पार्वती

पार्वती
मातृदेवी शक्ति, पोषण, भक्ति, मातृत्व, प्रजनन र सद्भावकी देवी शैव धर्मकी सर्वोच्च देवी
त्रिदेवी र पञ्च प्रकृतिको सदस्य
पार्वती र उनका पुत्र गणेश
अन्य नामहरू	उमा गौरी दुर्गा काली अपर्णा गिरिजा हैमवती अम्बिका भवानी
देवनागरी	पार्वती
आबद्ध	देवी शक्ति महादेवी त्रिदेवी सती दुर्गा काली नवदुर्गा महाविद्या मातृका
वासस्थान	कैलाश, मणिद्विप
मन्त्र	सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
बार	सोमबार र शुक्रबार
वाहन	सिंह र बाघ
धर्मग्रन्थहरू	देवीभागवत पुराण महाभागवत पुराण देवी माहात्म्य कालिका पुराण शाक्त उपनिषद् तन्त्रहरू
चाडपर्वहरू	नवरात्रि विजयादशमी तीज बतुकम्मा गौरी हब्बा गणगौर शितलषष्ठी जया पार्वती व्रत
वंशावली
अभिभावकहरू	हिमवान (पिता) मैनावती (माता)
भाइबहिनीहरू	गङ्गा (दिदी) मैनाक (दाइ)
रानी	शिव
सन्तानहरू	कार्तिकेय (पुत्र) गणेश (पुत्र)

पार्वती, जसलाई उमा र गौरीको नामले पनि चिनिन्छ, हिन्दु धर्मकी एक प्रमुख देवी हुन्। उनलाई शक्ति, ऊर्जा, पोषण, सद्भाव, प्रेम, सौन्दर्य, भक्ति र मातृत्वकी देवीका रूपमा पूजिन्छ। लक्ष्मी र सरस्वतीसँगै मिलेर उनले त्रिदेवी भनिने त्रिमूर्ति बनाउँछिन्।

महाकाव्य काल (४०० ईसा पूर्व – ४०० ईस्वी) मा देवीको रूपमा आफ्नो पहिलो उपस्थितिदेखि नै पार्वतीलाई मुख्यतया भगवान शिवकी अर्धाङ्गिनीको रूपमा चित्रण गरिएको छ। विभिन्न पुराणहरूका अनुसार, पार्वती शिवकी पहिलो पत्नी सतिदेवीको पुनर्जन्म हुन् जसले आफ्ना पिता दक्षले शिवको अपमान गरेपछि उनीसँगको पारिवारिक सम्बन्ध तोड्न आफ्नो शरीर त्याग गरेकी थिइन्। पार्वतीलाई प्रायः सती, उमा, काली र दुर्गा जस्ता अन्य देवीहरूसँग तुलना गरिन्छ र यस घनिष्ठ सम्बन्धका कारण उनीहरूलाई प्रायः एउटै मानिन्छ। यी कारणहरूले गर्दा उनीहरूका कथाहरू धेरै ठाउँमा एकआपसमा मिल्न जान्छन्। हिन्दु पौराणिक कथाहरूमा, पर्वतराज हिमवान र उनकी पत्नी मेनाको कोखबाट पार्वतीको जन्म हुनुलाई मुख्यतया शिवलाई उनको वैराग्य र तपस्याबाट बाहिर निकालेर विवाह र गृहस्थ जीवनको क्षेत्रमा ल्याउनका लागि गरिएको एक ब्रह्माण्डीय घटनाको रूपमा बुझिन्छ। शिवकी पत्नीको रूपमा, पार्वतीले जीवन-पुष्टि गर्ने र रचनात्मक शक्तिको प्रतिनिधित्व गर्छिन् जसले शिवको कठोर र संसार-त्यागी प्रकृतिलाई पूरक बनाउँछ। यसरी उनले हिन्दु दर्शनमा सन्यास र गृहस्थ जीवनका दुई ध्रुवहरूलाई सन्तुलनमा राख्छिन्। पार्वतीको पत्नी र माताको भूमिका उनको पौराणिक व्यक्तित्वको केन्द्र हो जहाँ उनले एक समर्पित जीवनसाथीको आदर्शलाई मूर्त रूप दिन्छिन् जसले आफ्नो पतिको प्रभाव क्षेत्रलाई समर्थन र विस्तार दुवै गर्छिन्। पार्वती आफ्नो मातृत्वका लागि पनि प्रसिद्ध छिन् जहाँ उनी प्रमुख हिन्दु देवताहरू गणेश र कार्तिकेयकी माता पनि हुन्।

