सांख्य दर्शन

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

भारतीय दर्शनका छः प्रकारहरूमा बाट सांख्य पनि एक छ जुन प्राचीनकालमा अत्यन्त लोकप्रिय तथा प्रथित भएको थियो। यो अद्वैत वेदान्तबाट सर्वथा विपरीत मान्यताहरू राखन वाला दर्शन छ। यसको स्थापना गर्न वाला मूल व्यक्ति कपिल भनिन्छन्। 'सांख्य'लाई शाब्दिक अर्थ छ - 'संख्या सम्बन्धी'

भारतीय संस्कृतिमा कुनै समय सांख्य दर्शनको अत्यन्त ऊँचा स्थान थियो। देशका उदात्त मस्तिष्क सांख्यको विचार पद्धतिबाट सोचते थिए। महाभारतकारले यहाँसम्म भन्एको छ कि ज्ञानच लोके यदिहास्ति किञ्चित् सांख्यागतं तच्च महन्महात्मन् (शांति पर्व 301। 109)। वस्तुत: महाभारतमा दार्शनिक विचारहरूको जुन पृष्ठभूमि छ, उनमा सांख्यशास्त्रको महत्वपूर्ण स्थान छ। शांति पर्वका धेरै स्थलहरूमा सांख्य दर्शनका विचारहरूको ठूलो काव्यमय र रोचक ढंग भन्दा उल्लेख गरिएको छ। सांख्य दर्शनको प्रभाव गीतामा प्रतिपादित दार्शनिक पृष्ठभूमिमा पर्याप्त रूपबाट विद्यमान छ। वस्तुत: सांख्य दर्शन कुनै समय अत्यन्त लोकप्रिय भएको थियो।

यसको लोकप्रियताका र चाहे जुन पनि कारण हुन्पर एक त यो अवश्य रहयो प्रतीत हुन्छ कि यस दर्शनले जीवनमा देखाई लड़न वाला वैषम्यको समाधान त्रिगुणात्मक प्रकृतिको सर्वकारण रूपमा प्रतिष्ठा गरेर ठूलो सुंदर ढंगबाट गरे। सांख्याचार्यहरूका यस प्रकृति-कारण-वादको महान् गुण यो छ कि पृथक्-पृथक् धर्म वाला सत्वहरू, रजस् तथा तमस् तत्वहरूका आधारमा जगत्का वैषम्यको गरे गयो समाधान ठूलो न्याययुक्त तथा बुद्धिगम्य प्रतीत हुन्छ।

सांख्य दर्शनको सबै भन्दा ठूलो महानता यो छ कि यसमा सृष्टिको उत्पत्ति 'भगवान'का द्वारा नमानी गयी छ बल्कि यसलाई एक विकासात्मक प्रक्रियाका रूपमा सम्झि्यो छ र मानिएको छ कि सृष्टि अनेक परिवर्तनहरू एवं अनेक अवस्थाहरू (phases)बाट भएर गुजरने पछि आफ्नो वर्तमान स्वरूपलाई प्राप्त भए छ।

सांख्यका प्रमुख सिद्धान्त[सम्पादन गर्ने]

