा (उत्तरको तर्फ) लौट जानेका पछि बीजापुरका सुल्तानले पनि राहतको सांस ली। अब शिवाजी नैं बीजापुरका सबैभन्दा प्रबल शत्रु रह गए थिए। शाहजीलाई पहिला नैं आफ्नो पुत्रलाई नियन्त्रणमा राख्नेलाई भनिएको थामा शाहजीले यसमा आफ्नो असमर्थता जाहिर गरे शिवाजीदेखि पार पाउनका लागि बीजापुरका सुल्तानले अब्दुल्लाह भटारी (अफ़ज़ल खाँ)लाई शिवाजीका विरूद्ध पठाईा। अफ़जलले 120000 सैनिकहरुका साथ 1659मा कूच गरे। तुलजापुरका मन्दिरहरुलाई नष्ट गर्दो त्यो सताराका 30 किलोमीटर उत्तर वाई, शिरवलका नजदीक नामक स्थानसम्म आए । तर शिवाजी प्रतापगढ़का दुर्गमा हि रहोस् । अफजल खाँले आफ्नो दूत कृष्णजी भास्करलाई सन्धि-वार्ताका लागि पठाईा । त्यसले त्यसको मार्फत यी संदेश भिजाए कि यदि शिवाजी बीजापुरको अधीनता स्वीकार गर्न ले तहरु सुल्तान त्यसलाई ती सबै क्षेत्रहरुको अधिकार दे द्नेछ्न् जो शिवाजीका नियन्त्रणमा छन् । साथै शिवाजीलाई बीजापुरका दरबारमा एक सम्मानित पद प्राप्त हुनेछ । हँलांकि शिवाजीका मंत्री र सलाहकार अस सन्धिका पक्षमा थिएमा शिवाजीलाई यी वार्ता रास छैन आयो । उनले कृष्णजी भास्करलाई उचित सम्मान दिएर आफ्नो दरबारमा रख लिया र आफ्नो दूत गोपीनीथलाई वस्तुस्थितिको जायजा लिने अफजल खाँका नजिक पठाईा । गोपीनाथ र कृष्णजी भास्करदेखि शिवाजीलाई यस्तो लागेको कि सन्धिको षडयन्त्र रचकर अफजल खाँ शिवाजीलाई बन्दी बनाउनु चाहन्छ । अतः उनले युद्धलाई बदलामा अफजल खाँलाई एक बहुमूल्य उपहार पठाईा र यस प्रकार अफजल खाँलाई सन्धि वार्ताका लागि राजी गरे । सन्धि स्थलमा दुइटैले आफ्नो सैनिक घात लगाएर रखे थिए मिलनेका स्तनमा जब दोनो मिले तब अफजल खनले आफ्नो कट्यारदेखि शिवजि पे वार गरे बचावमा शिवाजीले अफजल खाँलाई आफ्नो वस्त्रो वाघनखोदेखि मार दिए [१० नवमबर १६५९]|

