वैष्णव सम्प्रदाय
 |
| दर्शन |
|  | |||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ग्रन्थहरू |
| ||||||||||||||||||
| देवी-देवता |
| ||||||||||||||||||
| अभ्यासहरू |
| ||||||||||||||||||
| सम्बन्धित | |||||||||||||||||||
वैष्णव धर्म वा वैष्णवसम्प्रदाय जसलाई विष्णुवाद पनि भनिन्छ, प्रमुख हिन्दु सम्प्रदायहरूमध्ये एक हो। यसले विष्णुलाई अन्य सबै हिन्दु देवताहरूका अधिपति अर्थात् 'महाविष्णु' र परब्रह्मका रूपमा स्वीकार गर्दछ।[१][२] यो शैव धर्म, शाक्त धर्म र स्मार्त धर्मसँगै हिन्दु धर्मका मुख्य शाखाहरूमध्ये एक हो।[३] यसका अनुयायीहरूलाई 'वैष्णव' भनिन्छ। यसमा कृष्ण धर्म र रामवाद जस्ता उप-सम्प्रदायहरू पनि समावेश छन्, जसले क्रमशः कृष्ण र रामलाई सर्वोच्च सत्ता मान्दछन्।[४][५]
वैष्णव धर्मको प्राचीन उदयको इतिहास स्पष्ट छैन। यो विभिन्न क्षेत्रीय गैर-वैदिक धर्महरूको उदय र तिनको विष्णुको उपासनासँगको एकीकरणको परिणाम हो भन्ने व्यापक अनुमान गरिन्छ। ती लोकप्रिय गैर-वैदिक ईश्वरवादी परम्पराहरू, विशेष गरी वासुदेव-कृष्णका भागवत मतहरू[६] र 'गोपाल-कृष्ण'[७]का साथै नारायणको पाञ्चरात्र मतहरू[८] ईसापूर्व ७औँ देखि ४औँ शताब्दीमा विकसित भएका थिए। ईस्वी संवत्को प्रारम्भिक शताब्दीहरूमा यी परम्पराहरूलाई वैदिक देवता विष्णुसँग पहिचान गरिँदै वैष्णव धर्मको रूपमा अन्तिम स्वरूप दिइएको थियो।[९] यस क्रममा अवतार सिद्धान्तको विकास भएसँगै, जहाँ विभिन्न गैर-वैदिक देवताहरूलाई सर्वोच्च भगवान् विष्णुका विभिन्न अवतारका रूपमा पूजा गरिन थालिन्छ। नारायण, हरि, राम, कृष्ण, कल्की, पेरुमल, श्रीनाथजी, विठोबा, वेङ्कटेश्वर, गुरुवायुरप्पन, रङ्गनाथ, जगन्नाथ, बद्रीनाथ र मुक्तिनाथलाई विष्णुका रूप वा अवतारका रूपमा पुजिन्छ, जसलाई एउटै सर्वोच्च सत्ताका विभिन्न पक्षका रूपमा हेरिन्छ।[१०]
वैष्णव परम्परा विष्णुको अवतार (प्रायः कृष्ण) प्रतिको प्रेमपूर्ण भक्ति (भक्ति योग) का लागि परिचित छ। यसैकारण ईस्वी संवत्को दोस्रो सहस्राब्दीमा भारतीय उपमहाद्वीपमा भक्ति आन्दोलनको विस्तारमा यसको प्रमुख भूमिका रहेको थियो।[११] यसमा वेदान्तका चार प्रमुख विद्यालय वा सम्प्रदायहरू रहेका छन्: रामानुजाचार्यको विशिष्टाद्वैत, मध्वाचार्यको द्वैत, निम्बार्काचार्यको द्वैताद्वैत र वल्लभाचार्यको शुद्धाद्वैत।[१२] यस बाहेक अन्य धेरै विष्णु-परम्पराहरू पनि छन्। रामानन्द (१४औँ शताब्दी) ले राम-केन्द्रित आन्दोलन सिर्जना गरे, जुन अहिले एसियाकै सबैभन्दा ठूलो सन्न्यासी समूह हो।[१३]
वैष्णव धर्मका मुख्य ग्रन्थहरूमा वेद, उपनिषद्, भगवद्गीता, पाञ्चरात्र (आगम) ग्रन्थहरू, 'नालयिरा दिव्य प्रबन्धम्' र भागवत पुराण समावेश छन्।[१४][१५]
बोस्टन विश्वविद्यालयको 'वर्ल्ड रिलिजन डेटाबेस' (२०२०) को अनुमान अनुसार, वैष्णव धर्म हिन्दु धर्मको सबैभन्दा ठूलो सम्प्रदाय हो, जसमा करिब ३९ करोड ९० लाख हिन्दुहरू आबद्ध छन्।[१६]
जनसाङ्ख्यिकी
[सम्पादन गर्नुहोस्]हिन्दु धर्म भित्रका वैष्णव वा अन्य परम्पराहरूको जनसाङ्ख्यिक इतिहास वा प्रवृत्तिको बारेमा कुनै पनि तथ्याङ्क उपलब्ध छैन।[१७]
हिन्दु धर्मका अन्य परम्पराहरूको तुलनामा वैष्णव धर्मका अनुयायीहरूको सङ्ख्या कति छ भन्ने बारेमा विभिन्न अनुमानहरू रहेका छन्।[note १] क्लाउस क्लोस्टरमायर र अन्य विद्वानहरूका अनुसार वैष्णव धर्म हिन्दु धर्मको सबैभन्दा ठूलो सम्प्रदाय हो।[१९][२०][१४][note २] जुलियस लिपनरका अनुसार, हिन्दु धर्मका सम्प्रदायहरू विश्वका अन्य प्रमुख धर्महरूका सम्प्रदायहरू जस्ता छैनन्। हिन्दु सम्प्रदायहरू बीचको सीमा अस्पष्ट छ किनभने व्यक्तिहरूले विभिन्न देवीदेवताहरूलाई बहुकेन्द्रीय रूपमा श्रद्धा गर्छन्। धेरै वैष्णव अनुयायीहरूले चाडपर्व र अन्य अवसरहरूमा श्री (लक्ष्मी), शिव, पार्वती र अन्यलाई श्रद्धाका साथ मान्यता दिन्छन्। त्यसैगरी, शैव, शाक्त र स्मार्त हिन्दुहरूले पनि विष्णुलाई श्रद्धा गर्छन्।[२२][२३]