  • सांख्य दृश्यमान विश्वलाई प्रकृति-पुरुष-मूलक मान्दछ। उनको दृष्टिबाट केवल चेतन या केवल अचेतन पदार्थका आधारमा यस चिदविदात्मक जगत्लाई सन्तोषप्रद व्याख्या गरेनजा सकती। यसै कारण लौकायतिक आदि जडवादी दर्शनहरूको भाउँति सांख्य न केवल जरा पदार्थ नैं मान्दछ र न अनेक वेदांत संप्रदायहरूको भाउँति त्यो केवल चिन्मात्र ब्रह्म या आत्मालाई नैं जगत्को मूल मान्दछ। अपितु जीवन या जगत्मा प्राप्त हुने वाला जरा एवं चेतन, दुइटै नैं रूपहरूका मूल रूपबाट जरा प्रकृति, एवं चिन्मात्र पुरुष यिनी दुई तत्वहरूको सत्ता मान्दछ।
  • जड प्रकृति सत्व, रजस एवं तमस् - यिनी तीनहरू गुणहरूको साम्यावस्थाको नाम छ। यो गुण "बल च गुणवृत्तम्" न्यायका अनुसार प्रति क्षण परिगामी छन्। यस प्रकार सांख्यका अनुसार सारा विश्व त्रिगुणात्मक प्रकृतिको वास्तविक परिणाम छ। शंकराचार्यका वेदांतको भाउँति भगवन्माय:को विवर्त, अर्थात् असत् कार्य अथवा मिथ्या विलास छैन। यस प्रकार प्रकृतिलाई पुरुषको नैं भाउँति अज र नित्य मानने तथा विश्वलाई प्रकृतिको वास्तविक परिणाम सत् कार्य माननेका कारण सांख्य सच्चे अर्थहरूमा बाह्यथार्थवादी या वस्तुवादी दर्शन छन्। तर जरा बाह्यथार्थवाद भोग्य हुनेका कारण कुनै चेतन भोक्ताका अभावमा अपार्थक या अर्थशून्य अथवा निष्प्रयोजन छ, अत: उनको सार्थकताको लागि सांख्य चेतन पुरुष या आत्मालाई पनि माननेका कारण अध्यात्मवादी दर्शन छ।
  • मूलत: दुई तत्त्व माननेमा पनि सांख्य परिणामिनी प्रकृतिका परिणामस्वरूप तेईस अवांतर तत्त्व पनि मान्दछ। तत्वको अर्थ छ 'सत्य ज्ञान'। यसका अनुसार प्रकृतिबाट महत् या बुद्धि, उससे अहंकार, तामस, अहंकारबाट पञ्च-तन्मात्र (शब्द, स्पर्श, रूप, रस तथा गंध) एवं सात्विक अहंकारबाट ग्यारह इंद्रिय (पञ्च ज्ञान्नुहोस्द्रिय, पञ्च कर्महरूद्रिय तथा उभयात्मक मन) र अंतमा पञ्च तन्मात्रहरूबाट क्रमश: आकाश, वायु, तेजस्, जल तथा पृथ्औं नामक पञ्च महाभूत, यस प्रकार तेईस तत्त्व क्रमश: उत्पन्न छ्दछन्। यस प्रकार मुख्यामुख्य भेदबाट सांख्य दर्शन 25 तत्त्व मान्दछ। जस्तो पहिले संकेत गर चुके छन्, प्राचीनतम सांख्य ईश्वरलाई 26वाउँ तत्त्व मानता रहयो हुनेछ। यसका साक्ष्य महाभारत, भागवत इत्यादि प्राचीन साहित्यमा प्राप्त छ्दछन्। यदि यो अनुमान यथार्थ छ त सांख्यलाई मूलत: ईश्वरवादी दर्शन मानना हुनेछ। तर परवर्ती सांख्य ईश्वरलाई कुनै स्थान नदेता। इसीबाट परवर्ती साहित्यमा त्यो निरीश्वरवादी दर्शनका रूपमा नैं उल्लिखित मिल्दछ।
  • सांख्य दर्शनका २५ तत्त्व
आत्मा (पुरुष)
(अंत:करण 4 ) मन, बुद्धि, चित्त, अहंकार
(ज्ञानेन्द्रियाउँ 5) नासिका, जिह्वा, आँखा, छाला, कर्ण
(कर्महरून्द्रियाउँ 5) पाद, हस्त, उपस्थ, पायु, वाक्
(तन्मात्राहरू 5) गन्ध, रस, रूप, स्पर्श, शब्द
( महाभूत 5) पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश

सांख्य दर्शनको लोकप्रियता एवं प्रभाव[सम्पादन गर्ने]