अफजल खाँको मृत्युका पछि शिवाजीले पन्हालाका दुर्गमा अधिकार गर्न लिया । यसका पछि पवनगढ़ र वसंतगढ़का दुर्गहरुमा अधिकार गर्नका साथै साथ उनले रूस्तम खाँका आक्रमणलाई विफल पनि गरे । यसबाट राजापुर तथा दावुलमा पनि तिनको कब्जा भयो । अब बीजापुरमा आतंकको माछल पैदा भयो र वहाँका सामन्तहरुले आपसी मतभेद भुलाएर शिवाजीमा आक्रमण गर्ने निश्चय गरे । 2 अक्टूबर, 1665 मा बीजापुरी सेनाले पन्हाला दुर्गमा अधिकार गर्न लिया । शिवाजी संकटमा फंस चुके थिएमा रात्रिका अंधकारको लाभ उठाएर ती भागनमा सफल रहोस् । बीजापुरका सुल्तानले स्वयं कमान सम्हालेर पन्हाला, पवनगढ़मा आफ्नो अधिकार वापस लियो, राजापुरलाई लूट लिया र श्रृंगारगढ़का प्रधानलाई मार डाला । यसै समय कर्नाटकमा सिद्दीजौहरका विद्रोहका कारण बीजापुरका सुल्तानले शिवाजीका साथ सम्झौता गर्न लिया । यस सन्धिमा शिवाजीका पिता शाहजीले मध्यस्थताको काम गरे । सन् 1662मा भएको यस सन्धिका अनुसार शिवाजीलाई बीजापुरका सुल्तान द्वारा स्वतंत्र शासकको मान्यता मिली । यसै सन्धिका अनुसार उत्तरमा कल्याणदेखि लिएर दक्षिणमा पोण्डासम्म (250 किलोमीटर)को र पूर्वमा इन्दापुरदेखि लिएर पश्चिममा दावुलसम्म (150 किलोमीटर)को भूभाग शिवाजीका नियन्त्रणमा आए । शिवाजीको सेनामा यस समयसम्म 30000 पैदल र 1000 घुड़सवार भएका थिए ।

मुगलहरुका साथ संघर्ष[सम्पादन गर्ने]

उत्तर भारतमा बादशाह बन्ने होड़ खतम हुनको पछि अनिंगजेबको ध्यान दक्षिणको तरफ गया । त्यो शिवाजीको बढ़ती प्रभुतादेखि परिचित थियो र त्यसले शिवाजीमा नियन्त्रण राख्नेका उद्येश्यदेखि आफ्नो मामा शाइस्ता खाँलाई दक्षिणको सूबेदार नियुक्त गरे । शाइस्का खाँ आफ्नो १,५०,००० फोज लिएर सूपन र चाकनका दुर्गमा अधिकार गर्न पूना पुग गया । त्यसले ३ सालसम्म मावलमा लुटमार कि । एक रात शिवाजीले आफ्नो ३५० मवलोका साथ तिनमा हमला गरिदिए । शाइस्ता त खिड़कीका बाटाहरु बचनिस्कनमा कामयाब रहनमा त्यसलाई यसै क्रममा आफ्नो चार औंलाहरुदेखि हात धोनु पर्‍यो । शाइस्ता खाँका पुत्र, तथा चालीस रक्षकहरु र अन्गिनत फोजको कत्ल गरिएको। यस घटनाका पछि अनिंगजेबले शाइस्तालाई दक्कनका बदलामा बंगालको सूबेदार बनाएको दिए र शाहजादा मुअज्जम शाइस्ताको जग्गा लिने पठाईिएको ।

सूरतमा लूट[सम्पादन गर्ने]

इस जीतदेखि शिवाजीको प्रतिष्ठामा इजाफ़ा भयो । 6 साल शास्ताखानले आफ्नो १५०००० फोउज लिएर राजा शिवाजीको पुरा मुलुख जलाएर तबाह गरिदिएको थियो। ईस् लागि त्यस्को हर्जाना वसूल गर्नका लागि शिवाजीले मुगल क्षेत्रहरुमा लूटपाट मचाना आरम्भ गरे । सूरत त्यस समय पश्चिमी व्यापारिहरुको गढ़ थियो र हिन्दुस्तानी मुसलमानहरुका लागि हजमा जाने द्वार । यो एक समृद्ध नगर थियो र यसको बंदरगाह धेरै महत्वपूर्ण थियो । शिवाजीले चार हजारको सेनाका साथ छः दिनहरुसम्म सूरतलाईका धनड्य व्यापारिलाई लूटा सामान्य आदमिलाई नहि लुटा र फेरि लौट गए । यस घटनाको चर्चा डच तथा अंग्रेजोंले आफ्नो लेखहरुमा गरेकोछ । त्यस समयसम्म यूरोपीय व्यापारिहरुले भारत तथा अऩ्य एशियाई देशहरुमा बस गये थिए । नादिर शाहका भारतमा आक्रमण गर्नसम्म (1739) कुनै पनि य़ूरोपीय शक्तिले भारतीय मुगल साम्राज्यमा आक्रमण गर्ने छैन सोची थियो ।

