त्रिमूर्ति

शिव (बायाँ), विष्णु (बीच), र ब्रह्मा (दायाँ)

हलेबिडुको होयसलेश्वर मन्दिरमा रहेको त्रिमूर्तिको कलाकृति

त्रिमूर्ति (अर्थ: 'तीन रूप' वा 'त्रित्व') हिन्दु धर्ममा परम दिव्यताका त्रित्व हुन्, जसमा ब्रह्माण्डको सृष्टि, स्थिति (पालन), र विनाशका कार्यहरूलाई तीन देवताका रूपमा मानवीकरण गरिएको छ। सामान्यतया, यी तीन देवताहरू सृष्टिकर्ताका रूपमा ब्रह्मा, पालनकर्ताका रूपमा विष्णु, र विनाशकर्ताका रूपमा शिव हुन्।

हिन्दु धर्मको ॐ (ओम्) प्रतीकलाई पनि त्रिमूर्तिको सङ्केतका रूपमा मानिन्छ, जहाँ यस शब्दका अ, उ, र म् ध्वनिहरूले क्रमशः सृष्टि, स्थिति र विनाशलाई सङ्केत गर्दछन् र यी सबै मिलेर ब्रह्मको प्रतिनिधित्व गर्दछन्। त्रिदेवी त्रिमूर्तिका तीन पत्नीहरूको समूह वा देवीहरूको त्रित्व हो।

विकास

ईसापूर्व चौथोदेखि बाह्रौँ शताब्दीसम्मको पौराणिक कालमा उत्तर-वैदिक धर्मको उदय र रमेशचन्द्र मजुमदारले "संश्लेषणात्मक हिन्दु धर्म" भनेको अवधारणाको विकास भएको थियो।

तल विष्णु पुराण (१.२.६६) को एक प्रसिद्ध श्लोक दिइएको छ जसमा ब्रह्मा, विष्णु र शिवलाई एउटै श्लोकमा उल्लेख गर्दै ब्रह्माण्डको सृष्टि, स्थिति र विनाशमा उनीहरूको भूमिकालाई उजागर गरिएको छ:

रूपाणि त्रीणि तत्रैव मूर्त्तिभेद-विभागतः ।
अजाम्येकांशम आत्मानं शिव-रूपेण तिष्ठति ॥
जगतः स्थिति-सन्धानं संहरन्ति युगे युगे ।
त्रयं ब्रह्म-महा-विष्णु-माहेश्वर-इति स्मृतम् ॥

अनुवाद: "यस प्रकार, एकै परम सत्ताले विभिन्न पक्षहरू ग्रहण गर्दै ब्रह्मा, विष्णु र महेश (शिव) गरी तीन रूपमा आफूलाई विभाजित गर्दछ। यसले विभिन्न युगहरूमा ब्रह्माण्डको सृष्टि, पालन र विनाश गर्दछ।"

यस कालखण्डमा धार्मिक एकरूपता थिएन र यसमा पुराना वैदिक आस्थाका अवशेषका रूपमा रहेका रूढिवादी वैदिक ब्राह्मणवादका साथै शैव धर्म, वैष्णव धर्म र शाक्त धर्म जस्ता विभिन्न साम्प्रदायिक धर्महरू समावेश थिए। यी सम्प्रदायहरू रूढिवादी दायरा भित्रै भए तापनि आफ्नै विशिष्ट अस्तित्व बोकेका थिए। यस कालको एउटा महत्त्वपूर्ण विशेषता भनेको रूढिवादी र साम्प्रदायिक स्वरूपहरू बीचको समन्वयको भावना हो।

यस मेलमिलापको भावनाको बारेमा आर. सी. मजुमदार भन्छन्:

यसको सबैभन्दा उल्लेखनीय अभिव्यक्ति त्रिमूर्तिको धार्मिक अवधारणामा पाउन सकिन्छ, अर्थात् परमेश्वरको ब्रह्मा, विष्णु र शिवका तीन रूपहरूमा प्रकटीकरण... तर यो प्रयासलाई पूर्ण रूपमा सफल मान्न सकिँदैन, किनकि ब्रह्माले शिव वा विष्णुको तुलनामा कहिल्यै प्रभुत्व पाउन सकेनन् र विभिन्न सम्प्रदायहरूले प्रायः त्रिमूर्तिलाई आफ्नै साम्प्रदायिक देवताका तीन स्वरूपका रूपमा बुझ्थे, जसलाई उनीहरू ब्रह्म वा अन्तिम सत्य मान्थे।