सांख्य दर्शन प्राचीनकालमा अत्यन्त लोकप्रिय तथा प्रथित भएको थियो। भारतीय संस्कृतिमा कुनै समय सांख्य दर्शनको अत्यन्त ऊँचा स्थान थियो। देशका उदात्त मस्तिष्क सांख्यको विचार पद्धतिबाट सोचते थिए। महाभारतकारले यहाँसम्म भन्एको छ कि ज्ञानच लोके यदिहास्ति किञ्चित् सांख्यागतं तच्च महन्महात्मन् (शांति पर्व 301। 109)। वस्तुत: महाभारतमा दार्शनिक विचारहरूको जुन पृष्ठभूमि छ, उनमा सांख्यशास्त्रको महत्वपूर्ण स्थान छ। शांति पर्वका धेरै स्थलहरूमा सांख्य दर्शनका विचारहरूको ठूलो काव्यमय र रोचक ढंग भन्दा उल्लेख गरिएको छ। सांख्य दर्शनको प्रभाव गीतामा प्रतिपादित दार्शनिक पृष्ठभूमिमा पर्याप्त रूपबाट विद्यमान छ। वस्तुत: सांख्य दर्शन कुनै समय अत्यन्त लोकप्रिय भएको थियो।

यसको लोकप्रियताका र चाहे जुन पनि कारण हुन्पर एक त यो अवश्य रहयो प्रतीत हुन्छ कि यस दर्शनले जीवनमा देखाई लड़न वाला वैषम्यको समाधान त्रिगुणात्मक प्रकृतिको सर्वकारण रूपमा प्रतिष्ठा गरेर ठूलो सुंदर ढंगबाट गरे। सांख्याचार्यहरूका यस प्रकृति-कारण-वादको महान् गुण यो छ कि पृथक्-पृथक् धर्म वाला सत्वहरू, रजस् तथा तमस् तत्वहरूका आधारमा जगत्का वैषम्यको गरे गयो समाधान ठूलो न्याययुक्त तथा बुद्धिगम्य प्रतीत हुन्छ।

"सांख्य" नामको मीमांसा[सम्पादन गर्ने]

"सांख्य" शब्दको निष्पत्ति "संख्या" शब्दका अगाड़ि अणु प्रत्यय जोडनबाट हुन्छ र संख्या शब्दको व्युत्पत्ति समअचक्ष्ङ् धातु ख्यान् दर्शनअअङ् प्रत्यय टाप छ, जसका अनुसार यसको अर्थ सम्यक् ख्याति, साधु दर्शन अथवा सत्य ज्ञान छ। सांख्याचार्यहरूको यो सम्यक् ख्याति, उनको यो सत्य ज्ञान व्यक्ताव्यक्त रूप द्विविध अचित् तत्वबाट पुरुष रूप चित् तत्वलाई पृथक् जान लिनमा निहित छ। माथि-माथिबाट प्रपञ्चमा सना भयो देखाई लड़ए पछि पनि पुरुष वस्तुत: उससे अछूता रह्दछ। उनमा आसक्त या लिप्त देखाई लड़ए पछि पनि वस्तुत: अनासक्त या निर्लिप्त रह्दछ—सांख्याचार्यहरूको यी सबै भन्दा ठूलो दार्शनिक खोज तिनैका शब्दहरूमा सत्वपुरुषान्यताख्याति, विवेक ख्याति, व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञान, आदि नामहरूबाट व्यवहृत हुन्छ। यसै विवेक ज्ञानबाट मानव जीवनका परम पुरुषार्थ या लक्ष्यको सिद्धि मान्दछन्। यस प्रकार "संख्या", शब्द सांख्याचार्यहरूको सबै भन्दा ठूलो दार्शनिक खोजको वास्तविक स्वरूप प्रकट गर्न वाला संक्षिप्त नाम छ जसका सर्वप्रथम व्याख्याता हुनेका कारण उनको विचारधारा अत्यन्त प्राचीन कालमा "सांख्य" नामबाट अभिहित भए।