सूरतमा शिवाजीको लूटदेखि खिन्न भएर अनिंगजेबले इनायत खाँका स्थानमिएकोसुद्दीन खांलाई सूरतको फौजदार नियुक्त गरे । र शहजादा मुअज्जम तथा उपसेनापति राजा जसवंत सिंहको जग्गा दिलेर खाँ र राजा जयसिंहको नियुक्ति गरिएको । राजा जयसिंहले बीजापुरका सुल्तान, यूरोपीय शक्तिहरु तथा साना सामन्तहरुको सहयोग लिएर शिवाजीमा आक्रमण गरिदिए । यस युद्धमा शिवाजीलाई हानि हुने लगी र हार कीसम्भावनालाई देख्दै शिवाजीले सन्धिको प्रस्ताव पठाईा । जून 1665मा भएको यस सन्धिका मुताबिक शिवाजी 23 दुर्ग मुगलहरुलाई दे द्नेछ्न् र यस प्रकार तिनको नजिक केवल 12 दुर्ग बच जाहरुगे । यी 23 दुर्गहरुदेखि हुने सामान्यदनी 4 लाख हूण सालाना थियो । बालाघाट र कहरुकणका क्षेत्र शिवाजीलाई मिल्नेछ्न्मा तिनलाई यसका बदलामामा 13 कुन ्तहरुमा 40 लाख हूण अदा गर्न हुनेछन् । यसका अतिरिक्त प्रतिवर्ष 5 लाख हूणको राजस्व पनि ती द्नेछ्न् । शिवाजी स्वयं अनिंगजेबका दरबारमा हुनाले मुक्त रह्नेछ्न्मा तिनको पुत्र शम्भाजीलाई मुगल दरबारमा खिदमत गरनी हुनेछ । बीजापुरका खिलाफ शिवाजी मुगलहरुको साथ द्नेछ्न् ।

आगरामा सामान्यन्त्रण र पलायन[सम्पादन गर्ने]

शिवाजीलाई आगरा बुलाइएको जहाँ तिनलाई लागेको कि तिनलाई उचित सम्मान छैन मिल रह्यो छ । यसका खिलाफ उनले आफ्नो रोश भरे दरबारमा देखाए र अनिंगजेबमा विश्वासघातको आरोप लगाईा । अनिंगजेब यसबाट क्षुब्ध भयो र त्यसले शिवाजीलाई नज़रकैद गरिदिए र तिनमा ५००० सेनिकोका पहरिया लागेको दीय॥ केही नैं दिनो बाद[१८ अगस्त १६६६ को] राजा शिवाजीलाई मार डालने इरादा ओंरन्ग्जेबको थियो । तर आफ्नो अजोड साहसतर्फ युक्तिका साथ शिवाजी र सम्भाजी दुइटै यसबाट भागनमा सफल रहे[१७ अगस्त १६६६] । सम्भाजीलाई मथुरामा एक विश्वासी ब्राह्मणका यहाँ छोड़ शिवाजी बनारस, गया, पुरी हुँदै सकुशल राजगढ़ पुग गए [२ सप्टेम्ब‍र १६६६] । यसबाट मराठहरुलाई नवजीवन सा मिल गया । अनिंगजेबले जयसिंहमा शक गरेर त्यसको हत्या विष दिएर गरवा डाली । जसवंत सिंहका द्वारा पहल गर्नका पछि सन् 1668मा शिवाजीले मुगलहरुका साथ अर्को बार सन्धि गरे।अनिंगजेबले शिवाजीलाई राजाको मान्यता दिए । शिवाजीका पुत्र शम्भाजीलाई 5000को मनसबदारी मिली र शिवाजीलाई पूना, चाकन र सूपाको जिल्ला लौटा दिइएको । पर, सिंहगढ़ र पुरन्दरमा मुगलहरुको अधिपत्य बनाई रह्यो ।