विशेष गरी मध्य प्रदेश, राजस्थान, महाराष्ट्र, गुजरात र दक्षिण-पश्चिमी उत्तर प्रदेश जस्ता पश्चिमी भारतीय राज्यहरू ठूला वैष्णव समुदायहरू भारतभरि फैलिएका छन्।[२४][२५] वैष्णव उपस्थितिका अन्य प्रमुख क्षेत्रहरू (विशेष गरी १५औँ शताब्दी पछि) ओडिशा, बङ्गाल र उत्तर-पूर्वी भारत (असम, मणिपुर) हुन्।[२६] द्वैत सम्प्रदायका वैष्णवहरू कर्नाटकमा फस्टाएका छन् जहाँ मध्वाचार्यले मन्दिर र मठहरू स्थापना गरेका थिए। यसका साथै छिमेकी राज्यहरू, विशेष गरी पन्धरपुर क्षेत्रमा पनि उनीहरूको बाहुल्यता छ।[२७] त्रिपुरा र पञ्जाबमा पनि वैष्णवहरूको उल्लेख्य उपस्थिति रहेको छ।[२८]
कृष्ण-केन्द्रित वैष्णव धर्मको भारत बाहिर पनि उपस्थिति रहेको छ। विशेष गरी सन् १९६० को दशकको प्रति-संस्कृतिसँगको यसको सम्बन्ध र अन्तर्राष्ट्रिय कृष्ण भावनामृत सङ्घका संस्थापक आचार्य अभयचरणारविन्द भक्तिवेदान्त स्वामी प्रभुपादले विश्वभर गरेको प्रचारका कारण यसको विस्तार भएको थियो। यस आन्दोलनमा जर्ज ह्यारिसन जस्ता प्रसिद्ध व्यक्तित्वहरू पनि अनुयायीका रूपमा जोडिएका थिए।[२९][३०][३१]
टिप्पणीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]- ↑ Pratapaditya Pal (1986)
- ↑ Stephan Schuhmacher (1994)
- ↑ Dandekar 1987.
- ↑ Hardy 1987.
- ↑ Flood 1996, पृष्ठ 117.
- ↑ Dandekar 1987, पृष्ठ 9499.
- ↑ Flood 1996, पृष्ठ 120.
- ↑ Flood 1996, पृष्ठ 119.
- ↑ Klostermaier 2007, पृष्ठ. 206–217.
- ↑ Matchett 2001, पृष्ठ. 3-9.
- ↑ Hawley 2015, पृष्ठ. 10–12.
- ↑ Beck 2005a, पृष्ठ. 76–77.
- ↑ Lochtefeld 2002b, पृष्ठ. 553–554.
- 1 2 Johnson, Todd M.; Grim, Brian J. (२०१३), The World's Religions in Figures: An Introduction to International Religious Demography, John Wiley & Sons, पृ: ४००, आइएसबिएन 978-1-118-32303-8।
- ↑ Flood 1996, पृष्ठ. 121–122.
- ↑ Britannica (2025)
- ↑ Pew Research (2012)
- ↑ Adherents.com (1999)
- ↑ Dankworth & David (2014)
- ↑ Rosen 2006, पृष्ठ xvi.
- ↑ Constance Jones; James D. Ryan (२००६), Encyclopedia of Hinduism, Infobase, पृ: ४७४, आइएसबिएन 978-0-8160-7564-5।
- ↑ Lipner, Julius J. (2009)
- ↑ Gavin Flood (2008)
- ↑ Klostermaier, K.K. (१९९८), A concise encyclopedia of Hinduism, Oneworld।
- ↑ Valpey, K.R. (२००४), The Grammar and Poetics of Murti-Seva: Chaitanya Vaishnava Image Worship as Discourse, Ritual, and Narrative, University of Oxford।
- ↑ David Gordon White (2001)
- ↑ B. N. Krishnamurti Sharma (2000)
- ↑ ias4sure (2018)
- ↑ RIDENOUR, Fritz (2001)
- ↑ Giuliano, Geoffrey (1997)
- ↑ Schweig 2005.
बाह्य कडीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]
- इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका, "वैष्णव धर्म"
- वैष्णव सम्प्रदाय अभिलेखिकरण ६ सेप्टेम्बर २०१९ वेब्याक मेसिन (हिन्दु धर्मको सम्प्रदायहरू)
- वैष्णव धर्म (हिन्दु धर्मको हृदय)
- विष्णु को हुन्? वैष्णव जिज्ञासा अभिलेखिकरण २२ जुलाई २०१० वेब्याक मेसिन
- वैष्णव पोर्टल वैष्णव धर्मप्रति समर्पित एक विशेष पोर्टल
- वैष्णव धर्म ई-क्लास पोर्टल दिव्य प्रबन्धमको अनलाइन शिक्षा।
- एक वैष्णवका २६ गुणहरू