गणनार्थक "संख्या" शब्दबाट पनि "सांख्य" शब्दको निष्पत्ति मानी जान्छ। महाभारतमा सांख्यका विषयमा आए भएका एक श्लोकमा यो दुइटै नैं प्रकारका भाव प्रकट गरियो छन्। त्यो यस प्रकार छ- "संख्हरू प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते। तत्त्वानि च चतुविंशद् तेन सांख्या: प्रकीर्तिता: (महाभा. 12। 311। 42)। यसको शब्दार्थ यो छ कि जुन संख्या अर्थात् प्रकृति र पुरुषका विवेक ज्ञानको उपदेश गर्दछन्, जुन प्रकृतिको प्रभाव प्रतिपादन गर्दछन् तथा जुन तत्वहरूको संख्या चौबीस निर्धारित गर्दछन्, उनी सांख्य भनिन्छन्। केही मानिसहरूको यस्तो धारणा छ कि ज्ञानार्थक "संख्या" शब्दबाट गरिने गौण सांख्यमा प्रकृति एवं पुरुषका विवेक ज्ञानबाट नैं जीवनका परम लक्ष्य कैवल्य या मोक्षको सिद्धि मानी गई छ, अत: तिन ज्ञानको प्राप्ति नैं मुख्य छ र यस कारणबाट उसीमा सांख्यको सारा बल छ। सांख्य (पुरुषका अतिरिक्त) चौबीस तत्त्व मान्दछ, यो त एक सामान्य तथ्यको कथन मात्र छ, अत: गौण छ।

उदयवीर शास्त्रीले आफ्नो "सांख्य दर्शनको इतिहास" नामक ग्रन्थमा (पृष्ठ 6) सांख्य शास्त्रका कपिलद्वारा प्रणीत हुनेमा भागवत 3-25-1मा श्रीधर स्वामीको व्याख्यालाई उद्धृत गर्दै यस प्रकार लेखा छ- अन्तिम श्लोकको व्याख्या गर्दै व्याख्याकारले स्पष्ट लेखा छ- तत्त्वानां संख्याता गणक: सांख्य-प्रवर्तक इत्यर्थ:। यसले निश्चित हुन जान्छ कि यही कपिल सांख्यको प्रर्वतक या प्रणे्दछ। श्रीधर स्वामीका गणक: शब्दमा शास्त्री जीले तल दिए गए फुटनोटमा यस प्रकार लेखा छ- मध्य कालका केही व्याख्याकारहरूले "सांख्य" पदमा "संख्य" शब्दलाई गणनापरक समझकर यस प्रकारका व्याख्यान गरेकाछन्न्। वस्तुत: यसको अर्थ तत्त्व ज्ञान छ। तर गहराईबाट विचार गरे पछि यो कुरा उतनी सामान्य या गौण छैन जितनी आपातत: प्रतीत हुन्छ। यस्तो प्रतीत हुन्छ कि धेरै प्राचीन कालमा दार्शनिक विकासको प्रारम्भिक अवस्थामा जब तत्वहरूको संख्या निश्चित नहो पाए थियो, तब सांख्यले सर्वप्रथम यस दृश्यमान भौतिक जगत्को सूक्ष्म मीमांसाको प्रयास गरे थियो जसका फलस्वरूप उनको मूलमा वर्तमान तत्वहरूको संख्या सामान्यत: चौबीस निर्धारितको थियो। यिनीहरूमा पनि प्रथम तत्त्व जसलाई उनीहरूले "प्रकृति" या "प्रधान" नाम दियो, शेष तेईसको मूल सिद्ध गरे गया। चित् पुरुषका सान्निध्यबाट यसै एक तत्त्व "प्रकृति"लाई क्रमश: तेईस अवांतर तत्वहरूमा परिणत भएर समस्त जरा जगत्लाई उत्पन्न करती भए माना थियो। यस प्रकार तत्व संख्याका निर्धारणका पिउँछे सांख्यहरूको धेरै ठूलो बौद्धिक साधना छिपी भए प्रतीत हुन्छ। आखिर सूक्ष्म बुद्धिका द्वारा दीर्घ कालसम्म बिना चिंतन र विश्लेषण गरे तत्वहरूको संख्याको निर्धारण कसरि संभव भयो हुनेछ?

