सामग्रीमा जानुहोस्

ब्रह्मा

कडीहरू सम्पादन गर्नुहोस्
विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
ब्रह्मा
ब्रह्माण्डका सृष्टिकर्ता सृष्टि, ज्ञान र वेदका देवता[१]
त्रिमूर्तिको सदस्य
ऐहोल, कर्नाटकको सातौँ शताब्दीको ब्रह्माको मूर्ति
अन्य नामहरूस्वयम्भू, विरिञ्चि, प्रजापति
देवनागरीब्रह्मा
आबद्धत्रिमूर्ति, देव
वासस्थानब्रह्मालोक
मन्त्रॐ वेदात्मनाय विद्महे हिरण्यगर्भाय धीमही तन्नो ब्रह्मा प्रचोदयात्
ॐ ब्रह्मणे नम:
अस्त्रब्रह्मास्त्र, ब्रह्मशिरस्त्र
प्रतीककमल, वेद, जपमाला, कमण्डलु
वाहनहंस
चाडपर्वहरूकार्तिक पूर्णिमा
वंशावली
रानीसावित्री (सरस्वती वा गायत्रीसँग पहिचान गरिएको)
सन्तानहरूमानसपुत्रहरू लगायत:

ब्रह्मा हिन्दु धर्मको एक प्रमुख देवता हुन् जसलाई त्रिमूर्ति भित्र "सृष्टिकर्ता" भनेर चिनिन्छ। यो त्रिमूर्ति सर्वोच्च दिव्यताको त्रयी हो जसमा विष्णु र शिव पनि समावेश छन्।[२][३][४] उनी सम्पूर्ण सृष्टिको निर्माण, ज्ञान तथा वेदहरूसँग सम्बन्धित छन्।[५][६][७][८] ब्रह्मालाई सृष्टि कथाहरूमा प्रमुख रूपमा उल्लेख गरिएको छ। केही पुराणहरूमा उनी हिरण्यगर्भ भनिने सुनौलो गर्भबाट आफैँ सृष्टि भएका थिए।

ब्रह्मालाई प्रायः वैदिक देवता प्रजापतिसँग पहिचान गरिन्छ।[९] उत्तर-वैदिक कालमा, ब्रह्मा एक प्रमुख देवता थिए र उनको सम्प्रदाय अस्तित्वमा थियो; यद्यपि, ७औँ शताब्दीसम्ममा उनले आफ्नो महत्त्व गुमाइसकेका थिए। उनलाई विष्णु, शिव, र महादेवी जस्ता अन्य प्रमुख देवताहरूले ओझेलमा पारेका थिए[१०] र उनलाई एक गौण सृष्टिकर्ताको भूमिकामा घटुवा गरिएको थियो, जसलाई प्रमुख देवताहरूद्वारा सिर्जना गरिएको मानिन्थ्यो।[११][१२][१३]

ब्रह्मालाई सामान्यतया रातो वा सुनौलो वर्ण भएको, दाह्री पालेको र चारवटा टाउको तथा हातहरू भएको देवताको रूपमा चित्रण गरिन्छ। उनका चारवटा टाउकोले चार वेदलाई प्रतिनिधित्व गर्छन् र ती टाउकाहरू चारै दिशातर्फ फर्किएका हुन्छन्।[१४] उनी कमलको फूलमा विराजमान हुन्छन् र उनको वाहन हंस हो। धर्मशास्त्रहरूका अनुसार, ब्रह्माले आफ्ना सन्तानहरू आफ्नो मानस (मन) बाट सिर्जना गरेका थिए, त्यसैले उनीहरूलाई मानसपुत्र भनिन्छ।[१५][१६]

समसामयिक हिन्दु धर्ममा, ब्रह्मालाई अन्य देवताहरू जस्तो लोकप्रिय रूपमा पूजा गरिँदैन र त्रिमूर्तिका अन्य दुई सदस्यहरूको तुलनामा उनको महत्त्व निकै कम छ। ब्रह्मालाई प्राचीन ग्रन्थहरूमा सम्मान गरिएको भएतापनि, उनको पूजाका लागि समर्पित कुनै महत्त्वपूर्ण सम्प्रदायको अभावका कारण भारतमा उनलाई प्राथमिक देवताको रूपमा विरलै पूजा गरिन्छ।[१७] भारतमा उनीप्रति समर्पित थोरै मात्र मन्दिरहरू छन् जसमध्ये राजस्थानको ब्रह्मा मन्दिर, पुष्कर सबैभन्दा प्रसिद्ध छ।[१८] केही ब्रह्मा मन्दिरहरू भारतबाहिर पनि पाइन्छन्, जस्तै बैङ्ककको इरावन मन्दिर, जुन थाई बौद्ध समुदायमा अत्यन्त लोकप्रिय छ।[१९]