सन् 1670मा सूरत नगरलाई अर्को बार शिवाजीले लूटा । नगरदेखि 132 लाखको सम्पत्ति शिवाजीका हात लगी र लौट्दै वक्त उनले मुगल सेनालाई सूरतका नजिक फिरदेखि हराया ।

राज्याभिषेक[सम्पादन गर्ने]

सन् १६७४सम्म शिवाजीले ती सारे प्रदेशहरुमा अधिकार गरेको थियो जो पुरन्दरको सन्धिका अन्तर्गत तिनलाई मुगलहरुलाई दिने पड़े थिए ।

६ जून १६७४लाई शिवाजीले शास्त्रानुसार आफ्नो राज्याभिषेक गराए । विभिन्न राज्यहरुका दूतहरु, प्रतिनिधिहरुका अतिरिक्त विदेशी व्यापारिहरुलाई पनि यस समारोहमा सामान्यन्त्रित गरिएको । शिवाजीले छत्रपतिको उपाधि ग्रहण गरे।काशीका पण्डित विशेश्वर जी भट्टलाई यसमा विशेष रुपले सामान्यन्त्रित गरिएको थियो । तर तिनको राज्याभिषेकका 12 दिन पछि नैं तिनको माताको देहान्त भयो । यस कारणदेखि 4 अक्टूबर 1674 मा अर्को बार तिनको राज्याभिषेक भयो । दुइ बार भए यस समारोहमा लघभग 50 लाख रुपये खर्च भए । यस समारोहमा हिन्दू स्वराजको स्थापनाको उद्घोष गरिएको थियो । विजयनगरका पतनका पछि दक्षिणमा यो पहिलो हिन्दू साम्राज्य थियो । एक स्वतंत्र शासकको प्रकार त्यस्ने आफ्नो नामका सिक्का चलाए ।यस पछि बीजापुरका सुल्तानले कहरुकण विजयका लागि आफ्नो दुइभन्दानाधीशहरुलाई शिवाजीका विरूद्ध पठाईामा ती असफल रहोस् ।

दक्षिणमा दिग्विजय[सम्पादन गर्ने]

सन् 1677-78मा शिवाजीको ध्यान कर्नाटकतर्फ गया । बम्बईका दक्षिणमा कहरुकण, तुङभद्रा नदीका पश्चिममा बेलगाँव तथा धारवाड़को क्षेत्र, मैसूर, वैलारी, त्रिचूर तथा जिंजीमा अधिकार गर्नका पछि 4 अप्रैल, 1680लाई शिवाजीको देहान्त भयो ।

मृत्यु र उत्तराधिकार[सम्पादन गर्ने]

