काली

यो लेख महादेवीको रूपको बारेमा हो। समय र मृत्युकी सर्वोच्च देवीको लागि महाकाली हेर्नुहोस्। देवीको शुभ रूपको लागि भद्रकाली हेर्नुहोस्। हिन्दु धर्मको दुष्ट इकाईको लागि कलि (असुर) हेर्नुहोस्। अन्य प्रयोगका लागिको लागि काली (स्पष्टता) हेर्नुहोस्।

काली
समय, मृत्यु र विनाशकी देवी
१० महाविद्याहरूको सदस्य
राजा रवि वर्माद्वारा निर्मित काली को चित्र
आबद्ध	शक्ति महादेवी दुर्गा पार्वती महाकाली महाविद्या
वासस्थान	श्मशान, युद्धभूमि, मणिद्वीप
मन्त्र	ॐ जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी दुर्गा शिवा क्षमा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तुते ॐ काली काली महाकाली कालिके परमेश्वरी सर्वानन्दकरे देवी नारायणि नमोऽस्तुते ॐ क्रीं कालिकायै नमः
अस्त्र	खड्ग, त्रिशूल
बार	मङ्गलबार र शुक्रबार
वाहन	स्याल
धर्मग्रन्थहरू	देवीभागवत पुराण, देवी माहात्म्य, कालिका पुराण, शाक्त उपनिषद्, तन्त्र शास्त्रहरू
लिङ्ग	महिला
चाडपर्वहरू	काली पूजा नवरात्रिको सातौँ दिन काली चौदश
रानी	शिव

काली जसलाई कालिका पनि भनिन्छ, हिन्दु धर्मकी एक प्रमुख देवी हुन्, जो मुख्य रूपमा समय, मृत्यु र विनाशसँग सम्बन्धित छिन्। कालीलाई पराज्ञानसँग पनि जोडिन्छ र उनी १० महाविद्याहरू मध्ये प्रथम देवी हुन्, जसले मुक्ति प्रदान गर्ने ज्ञान प्रदान गर्छन्। धेरै हिन्दु देवीहरू मध्ये कालीलाई सबैभन्दा प्रसिद्ध मानिन्छ। उनी हिन्दु तान्त्रिक र कालीकुल उपासना परम्पराका प्रमुख देवी हुन् र हिन्दु धर्मका देवी-केन्द्रित सम्प्रदायहरूका साथै शैव धर्ममा पनि एक केन्द्रीय पात्र हुन्। कालीलाई मुख्यतया दिव्य माता, जगन्माता र दिव्य स्त्री ऊर्जाको रूपमा पूजा गरिन्छ।

कालीको उत्पत्ति भारतीय उपमहाद्वीपमा पूर्व-वैदिक र वैदिक युगका देवी उपासना परम्पराहरूमा फेला पार्न सकिन्छ। व्युत्पत्तिशास्त्रको आधारमा 'काली' शब्दले समयलाई शासन गर्ने वा 'कालो' भन्ने बुझाउँछ। संस्कृत साहित्यमा कालीको पहिलो प्रमुख उपस्थिति छैटौँ शताब्दीको ग्रन्थ देवी माहात्म्य मा भएको थियो। काली धेरै पौराणिक कथाहरूमा देखा पर्छिन्, जसमध्ये सबैभन्दा लोकप्रिय कथा असुर रक्तबीजलाई हराउन देवी दुर्गाको क्रोधबाट कालीको उत्पत्ति भएको सन्दर्भ रहेको छ। कालीको डरलाग्दो रूपले उनलाई अन्य देवीहरू भन्दा अद्वितीय बनाउँछ र यसले रगत, मृत्यु र विनाश जस्ता कठोर सांसारिक यथार्थहरूलाई अँगालेको र मूर्त रूप दिएको सङ्केत गर्दछ।