ब्रह्मा, विष्णु र शिवलाई एकै सत्ताका रूपमा पहिचान गर्ने कुरामा कूर्म पुराणमा जोड दिइएको छ। श्लोक १.६ मा ब्रह्मलाई त्रिमूर्तिको रूपमा पूजा गरिएको छ; श्लोक १.९ ले विशेष गरी तीन देवताहरूको एकतालाई सिकाउँछ र श्लोक १.२६ पनि सोही विषयसँग सम्बन्धित छ।

त्रित्वको विचारमा पश्चिमी चासोलाई ध्यानमा राख्दै इतिहासकार आर्थर लेभेलिन बासमले त्रिमूर्तिको पृष्ठभूमिलाई यसरी व्याख्या गर्छन्:

हिन्दु परम्पराले ब्रह्मालाई विष्णु र शिवलाई जस्तै गरी सर्वोच्च देवताको रूपमा कहिल्यै स्वीकार गरेको छ कि छैन भन्ने कुरामा केही शङ्का हुन सक्छ।

त्रिमूर्तिको अवधारणा मैत्री उपनिषद्मा पनि पाइन्छ, जहाँ तीन देवताहरूलाई उनका तीन सर्वोच्च स्वरूपका रूपमा व्याख्या गरिएको छ।

हिन्दु धर्मभित्रका दृष्टिकोणहरू

'त्रिमूर्ति' शब्दको अर्थ 'तीन स्वरूप' हो। त्रिमूर्तिमा ब्रह्मा सृष्टिकर्ता, विष्णु पालनकर्ता र शिव विनाशकर्ता हुन्।

ब्रह्म र ब्रह्मा बीचको भिन्नता छ: 'ब्रह्म' ले अन्तिम सत्यलाई बुझाउँछ भने 'ब्रह्मा'ले सृष्टिकर्ता देवतालाई बुझाउँछ।

शैव धर्म

एलिफेन्टा गुफामा सदाशिवका रूपमा त्रिमूर्ति

शैव धर्मावलम्बीहरूका अनुसार, शैव आगमका आधारमा शिवले पाँच कार्यहरू गर्छन्: सृष्टि, स्थिति, संहार, अनुग्रह र तिरोभाव। यीमध्ये पहिलो तीन कार्यहरू शिवका तीन स्वरूपहरूसँग सम्बन्धित छन्: सद्योजात (ब्रह्मा जस्तै), वामदेव (विष्णु जस्तै) र अघोर (रुद्र जस्तै)।

यसप्रकार, ब्रह्मा, विष्णु र रुद्र शिवभन्दा भिन्न देवताहरू नभई शिवकै स्वरूपहरू हुन्। ब्रह्मा/सद्योजातका रूपमा शिवले सृष्टि गर्छन्। विष्णु/वामदेवका रूपमा शिवले पालन गर्छन् र रुद्र/अघोरका रूपमा उनले संहार गर्छन्। यो अवधारणा शिव केवल "विनाशका देवता" हुन् भन्ने विचारको विपरीत छ। शिव सर्वोच्च ईश्वर हुन् र उनले सबै कार्यहरू गर्छन्, जसमा विनाश केवल एक पक्ष मात्र हो। तसर्थ, शैवहरूका लागि त्रिमूर्ति स्वयं शिवकै एक स्वरूप हो।

शैवहरू शिवलाई नै सर्वोच्च मान्छन्, जसले विभिन्न महत्त्वपूर्ण भूमिकाहरू निर्वाह गर्न उपयुक्त नाम र स्वरूपहरू ग्रहण गर्छन् र यी सबैभन्दा माथि (गुणातीत) रहन्छन्। शैव धर्ममा त्रिमूर्तिको एक प्रमुख दृश्य उदाहरण घारापुरी टापुमा रहेको एलिफेन्टा गुफाको 'त्रिमूर्ति सदाशिव' मूर्ति हो।