तीन सप्ताहको बीमारीका पछि शिवाजीको मृत्यु अप्रैल 1680मा भएको । त्यस समय शिवाजीका उत्तराधिकार शम्भाजीलाई मिले। शिवाजीका ज्येष्ठ पुत्र शम्भाजी थिए र दूसी पत्नीदेखि राजाराम नाम एक अर्को पुत्र थियो । त्यस समय राजारामको उम्र मात्र 10 वर्ष थियो अतः मराठहरुले शम्भाजीलाई राजा मान लिया । त्यसि समय अनिंगजेब राजा शिवजिको देहान्त देखेर आफ्नो पुरे भारतमा राज्य गर्न कि अभिलाशादेखि आफ्नो ५,००,००० सेना सागर लिएर दक्शिन भारत जीतने निस्क्यो । अनिंगजेबनेका दक्शिनमा आउँदैही अदिल्शाहि २ दिनोमातर्फ कुतुबशहि १ हि दिनोमा खतम गर्न दिए । तर राजा सम्भाजीका नेत्रुत्वमा मराठाओने ९ साल युद्ध गर्दै हुये आफ्नो स्वतन्त्रता बरकरा‍र रखी । अनिंगजेबका पुत्र शहजादा अकबरले अनिंगजेबका खिलाफ विद्रोह गरिदिए । शम्भाजीले त्यसलाई आफ्नो यहाँ शरण दिए । अनिंगजेबले अब फेरि जोरदार तरिकेसे शम्भाजीका खिलाफ आक्रमण गर्नु शुरु गरे । त्यसले अन्ततः 1689मा फितुरीदेखि शम्बाजीलाई मुकरव खाँ द्वारा बन्दी बनाएको लिया । अनिंगजेबले राजा सम्भाजीलाई बदसुलुकि ओउर बुरी हाल गरका मार दिए । आफ्नो राजालाई अनिंगजेबले बदसुलुकि ओउर बुरी हाल मारा भयो देखेर सबी मराठा स्वराज्य क्रोधीत भयो । उनले आफ्नो पुरी ताकददेखि तेस्रो राजा रामका नेत्रुत्वमा मुगलहरुदेखि संघर्ष जारी रखा ।1700 ईश्वीमा राजारामको मृत्यु हो गई । त्यसको पछि राजारामकी पत्नी ताराबाईले 4 वर्षीय पुत्र शिवाजी द्वितीयको संरक्षिका बनेकार राज गर्दै रहियो । आखिरकार २५ साल मराठा स्वराज्यका यूदध लडके थके हुये अनिंगजेबको त्यसै छ्त्रपती शिवाजीका स्वराज्यमा दफन हुये ।

शासन र व्यक्तित्व[सम्पादन गर्ने]

शिवाजीलाई एक कुशल र प्रबुद्ध सम्राटका रूपमा जानिन्छ हँलांकि त्यसलाई आफ्नो बचपनमा पारम्परिक शिक्षा केही खास छैन मिली थियो । तर वह् भारतीय इतिहास र राजनीतिदेखि वाकिफ़ थियो । त्यस्ने शुक्राचार्य तथा कौटिल्यलाई आदर्श मानेर कूटनीतिको सहारा लेना धेरै बार उचित समझा थियो । आफ्नो समकालीन मुगलहरुको प्रकार वह् पनि निरंकुश शासक थ, अर्थात शासनको समूची बागडोर राजाका हाथमा नैं थियो । तर त्यस्के प्रशासकीय कार्यहरुमा मददका लागि आठ मन्त्रीहरुको एक परिषद थियो जसलाई अष्टप्रधान भनिन्थ्यो । यसमा मन्त्रीहरुका प्रधानलाई पेशवा भन्थे जो राजाका पछि सबैभन्दा प्रमुख हस्ती थियो । अमात्य वित्त र राजस्वका कार्यहरुलाई देखन्थ्यो त मंत्री राजाको व्यक्तिगत दैनन्दिनीको खयाल रखान्थ्यो । सचिव पल्टतरी काम गरिन्थ्यो जसमा शाही मुहर लगाउनु र सन्धि पत्रहरुको आलेख तैयार गर्नु सामेल हुन्थे । सुमन्त विदेश मंत्री थियो । सेनाका प्रधानलाई सेनापति भन्थे । दान र धार्मिक मामलहरुका प्रमुखलाई पण्डितराव भन्थे । न्यायाधीश न्यायिक मामलहरुको प्रधान थियो ।

