तन्त्र

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
(तन्त्रहरु बाट पठाईएको)
Jump to navigation Jump to search

परिचय

व्याकरण शास्त्रका अनुसार “तन्त्र” शब्द “तन्” धातुबाट बनेको हो, जसको अर्थ हुन्छ “विस्तार” । शैव सिद्धान्तको कायिक आगम मा यस्को अर्थ गरिएको छ तन्यते विस्तार्यते ज्ञानम् अनेन इति तन्त्रम् ।

श्री यन्त्र

तन्त्रको सामान्य अर्थ हो विधि या उपाय । विधि या उपाय कुनै सिद्धान्त होइन । सिद्धान्तलाई लिएर मतभेद हुनसक्छ तर विधि को सम्बन्धमा कुनै मतभेद हुन सक्दैन । तन्त्र अथवा आगम मा व्यवहार पक्ष नै मुख्य हुन्छ । तन्त्रको दृष्टिमा शरीर प्रधान मुख्य निमित्त मात्र हो । त्यस्को बिना चेतनाको उच्च शिखर मा पुग्न सकिँदैन त्यसैकारण तन्त्रको तात्पर्य हो तन को माध्यमले आत्माको त्राण गर्नु । तन्त्र भारतीय उपमहाद्वीपको एक वैविधतापूर्ण एवं सम्पन्न आध्यात्मिक परिपाटी हो। तन्त्रका अन्तर्गत विविध प्रकारका विचार एवं क्रियाकलाप आउँदछन्। यसको इतिहास बहुत पुरानो छ। समयको सँगै यो परिपाटी अनेक परिवर्तन भएर गइरहेछ र हाल अत्यन्त कट्टरवादी विचारहरूदेखि लिएर धेरै उदारवादी विचारहरूको सम्मिश्रण छ। तन्त्र विभिन्न रूपमा भारत, नेपाल, चीन, जापान, तिब्बत, कोरिया, कम्बोडिया, म्यांमार, इण्डोनेशियामंगोलियामा विद्यमान रहेकोछ।

तन्त्रले क्रिया र अनुष्ठानमा बल दिन्छ । वाराही तन्त्रमा यसका सात लक्षणहरु बताइएका छन् जो व्यवहारमा मुख्य छन् । ती सात लक्षण हुन्

  1. सृष्टि
  2. प्रत्यय
  3. देवार्चन
  4. सर्वसाधन (सबै सिद्धि प्राप्त गर्ने उपाय)
  5. पुरश्चरण (मारण, मोहन, उच्चाटन आदि क्रिया)
  6. षट्कर्म (शान्ति, वशिकरण, स्तम्भन, विद्वेषण, उच्चाटन र मारण को साधन) तथा
  7. ध्यान (इष्टको स्वरुपको एकाग्र मनले चिन्तन गर्नु ।)

तन्त्रको विषयवस्तु

तन्त्रका विषयवस्तु का रुपम निम्न कुराहरुलाई लिन सकिन्छ ।

  • ज्ञान या दर्शन
  • योग
  • कर्मकाण्ड
  • विशिष्ट साधन पद्धति तथा सामाजिक आचार विचार

तन्त्रको परम्परा

मुख्यतः तन्त्रका तीन परम्पराहरु मानिन्छ

  • शैव आगम या शैव तन्त्र
  • वैष्णव संहिता तथा
  • शाक्त मन्त्र