वैष्णव धर्म

कम्बोडियाको अङ्कोरवाटमा रहेको विष्णुको मूर्ति

विष्णु पुराणले विष्णुले सृष्टिका लागि ब्रह्माको रूपमा र विनाशका लागि रुद्र (शिव) को रूपमा अवतार लिने वर्णन गरे तापनि, वैष्णव धर्मले सामान्यतया त्रिमूर्तिको अवधारणालाई स्वीकार गर्दैन। यसको सट्टा, उनीहरू विष्णुका अवतारहरू जस्तै नृसिंह, राम, कृष्ण आदिमा विश्वास गर्छन्।

उनीहरू शिव र ब्रह्मा दुवैलाई विष्णुका स्वरूप मान्छन्। उदाहरणका लागि, द्वैत शाखाले विष्णुलाई मात्र सर्वोच्च ईश्वर मान्छ र शिवलाई उनको मातहतमा राख्छ। द्वैत विद्वान विजयिन्द्र तीर्थले १८ पुराणहरूलाई फरक रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनले वैष्णव पुराणहरूलाई सात्विक र शैव पुराणहरूलाई तामसिक मानेका छन् र सात्विक पुराणहरूलाई मात्र आधिकारिक मान्छन्।

दक्षिण भारतको श्री वैष्णव परम्पराले पुराणहरूमा वर्णन गरिएका सबै प्रमुख देवताहरू वास्तवमा विष्णुकै स्वरूप हुन् र सबै शास्त्रहरू उनैमा समर्पित छन् भन्ने मान्यता राख्छ।

शाक्त धर्म

स्त्री-केन्द्रित शाक्त धर्मले त्रिमूर्तिका प्रमुख भूमिकाहरू पुरुष देवताहरूलाई नभई तीन प्रमुख देवीहरूलाई सुम्पिएको छ: महासरस्वती (सृष्टिकर्ता), महालक्ष्मी (पालनकर्ता), र महाकाली (विनाशकर्ता)। त्रिमूर्तिको यो स्त्री स्वरूपलाई त्रिदेवी भनिन्छ। यसमा पुरुष देवताहरू (ब्रह्मा, विष्णु, शिव) लाई सर्वोच्च त्रिदेवीका सहायकका रूपमा मात्र राखिएको छ।

स्मार्त धर्म

स्मार्त धर्म हिन्दु धर्मको यस्तो शाखा हो जसले केवल एउटा देवतालाई मात्र नभई पाँच देवताहरूको समूहलाई महत्त्व दिन्छ। 'पञ्चायतन पूजा' प्रणाली, जसलाई नवौँ शताब्दीका दार्शनिक आदि शङ्कराचार्यले स्मार्त ब्राह्मणहरू माझ लोकप्रिय बनाएका थिए, जसमा शिव, विष्णु, ब्रह्मा (वा गणपति), शक्ति र सूर्य गरी पाँच देवताहरूको पूजा गरिन्छ। आदि शङ्कराचार्यले पछि कार्तिकेयलाई पनि थपेर यसलाई छ (षड्मत) बनाएका थिए।

शङ्कराचार्यले मुख्यतया छ वटा प्रमुख सम्प्रदायका देवताहरूलाई समान स्तरमा ल्याउन र एकता कायम गर्न यो सुधारिएको प्रणालीको प्रवर्द्धन गरेका थिए। शङ्कराचार्यद्वारा प्रचारित अद्वैत दर्शनले यीमध्ये कुनै एकलाई आफ्नो इष्टदेवका रूपमा रोज्न र साथसाथै अन्य चार देवताहरूलाई पनि त्यही सर्वव्यापी ब्रह्मका विभिन्न स्वरूपका रूपमा पूजा गर्न सम्भव बनाएको छ।

बाह्य कडीहरू

• त्रिमूर्तिसँग सम्बन्धित चित्र तथा श्रव्यदृश्यहरू विकिमिडिया कमन्समा रहेको छ।