उपर्युक्त विवेचनबाट यस्तो निश्चय हुन्छ कि सांख्य दर्शनको "सांख्य" नाम दुइटै नैं प्रकारहरूबाट उनको बुद्धिवादी तर्कप्रधान हुनेको सूचक छ। सांख्यहरूको अचित् प्रकृति तथा चित् पुरुष, दुइटै नैं मूलभूत तत्वहरूको आगम या श्रुति प्रमाणबाट सिद्ध मानते भएका पनि मुख्यत: अनुमान प्रमाणका आधारमा सिद्ध गर्न पनि यसै कुराको परिचायक छ। आज कल उपलब्ध सांख्य प्रवचन सूत्र एवं सांख्यकारिक, यिनी दुइटै नैं मौलिक सांख्य ग्रन्थहरूको देखनेबाट स्पष्ट ज्ञात हुन्छ कि यिनीहरूमा सांख्यका दुइटै नैं मौलिक तत्वहरू- प्रकृति एवं पुरुषको सत्ता हेतुहरूका आधारमा अनुमानद्वारा नैं सिद्ध गरिएको छ (सां. सू. 1।130-137, 140-144, एवं सांख्यकारिका 15 तथा 17)। पुरुषको अनेकतामा पनि युक्तियाउँ नैं दिइएको छ्न् (सां. सू. 1।149; तथा सांख्यकारिका 18)। सत्कार्यवादको स्थापना पनि तर्कहरूका नैं आधारमा गरिएको छ। (सां. सू. 1।114-121, 6।53; तथा सांख्यकारिका 9)। यस प्रकार सांख्या शास्त्रको श्रवण, जुन विवेक ज्ञानको मूलाधार छ, तर्क प्रधान छ। मनन, अनुकाल तर्कहरू द्वारा शास्त्रहरूक्त तथ्यहरू तथा सिद्धान्तहरूको चिंतन छ ही। यस प्रकार जस संख्या या विवेक ज्ञानका कारण सांख्य दर्शनको "सांख्य" नाम पडा, उनको विशेष सम्बन्ध तर्क र बुद्धिवादिताबाट छ। यस बुद्धिवादका कारण अवांतर कालमा सांख्य दर्शनका केही सिद्धान्त वैदिक सम्प्रदाय भन्दा धेरै केही स्वतन्त्र रूपबाट विकसित भएका जसका कारण बादरायण व्यास तथा शंकराचार्य आदि आचार्यहरूले यसको खंडन गर्दै अवैदिक सम्प्रदाय,सम्म कह हालयो। यो सम्प्रदाय आफ्नो मूलमा त अवैदिक नप्रतीत छता, र आफ्नो परवर्ती रूपमा पनि सर्वथा अवैदिक छैन।

प्रसिद्ध भाष्यकार विज्ञानभिक्षुले पनि सांख्यलाई आगम या श्रुतिको सत् तर्कहरू द्वारा गरे जाने वाला मनन नैं मानेका छन्। उनीहरूले आफ्नो सांख्य प्रवचन-सूत्र-भाष्यको अवतरणिकामा यही कुरा यस प्रकार कही छ- जुन "एकोऽद्वितीय:" इत्यादि पुरुष विषयक वेद वचन जीवको सारा अभियान टाढा गरेर उसलाई मुक्त गरानको लागि तिन पुरुषलाई सर्व प्रकारका वैषम्र्य- रूपभेदबाट रहित बताउँछन् तिनै वेद वचनहरूका अर्थका मननको लागि अपेक्षित सद् युक्तीहरूको उपदेश गर्नको लागि सांख्यकर्ता नारायणावतार भगवान् कपिल आविर्भूत भएका थिए।

