नारायण

विष्णु नारायणको रूपमा क्षीर सागरमा शेषनागमाथि आराम गर्दै, साथमा उनकी पत्नी लक्ष्मी, २०औँ शताब्दीको चित्र

नारायण विष्णुका रूप वा अवतारहरू मध्ये एक हो। नारायणलाई दिव्य सागर (क्षीर सागर) माथि योगनिद्रामा रहेको चित्रण गरिन्छ, जसले पुरुष तत्वको प्रतीक मानिन्छ र सृष्टिको भूमिकालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। उनलाई पुरुषोत्तमको नामले पनि चिनिन्छ, र वैष्णव धर्ममा सर्वोच्च सत्ता (परमेश्वर) मानिन्छ।

विवरण

वेद र पुराणहरूमा, नारायणलाई जलले भरिएको बादल जस्तो दिव्य गाढा–नीलो (श्याम) वर्णको, चार हात भएका, र हातमा पद्म (कमल), कौमोदकी गदा, पाञ्चजन्य शङ्ख, र सुदर्शन चक्र धारण गरेको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

हिन्दु धर्ममा

श्रीमद्भगवद गीताका अनुसार, उनी "ब्रह्माण्डका गुरु" (जगद्गुरु) पनि हुन्। भागवत पुराणले नारायणलाई परमेश्वरका रूपमा घोषणा गर्दछ, जसले ब्रह्माण्डभित्रका १४ लोकहरूको सृष्टिमा संलग्न हुन्छन्। रजोगुणका अधिष्ठात्री देवताका रूपमा ब्रह्माले सृष्टि गर्छन् भने नारायण आफैँले सत्त्वगुण स्वीकार गरी विष्णुका रूपमा ब्रह्माण्डको पालनपोषण र संरक्षण गर्छन्। महाकल्पको अन्त्यमा, नारायणले नै तमोगुणका अधिष्ठात्री देवता कालाग्नि रुद्रका रूपमा ब्रह्माण्डको विनाश गर्दछन्।

भागवत पुराण, पुरुष सूक्त, नारायण सूक्त र वेदको नारायण उपनिषद् अनुसार उनी नै अन्तिम आत्मा (परमात्मा) हुन्।

मध्वाचार्यका अनुसार, नारायण विष्णुका पाँच व्युहहरू मध्ये एक हुन्, जुन ईश्वरका ब्रह्माण्डीय विस्तार हुन् (उनका अवतारहरू भन्दा भिन्न)। मध्वाचार्यले विष्णुका अभिव्यक्तिहरूलाई दुई समूहमा विभाजन गरेका छन्: विष्णुका व्युह (प्रसार) र उनका अवतारहरू। व्युहहरूको आधार पाञ्चरात्र ग्रन्थहरू हुन्, जसलाई विशिष्टाद्वैत र द्वैत दुवै वेदान्त सम्प्रदायले आधिकारिक मान्दछन्। यिनीहरू ब्रह्माण्डको व्यवस्था, सृष्टि र विकासका संयन्त्र हुन्। महाभारतमा कृष्णलाई नारायणको पर्यायवाची मानिएको छ र अर्जुनलाई 'नर' भनिएको छ। यस महाकाव्यले उनीहरू दुवैलाई 'कृष्णहरू'को रूपमा वा विष्णुका पूर्व अवतारहरूको अंश अवतारका रूपमा पहिचान गर्दछ, जसले उनीहरूको रहस्यमय नर-नारायण पहिचानलाई स्मरण गराउँछ।

नारायण (कृष्णका रूपमा) लाई श्रीमद्भगवद गीतामा 'विश्वरूप' (विश्वव्यापी रूप) भएको वर्णन गरिएको छ, जुन सामान्य मानव धारणा वा कल्पनाको सीमाभन्दा बाहिर छ।

श्रुति ग्रन्थहरूमा नारायणलाई आदिपुरुषको रूपमा उल्लेख गरिएको छ, जो ब्रह्मा र ईशानी (शिव) उपस्थित नहुँदा पनि विद्यमान थिए। ती ग्रन्थहरूमा उनलाई 'परमात्मा' को रूपमा परिकल्पना गरिएको छ।

साहित्यमा

नारायणको महिमा वेदका केही विशिष्ट भागहरू जस्तै नारायण सूक्तम् र विष्णु सूक्तम्मा गाइएको छ। उनलाई केही छानिएका वैष्णव उपनिषद्हरू जस्तै नारायण उपनिषद्, महानारायण उपनिषद् र नृसिंह तापनीय उपनिषद्मा पनि उच्च सम्मान दिइएको छ।

पद्म पुराणमा एउटा प्रसंग उल्लेख छ जहाँ नारायणले रुद्र (शिव) लाई वरदान दिन्छन्। संहारका देवता शिवले दुईवटा वरदान माग्छन्। पहिलो, उनी नारायणका भक्तहरूमध्ये सबैभन्दा महान् बन्न चाहन्छन् र संसारभरि सोही रूपमा चिनिन चाहन्छन्। दोस्रो, उनी आफूकहाँ शरण लिन आउने जोसुकैलाई पनि मोक्ष (मुक्ति) प्रदान गर्ने क्षमता राख्न चाहन्छन्।