प्रतिमा लक्षण

[सम्पादन गर्नुहोस्]
बायाँ: १९औँ शताब्दीको चित्र जसमा चार टाउको भएका ब्रह्मालाई वृद्ध मानिसको रूपमा देखाइएको छ, उनले कमल, पाण्डुलिपि (वेद) र एक अर्घौतो समातेका छन्; दायाँ: कर्नाटकको बादामी गुफा मन्दिरमा छैटौँ शताब्दीको ब्रह्माको मूर्ति जसमा उनलाई अधबैँसे मानिसको रूपमा कलम, अर्घौतो र माला समातेको देखाइएको छ; तल: १०-११औँ शताब्दीको चन्देल कालीन मूर्तिकला जसमा ब्रह्मा र उनकी अर्धाङ्गिनी सरस्वतीलाई चित्रण गरिएको छ, चित्रगुप्त (सूर्य) मन्दिर, खजुराहो।

ब्रह्मालाई परम्परागत रूपमा चारवटा टाउको र चारवटा हातका साथ चित्रण गरिन्छ।[२०] उनका प्रत्येक मुखले एक दिशाको प्रतिनिधित्व गर्छन्। उनका हातहरूमा कुनै अस्त्र नभएतापनि उनका हातहरूमा ज्ञान र सृष्टिका प्रतीकहरू हुन्छन्। एउटा हातमा उनले वेदको पवित्र ग्रन्थ समात्छन्, अर्को हातमा उनले ब्रह्माण्ड सृजना गर्ने समयको प्रतीकको रूपमा 'माला' समात्छन्, अर्को हातमा 'स्रुक' — यज्ञको अग्निमा आहुति दिने एक अर्घौतो समात्छन् भने अर्को हातमा एउटा 'कमण्डलु' — जलको भाँडो समात्छन् जसले सबै सृष्टि उत्पन्न हुने स्रोतलाई जनाउँछ।[२१][२२] उनका चारवटा मुखबाट चार वेदको उत्पत्ति भएको मानिन्छ।[७] उनलाई प्रायः सेतो दाह्री भएको रूपमा देखाइन्छ, जसले उनको ऋषि जस्तै अनुभवलाई झल्काउँछ। उनी कमलको फूलमा बस्छन्, सेतो (वा रातो र गुलाबी) वस्त्र लगाउँछन् र उनको नजिकै उनको वाहन हंसलाई देख्न सकिन्छ।[२०][२३]

मूर्ति र मन्दिर निर्माणका लागि संस्कृतको प्राचीन निर्देशिका 'मानससार' को ५१औँ अध्यायमा ब्रह्माको मूर्ति सुनौलो रङको हुनुपर्ने उल्लेख छ।[२४] उक्त ग्रन्थले ब्रह्माको मूर्तिको चारवटा मुख र हात हुनुपर्ने, जटा-मुकुट-मण्डित (तपस्वीको जटा भएको कपाल) हुनुपर्ने र मुकुट लगाउनुपर्ने सिफारिस गरेको छ।[२४] उनका दुईवटा हातहरू अभय र वरद मुद्रामा हुनुपर्छ भने अन्य हातहरूमा 'कुण्डिका' (कमण्डलु), 'अक्षमाला' (जपमाला), सानो 'स्रुक' र ठूलो 'स्रुवा' (यज्ञमा प्रयोग हुने दुई प्रकारका अर्घौतो) देखाइनुपर्छ।[२४] सो ग्रन्थले मूर्तिको विभिन्न अनुपातको विवरण दिँदै आभूषणहरूको वर्णन गर्छ र मूर्तिले तल्लो वस्त्रको रूपमा 'चीर' (रूखको बोक्राको पट्टी) लगाउनुपर्ने र उनी एक्लै वा देवी सरस्वतीका साथमा हुनुपर्ने सुझाव दिन्छ। ब्रह्मा मुख्यतया यज्ञ र ज्ञानको वैदिक संस्कृतिसँग सम्बन्धित छन्। केही वैदिक यज्ञहरूमा, ब्रह्मालाई कर्मकाण्डको निरीक्षण गर्न प्रजापतिको रूपमा आह्वान गरिन्छ।