सांख्य दर्शनको वेदमूलकता[सम्पादन गर्ने]

विज्ञान भिक्षुका पूर्व प्रवचनहरूबाट स्पष्ट छ कि उनी सांख्य शास्त्रलाई वेदानुसारी मान्दछन्। उनको स्पष्ट मत छ कि "एकोऽद्वितीय." इत्यादि वेद वचनहरूका अर्थको नैं त्यो सद् युक्तीहरू एवं तर्कहरू द्वारा समर्थन गर्दछ, उनको प्रतिपादन र विवेचन गरेर उसलाई बोधगम्य बनाउँछ। विज्ञान भिक्षुले वस्तुत: लोकमा प्रचलित पूर्व परम्पराको नैं अनुसरण गर्दै आफ्नो पूर्वोक्त मत प्रकट गरेकाछन्। अत्यन्त प्राचीन कालबाट नैं महाभारत, गीता, रामायण, स्मृतीहरू तथा पुराणहरूमा सर्वत्र सांख्यको न केवल उच्च ज्ञानका रूपमा उल्लेख भर भएको हो, अपितु उनको सिद्धान्तहरूको यत्र-तत्र विस्तृत विवरण पनि भएको हो। गीतामा पनि सांख्य दर्शनका त्रिगुणात्मक सिद्धान्तलाई ठूलो सुंदर रीतिबाट आफ्नोयाइयो छ। "त्रिगुणात्मिका प्रकृति नित्य परिणामिनी छ। उनको तीनहरू गुण नैं सदा केही न केही परिणाम उत्पन्न करि रह्दछन्, पुरुष अकर््दछ" -सांख्यको यो सिद्धान्त गीताका निष्काम कर्मयोगको आवश्यक अङ्ग बन्यो छ (गीता 13/27, 29 आदि)। यसै प्रकार अन्यत्र पनि सांख्य दर्शनका अनेक सिद्धान्त अन्य दर्शनहरूका सिद्धान्तहरूका पूरक रूपबाट प्राचीन संस्कृत वाड्मयमा दृष्टिगोचर छ्दछन्। यिनी सबै बातहरूबाट यस्तो प्रतीत हुन्छ कि यो दर्शन आफ्नो मूलमा वैदिक नैं रहेको छ , अवैदिक छैन, किन भने यदि सत्य यसले विपरीत छता त वेदप्राण यस देशमा सांख्यका यति अधिक प्रचार-प्रसारको लागि उपर्युक्त क्षेत्र न मिल्दै। यस अनीश्वरवाद, प्रकृति पुरुष द्वैतवाद, (प्रकृति) परिणामवाद आदि तथाकथित वेद विरुद्ध सिद्धान्तहरूका कारण वेद बाह्य भन्एर यसको खंडन गर्न वाला वेदांत भाष्यकार शंकराचार्यलाई पनि ब्रह्मसूत्र 2।1।3का भाष्यमा लेख्नु नैं लड़यो कि "अध्यात्मविषयक अनेक स्मृतीहरूका भए पछि पनि सांख्य योग स्मृतीहरूका नैं निराएरणमा प्रयत्न गरे गया। किन भने यो दुइटै लोकमा परम पुरुषार्थका साधन रूपमा प्रसिद्ध छन्, शिष्ट महापुरुषहरू द्वारा गृहीत छन् तथा "तत्कारणं सांख्य योगाभिषन्नज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशै: या (श्वेता. 6।13) इत्यादि श्रोत लिंगहरूबाट युक्त छन्।" स्वयं भाष्यकारका आफ्नो साक्ष्यबाट पनि स्पष्ट छ कि तिनका पूर्ववर्ती सूत्रकारका समयमा पनि अनेक शिष्ट पुरुष सांख्य दर्शनलाई वैदिक दर्शन मानते थिए तथा परम पुरुषार्थको साधन मानेर उनको अनुसरण गर्थे। यिनी सबै तथ्यहरूका आधारमा सांख्य दर्शनलाई मूलत: वैदिक नैं मानना समीचीन छ। हाँ, आफ्नो परवर्ती विकासमा यो अवश्य नैं केही मूलभूत सिद्धान्तहरूमा वेद विरुद्ध भएको छ जस्तै उत्तरवर्ती सांख्य वैदिक परम्पराका विरुद्ध निरीश्वर छ, उनको प्रकृति स्वतन्त्र रूपबाट स्वत: समस्त विश्वको सृष्टि गर्छ। तर यस दर्शनको मूल प्राचीनतम छांदोग्य एवं वृहदारण्यक उपनिषदहरूमा प्राप्त हुन्छ। इसीबाट यसको प्राचीनता सुस्पष्ट छ।