दार्शनिक रूपमा, पार्वतीलाई शिवको शक्ति (दिव्य ऊर्जा वा सामर्थ्य) को रूपमा मानिन्छ जो ब्रह्माण्डलाई निरन्तरता दिने रचनात्मक शक्तिको प्रतिरूप हुन्। यस भूमिकामा, उनी केवल एक माता र पालनकर्ता मात्र नभएर ब्रह्माण्डीय ऊर्जा र प्रजनन क्षमताको मूर्त रूप पनि बन्छिन्। उनी शक्तिको त्यो स्रोत हुन् जसले शिवलाई ऊर्जावान बनाउँछ भने पार्वती बिना शिव अपूर्ण हुन्छन्। त्यसैले, पार्वतीको पौराणिक कथा केवल एक पत्नीको रूपमा उनको भूमिकामा मात्र सीमित नभई उनलाई जीवनलाई सक्रिय र जीवित राख्ने शक्तिको रूपमा उनको ब्रह्माण्डीय कार्यसँग पनि जोडिएको छ। विभिन्न शैव परम्पराहरूमा, पार्वतीलाई एक आदर्श भक्तको रूपमा पनि मानिन्छ र उनलाई शिवको अनुग्रह (कृपा) को अवतारको रूपमा हेरिन्छ जसले भक्तहरूको आध्यात्मिक मुक्तिका लागि केन्द्रीय भूमिका खेल्छिन्। उनी देवी-केन्द्रित शाक्त सम्प्रदायका प्रमुख देवताहरूमध्ये एक हुन् जहाँ उनलाई सर्वोच्च देवी महादेवीको एक परोपकारी पक्षको रूपमा मानिन्छ। साथै उनी दश महाविद्या र नवदुर्गा लगायत महादेवीका विभिन्न स्वरूपहरूसँग नजिकबाट जोडिएकी छिन्। पार्वतीका बारेमा प्राचीन पौराणिक साहित्यमा विस्तृत रूपमा पाइन्छ र उनका मूर्तिहरू तथा प्रतिमाहरू दक्षिण एसिया र दक्षिणपूर्वी एसियाका हिन्दु मन्दिरहरूमा जताततै अवस्थित छन्। उनी र शिवलाई समर्पित हिन्दु मन्दिरहरूमा उनलाई प्रतीकात्मक रूपमा योनीको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिन्छ।

शिव र पार्वतीलाई "उमामहेश्वर" को रूपमा; ११औँ शताब्दीको मूर्तिकला।

एलोरा गुफाहरूमा छैठौँ शताब्दीको भित्ते चित्र: कल्याणसुन्दर को एक दृश्य – शिव (दायाँ, चार हात भएका) र पार्वती (बायाँ, दुई हात भएकी) को विवाह।

यो पनि हेर्नुहोस्

• अखिलाण्डेश्वरी, भारतका तटीय क्षेत्रहरूमा पाइने पानीसँग सम्बन्धित देवी हुन्।

• अन्नपूर्णा, भोजन र पोषणकी देवी।

• मीनाक्षी, मदुरैमा पार्वतीको क्षेत्रीय रूप उनलाई मदुरैकी रानी पनि मानिन्छ।