चित्र:Shivaji Maharaj Rajmudra.jpg
छत्रपति शिवाजी द्वारा चलाइएको सिक्का

मराठा साम्राज्य तीन वा चार विभागहरुमा विभक्त थियो । प्रत्येक प्रान्तमा एक सूबेदार थियो जसलाई प्रान्तपति भनिन्थ्यो । हरियाक सूबेदारका नजिक पनि एक अष्टप्रधान समिति हुन्थ्यो । केही प्रान्त केवल गरदाता थिए र प्रसासनका मामलेमा स्वतंत्र । न्यायव्यवस्था प्राचीन पद्धतिमा आधारित थियो । शुक्राचार्य, कौटिल्य र हिन्दू धर्म शास्त्रहरुलाई आधार मानेर निर्णय दिइन्थ्यो । गाँवका पटेल फौजदारी मुकदमहरुको जाँच गरिन्थ्यो । राज्यको आयको साधन भूमिकर थामा चौथी र सरदेशमुखीदेखि पनि राजस्व वसूलिन्थ्यो । चौथी पड़ोसी राज्यहरुको सुरक्षाको गारंटीका लिया वसूलेजाने वाला गर्न थियो । शिवाजी आफ्नोलाई मराठहरुको सरदेशमुख कहता थ र यसै छसियतदेखि सरदेशमुखी कर वसूलिन्थ्यो ।

धार्मिक नीति[सम्पादन गर्ने]

शिवाजी एक समर्पित कत्तर हिन्दु थिए मा वह् धार्मिक सहिष्णुताका पक्षपाती पनि थिए । त्यस्के साम्राज्यमा मुसलमानहरुलाई धार्मिक स्वतंत्रता थियो र मुसलमानहरुलाई धर्मपरिवर्तनका लिेए विवश छैन गरिन्थ्यो । धेरै मस्जिदोंका निर्माणका लागि शिवाजीले अनुदान दिए । हिन्दू पण्डितहरुको प्रकार मुसलमान सन्तहरु र फ़कीरहरुलाई पनि सम्मान प्राप्त थियो । त्यस्कि सेनामा मुसलमानहरुको संख्या अधिक थियो । तर वह् हिन्दू धर्मको संरक्षक थिए । पारम्परिक हिन्दू मूल्यहरु तथा शिक्षामा बल दिइन्थ्यो । वह् आफ्नो अभियानहरुको आरम्भ पनि प्राय दशहराका मौकेमा गरिन्थ्यो

चरित्र[सम्पादन गर्ने]

शिवाजी महाराजलाई आफ्नो पितादेखि स्वराज कि शिक्शा नैं मिली जब बीजापुरका सुल्तानले शाहजी राजेलाई बन्दी बनाएको लिया त एक आदर्श पुत्र ती प्रकार त्यस्ने बीजापुरका शाहदेखि सन्धि गर्न शाहजी राजेलाई छुड़वा लिया । यसबाट तिनको चरित्रमा एक उदार अवयव ऩजर आउँछ । त्यसलाईक पछि उनले पिताको हत्या छैन गरवाई जस्तोकि अन्य सम्राट गरे गरिन्थ्यो । शाहजी राजेका मरनेका पछि नैं उनले आफ्नो राज्याभिषेक गराए हँलांकि त्यो त्यस समयसम्म आफ्नो पितादेखि स्वतंत्र भएर एक ठूला साम्राज्यका अधिपति हो गये थिए । तिनको नेतृत्वलाई सब मानिस स्वीकार गरिन्थ्यो यही कारण छ कि तिनको शासनकालमा कुनै आन्तरिक विद्रोह जस्ता प्रमुख घटना भएको थिएन ।

वह् एक राम्रा सेनानायकका साथ एक अछा कूटनीतिज्ञ पनि थियो । धेरै जग्गाहरुमा उनले सीधै युद्ध लड़ने बद्ला भग लिया थियो । तर येही तिनको कुट निती थियो, जो प्रत्येक बार बडेसे बडे शत्रुको मात दिनेमे तिनको साथ देती रही।

शिवाजी महाराजको "गनिमी कावा" नामक कुट निती, जसमा शत्रुपर अचानक आक्रमण गरेर त्यसलाई हराइन्छ, विलोभनियतासे र आदरसहित याद गरिन्छ।

शिवाजी महाराजका गौरवमा यी पन्क्तियान लिख गई छ :-

"शिवरायांचे आठवाौं स्वरुप । शिवरायांचा आठवावा साक्षेप । 
 शिवरायांचा आठवावा प्रताप । भूमंडळी ॥"

वाह्य सूत्र[सम्पादन गर्ने]