बलराम

बलराम
कृषि र शक्तिका देवता
दशावतारको सदस्य
दक्षिण भारतीय मन्दिरको भित्तामा कोरिएको १८औँ शताब्दीको बलरामको चित्र
आबद्ध	भागवत वैष्णव सम्प्रदायमा शेषको अवतार; केही वैष्णव परम्पराहरूमा विष्णुको आठौँ अवतार
वासस्थान	वैकुण्ठ, पाताल, वृन्दावन
अस्त्र	हलो, गदा
चाडपर्वहरू	बलराम जयन्ती, रथयात्रा
वंशावली
जन्म	गोकुल
अभिभावकहरू	वसुदेव (पिता) देवकी (माता) रोहिणी (पालक माता)
भाइबहिनीहरू	कृष्ण, सुभद्रा
रानी	रेवती
सन्तानहरू	निशथ र उल्मुक (छोराहरू)
वंश	यदुवंश – चन्द्रवंश

बलराम एक हिन्दु देवता र कृष्णका दाजु हुन्। जगन्नाथ परम्परामा उनलाई तीन प्रमुख देवतामध्ये एकको रूपमा विशेष महत्त्वका साथ पुजिन्छ। उनलाई हलधर, हलायुध, बलदेव, बलभद्र र सङ्कर्षणका नामले पनि चिनिन्छ।

उनका सुरुका दुई नामहरू हलोसँग सम्बन्धित छन्, जसले उनलाई खेतीपाती र किसानहरूसँग जोड्दछ; उनले आवश्यक परेको बेला खेतीका उपकरणहरूलाई हतियारको रूपमा प्रयोग गर्थे। पछिल्ला दुई नामहरूले उनको अपार शक्तिलाई बुझाउँछन्।

सुरुमा एक कृषि देवताको रूपमा रहेका बलरामलाई प्रायः भगवान् विष्णुसँग सम्बन्धित नाग शेषको अवतार मानिन्छ। यद्यपि, केही वैष्णव परम्पराहरूले उनलाई विष्णुको आठौँ अवतार मान्छन्। जयदेवको गीतगोविन्दम् (लगभग १२०० ईस्वी) ले बलरामलाई विष्णुका १० मुख्य अवतारहरूमध्ये नवौँ अवतारको रूपमा समावेश गरेको छ।

भारतीय संस्कृतिमा बलरामको महत्त्व धेरै पुरानो छ। कलाकृतिहरूमा उनको चित्रण सामान्य युगको सुरुवात तिरै देखिन्छ र ईसापूर्व दोस्रो शताब्दीका सिक्काहरूमा पनि उनको आकृति भेटिएको छ। जैन धर्ममा उनलाई बलदेवको रूपमा चिनिन्छ र उनी ऐतिहासिक रूपमा कृषि क्षेत्रसँग सम्बन्धित एक महत्त्वपूर्ण देवता हुन्।

इतिहास

मथुराबाट प्राप्त बलरामको मूर्ति, प्रारम्भिक मध्यकाल (८ औँ–१३औँ शताब्दी)।

बलराम एक प्राचीन देवता हुन् र पुरातात्विक तथा मुद्राशास्त्रीय प्रमाणहरूका अनुसार भारतीय इतिहासको महाकाव्य कालसम्म उनी एक प्रमुख देवताका रूपमा स्थापित भइसकेका थिए। उनको प्रतिमामा नाग (बहु-मुखी सर्प), हलो र पानीको घैँटो जस्ता कृषि सामग्रीहरू देखिन्छन्, जसले सम्भवतः उनको उत्पत्ति ग्रामीण वा कृषि संस्कृतिमा भएको सङ्केत गर्दछ।

ग्रन्थहरू

बलरामका कथाहरू महाभारत, हरिवंश, भागवत पुराण र अन्य पुराणहरूमा पाइन्छन्। उनलाई शेष र लक्ष्मणका साथै सङ्कर्षणको व्यूह अवतारका रूपमा पहिचान गरिएको छ। भगवान् विष्णु शयन गर्ने अर्ध-देवता रूपी सर्प 'शेष'को अवतारको रूपमा बलरामको कथाले विष्णुसँगको उनको भूमिका र सम्बन्धलाई दर्शाउँछ। यद्यपि, बलरामको पौराणिक कथा र विष्णुका दस अवतारहरूसँगको उनको सम्बन्ध तुलनात्मक रूपमा नयाँ र उत्तर-वैदिक मानिन्छ, किनभने यो वैदिक ग्रन्थहरूमा पाइँदैन।

बलरामको कथा महाभारत का धेरै 'पर्व' (पुस्तक) हरूमा उल्लेख गरिएको छ। तेस्रो पुस्तक (वन पर्व) मा कृष्ण र उनको बारेमा उल्लेख भए अनुसार बलराम विष्णुका अवतार हुन्, जबकि कृष्ण सबै अवतार र अस्तित्वका स्रोत हुन्। विजयनगर साम्राज्यका केही कलाकृतिहरू, गुजरातका मन्दिरहरू र अन्य ठाउँहरूमा बलदेवलाई बुद्ध (बौद्ध धर्म) वा अरिहन्त (जैन धर्म) भन्दा अघिको विष्णुको आठौँ अवतारको रूपमा देखाइएको छ।

बलराम, 'बलदेव' को रूपमा, ११ औँ शताब्दीको जाभानीज ग्रन्थ काकाविन भारतयुद्धमा एक महत्त्वपूर्ण पात्र हुन्, जुन महाभारतमा आधारित एक काकाविन कविता हो।

बाह्य कडीहरू

• बलरामसँग सम्बन्धित चित्र तथा श्रव्यदृश्यहरू विकिमिडिया कमन्समा रहेको छ।