सांख्य संप्रदाय[सम्पादन गर्ने]

इस दर्शनका दुई नैं मौलिक ग्रन्थ आज उपलब्ध छन्- पहिलो छ अध्यायहरू वाला "सांख्य-प्रवचन-सूत्र" र दोस्रो सत्तर कारिकाहरू वाला "सांख्यकारिका"। यिनी दुइका अतिरिक्त एक अत्यन्त लघुकाय सूत्र]]ग्रन्थ पनि छ जुन "तत्व समास"का नामबाट प्रसिद्ध छ। शेष समस्त सांख्य वाड्मय इन्हीं तीनहरूको सियो र उपटीका मात्र छ। यिनीहरूमा सांख्य सूत्रहरूका उपदेष्टा परम्पराबाट कपिल मुनि माने जान्छन्। धेरै कारणहरूबाट उपलब्ध सांख्य-प्रवचन-सूत्रहरूको विद्वान मान्छे कपिलकृत मान्दैनन्। यति कुरा अवश्य नैं निश्चित छ कि यिनी सूत्रहरूको कपिलोपदिष्ट माननेमा पनि यसका अनेक स्थलहरूको स्वयं सूत्रहरूका नैं अंत:-साक्ष्यका बलमा प्रक्षिप्त मानना पडेगा। सांख्याकारिकाहरू, ईश्वरकृष्ण द्वारा रचित छन्, जसको समय बहुमतबाट ई. तृतीय शताब्दीको मध्य मानिन्छ। वस्तुत: यिनीहरूका समय यसले पर्याप्त पूर्वको प्रतीत हुन्छ। कपिलका शिष्य आसुरिको कुनै ग्रन्थ नबताइता, तर यिनको प्रथित शिष्य आचार्य पञ्चशिखका नामबाट अनेक सूत्रहरूका व्यासकृत योगभाष्य आदि प्राचीन ग्रन्थहरूमा उद्धृत हुनेबाट स्पष्ट प्रतीत हुन्छ कि यिनको द्वारा रचित कुनै सूत्रग्रन्थ अति प्राचीन कालमा प्रसिद्ध थियो। अनेक विद्वानहरूका मतबाट यो प्रसिद्ध ग्रन्थ षष्ठितन्त्र नैं थियो। उदयवीर शास्त्रीका मत भन्दा वर्तमान कालमा उपलब्ध षडध्यायी सांख्य-प्रवचन-सूत्र नैं षष्ठि (साठ) पदार्थहरूको निरूपण गर्नका कारण "षष्ठितन्त्र"का नामबाट पनि ज्ञात थियो। तिनका मत भन्दा संभवत: कपिल मुनिका प्रशिष्य पञ्चशिखाचार्यले तिनमा व्याख्या लेखी थियो र त्यो पनि मूलग्रन्थका नैं नाममा षष्ठितन्त्र कही जाती थियो। केही विद्वानहरूका मतबाट "षष्ठि तन्त्र" प्रसिद्ध सांख्याचार्य वार्षगण्यको लेखा भएको हो। जैगीषध्य, देवल, असित इत्यादि अन्य अनेक प्राचीन सांख्याचार्यहरूका विषयमा आज केही विशेष ज्ञान छैन।

वाह्य सूत्र[सम्पादन गर्ने]