ब्रह्माकी पत्नी देवी सरस्वती हुन्।[२५][२६] उनी ब्रह्माको शक्तिको स्वरूप, सृष्टिको माध्यम र उनका कार्यहरूलाई निर्देशित गर्ने ऊर्जा हुन्।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

[सम्पादन गर्नुहोस्]
  1. ↑ "Brahma, Brahmā, Brāhma: 66 definitions", Wisdomlib.org, ६ जुन २०२२, मूलबाट ५ अगस्ट २०२२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ५ अगस्ट २०२२।
  2. ↑ White, David (२००६), Kiss of the Yogini, University of Chicago Press, पृ: 4, 29, आइएसबिएन 978-0226894843।
  3. ↑ Jan Gonda (1969), The Hindu Trinity अभिलेखिकरण २५ अप्रिल २०२० वेब्याक मेसिन, Anthropos, Bd 63/64, H 1/2, pp. 212–226.
  4. ↑ Jan Gonda (1969), The Hindu Trinity अभिलेखिकरण २५ अप्रिल २०२० वेब्याक मेसिन, Anthropos, Bd 63/64, H 1/2, pp. 218–219.
  5. ↑ N.A (१९६०), THE VAYU PURANA PART. 1, MOTILAL BANARSIDASS PUBLISHERS PVT. LTD, DELHI, पृ: 174 (26.31)।
  6. ↑ Coulter, Charles Russell; Turner, Patricia (२०१३), Encyclopedia of Ancient Deities, Routledge, पृ: २४०, आइएसबिएन 978-1-135-96397-2।, उद्धरण: "एक सृष्टिकर्ता देवताको रूपमा, ब्रह्माले आफ्नो पौराणिक इतिहासको आधार पुरुषबाट प्राप्त गरेका थिए। ब्राह्मण कालमा, हिन्दु त्रिमूर्तिलाई सिर्जनाको विशेषताका साथ ब्रह्मा, विनाशको विशेषताका साथ शिव र संरक्षणको विशेषताका साथ विष्णुद्वारा प्रतिनिधित्व गरिएको थियो।"
  7. 1 2 Sullivan, Bruce (१९९९), Seer of the Fifth Veda: Kr̥ṣṇa Dvaipāyana Vyāsa in the Mahābhārata, Motilal Banarsidass, पृ: 85–86, आइएसबिएन 978-8120816763।
  8. ↑ Holdrege, Barbara (२०१२), Veda and Torah: Transcending the Textuality of Scripture, State University of New York Press, पृ: 88–89, आइएसबिएन 978-1438406954।
  9. ↑ Leeming, David (२००९), Creation Myths of the World (2nd संस्करण), Bloomsbury Academic, पृ: १४६, आइएसबिएन 978-1598841749।;
    डेभिड लिमिङ (२००५), 'द अक्सफोर्ड कम्प्यानियन टु वर्ल्ड माइथोलोजी', अक्सफोर्ड युनिभर्सिटी प्रेस, आइएसबिएन ९७८-०१९५१५६६९०, पृष्ठ ५४, उद्धरण: "विशेष गरी वेदान्त हिन्दु दर्शनमा, ब्रह्म नै परम् सत्य हुन्। उपनिषद्हरूमा, ब्रह्म शाश्वत पहिलो कारण बन्छन्, जो जताततै उपस्थित छन् र कतै पनि छैनन्, सधैँ छन् र कहिल्यै छैनन्। ब्रह्म ब्रह्मा, विष्णु र शिवमा अवतारित हुन सक्छन्। अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, जे जति अस्तित्वमा छन्, ती सबै ब्रह्मकै कारण हुन्। यस अर्थमा, हिन्दु धर्म अन्ततः एकेश्वरवादी वा अद्वैतवादी हो, जहाँ सबै देवताहरू ब्रह्मकै पक्षहरू हुन्"; साथै पृष्ठ १८३-१८४ हेर्नुहोस्, उद्धरण: "प्रजापति, जो स्वयं सृष्टिकर्ता देवता ब्रह्माका स्रोत हुन् – एक अर्थमा, ब्रह्मका अवतार (...) मोक्ष, पारलौकिक निरपेक्ष ब्रह्म र आन्तरिक निरपेक्ष आत्मा बीचको सम्बन्ध।"
  10. ↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; Dalal1 नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
  11. ↑ Achuthananda, Swami (२७ अगस्ट २०१८), The Ascent of Vishnu and the Fall of Brahma (अङ्ग्रेजीमा), Relianz Communications Pty Ltd, आइएसबिएन 978-0-9757883-3-2।
  12. ↑ Kramrisch, Stella (१९९४), The Presence of Siva, Princeton University Press, पृ: 205–206, आइएसबिएन 978-0691019307।
  13. ↑ Pattanaik, Devdutt (सेप्टेम्बर २०००), The Goddess in India:The Five Faces of the Eternal Feminine (अङ्ग्रेजीमा), Inner Traditions / Bear & Co, आइएसबिएन 978-0-89281-807-5।
  14. ↑ Carrasco, David; Warmind, Morten; Hawley, John Stratton; Reynolds, Frank; Giarardot, Norman; Neusner, Jacob; Pelikan, Jaroslav; Campo, Juan et al. (१९९९), Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions (अङ्ग्रेजीमा), Edited by Wendy Doniger, United States: Merriam-Webster, पृ: 140, आइएसबिएन 9780877790440।
  15. ↑ Dalal, Roshen (१८ अप्रिल २०१४), The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths (अङ्ग्रेजीमा), Penguin UK, आइएसबिएन 9788184753967।
  16. ↑ चार्ल्स कुल्टर र प्याट्रिसिया टर्नर (२०००), 'इन्साइक्लोपिडिया अफ एन्सिएन्ट डिटिज', रुटलेज, आइएसबिएन ९७८-०७८६४०३१७२, पृष्ठ २५८, उद्धरण: "जब ब्रह्मालाई सर्वोच्च देवताको रूपमा स्वीकार गरिन्छ, तब कामदेव उनको हृदयबाट उत्पन्न भएको भनिन्छ।"
  17. ↑ Morris, Brian (२००५), Religion and Anthropology: A Critical Introduction, Cambridge University Press, पृ: १२३, आइएसबिएन 978-0521852418।
  18. ↑ Charkravarti, SS (२००१), Hinduism, a Way of Life, Motilal Banarsidass, पृ: १५, आइएसबिएन 978-8120808997।
  19. ↑ London, Ellen (२००८), Thailand Condensed: 2,000 Years of History & Culture, Marshall Cavendish, पृ: ७४, आइएसबिएन 978-9812615206।
  20. 1 2 Kenneth Morgan (1996), The Religion of the Hindus, Motilal Banarsidass, आइएसबिएन ९७८-८१२०८०३८७९, page 74
  21. ↑ Roshen Dalal (२०१०), The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths, Penguin Books, पृ: 66–67, आइएसबिएन 978-0-14-341517-6, मूलबाट ३१ मार्च २०२४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १० अक्टोबर २०१७।
  22. ↑ Thomas E. Donaldson (२००१), Iconography of the Buddhist Sculpture of Orissa, Abhinav, पृ: ९९, आइएसबिएन 978-81-7017-406-6, मूलबाट ३१ मार्च २०२४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १० अक्टोबर २०१७।
  23. ↑ Philip Wilkinson and Neil Philip (2009), Mythology, Penguin, आइएसबिएन ९७८-०७५६६४२२११, page 156
  24. 1 2 3 PK Acharya, A summary of the Mānsāra, a treatise on architecture and cognate subjects, PhD Thesis awarded by Rijksuniversiteit te Leiden, published by BRILL, ढाँचा:Oclc, page 50
  25. ↑ Elizabeth Dowling and W George Scarlett (2005), Encyclopedia of Religious and Spiritual Development, SAGE Publications, आइएसबिएन ९७८-०७६१९२८८३६ page 204
  26. ↑ David Kinsley (1988), Hindu Goddesses: Vision of the Divine Feminine in the Hindu Religious Traditions, University of California Press, आइएसबिएन ०-५२००६३३९२, pages 55-64

बाह्य कडीहरू

[सम्पादन गर्नुहोस्]
"https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=ब्रह्मा&oldid=1347361" बाट अनुप्रेषित