आफ्ना भक्तहरूलाई आमाप्रति बच्चाको जस्तो दृष्टिकोण राख्नेहरूका लागि कालीले सुरक्षा र मोक्ष प्रदान गर्ने बताइन्छ। कालीको मातृ स्वभावको प्रशंसा गर्ने भक्ति गीत र कविताहरू बङ्गालमा निकै लोकप्रिय छन्, जहाँ उनलाई दिव्य माताको रूपमा व्यापक रूपमा पूजा गरिन्छ। शाक्त र तान्त्रिक परम्पराहरूले कालीलाई अन्तिम सत्य वा ब्रह्मको रूपमा पनि पूजा गर्छन्। आधुनिक समयमा, काली महिलाहरूको लागि सशक्तिकरणको प्रतीकको रूपमा पनि उदाएकी छिन्।

इतिहास

यद्यपि काली शब्दको उल्लेख अथर्ववेद जति नै पुरानो समयदेखि पाइन्छ, तर यसलाई नामको रूपमा पहिलो पटक काठक गृह्य सूत्र (१९.७) मा प्रयोग गरिएको थियो। कालीको उत्पत्ति एक तान्त्रिक र गैर-वैदिक देवीको रूपमा भएको हो। उनको जरा सम्भवतः आर्य-पूर्व कालसँग जोडिएको छ। भारतविद् वेन्डी डनिगरका अनुसार, कालीको उत्पत्ति दक्षिण एसियाका पूर्व-वैदिक ग्रामीण, जनजाति र पहाडी संस्कृतिहरूका देवीदेवताहरूबाट भएको मान्न सकिन्छ, जसलाई बिस्तारै संस्कृतिक परम्पराहरूले आत्मसात् गर्दै रूपान्तरण गरेका थिए।

पौराणिक कथाहरू

कालीको सबैभन्दा प्रसिद्ध उपस्थिति छैटौँ शताब्दीको ग्रन्थ देवी माहात्म्यम्'को युद्धभूमिमा देखिन्छ। यस ग्रन्थको पहिलो अध्यायकी अधिष्ठात्री देवी महाकाली हुन्, जो निद्रामा रहेका विष्णुको शरीरबाट योगनिद्राको रूपमा प्रकट भई उनलाई जगाउँछिन्। यो दुई असुरहरू (दानव), मधु-कैटभबाट ब्रह्मा र विश्वको रक्षा गर्नका लागि गरिएको थियो। विष्णु ब्युँझिएपछि उनले दुई असुरहरू विरुद्ध युद्ध सुरु गर्छन्। लामो समयसम्म युद्ध गर्दा पनि ती दानवहरू अपराजित रहेपछि महाकालीले उनीहरूलाई मोहित पार्न महामायाको रूप धारण गर्छिन्। जब मधु र कैटभ महाकालीद्वारा मोहित भए, तब विष्णुले उनीहरूको वध गर्छन्।

पछिल्ला अध्यायहरूमा, कालीद्वारा विनाश गरिएका अन्य दुई असुरहरूको कथा पाइन्छ। चण्ड र मुण्डले देवी कौशिकीमाथि आक्रमण गर्छन्। कौशिकी यति क्रुद्ध हुन्छिन् कि उनको अनुहार कालो हुन्छ र उनको निधारबाट काली प्रकट हुन्छिन्। कालीको रूप गाढा नीलो, दुब्लो शरीर, गडेका आँखा, बाघको छालाको साडी र मानव टाउकाको माला पहिरिएको वर्णन गरिएको छ। उनले तुरुन्तै ती दुई असुरहरूलाई पराजित गर्छिन्। पछि सोही युद्धमा, असुर रक्तबीज अपराजित रहन्छ किनभने उसको रगतको प्रत्येक थोपा भुइँमा खस्दा उसकै जस्तो अर्को प्रतिरूप जन्मने शक्ति उसमा थियो। युद्धभूमिमा रक्तबीजका अनगिन्ती प्रतिरूपहरू देखा पर्छन्। अन्ततः कालीले उसको रगत भुइँमा खस्नुअघि नै पिएर अनगिन्ती प्रतिरूपहरूलाई खाएर उसलाई पराजित गर्छिन्। कालीले "दुर्गाको मूर्त क्रोध र उनको उग्रता" लाई प्रतिनिधित्व गर्छिन्।

अन्य उत्पत्ति कथाहरूमा पार्वती र शिव संलग्न छन्। पार्वतीलाई सामान्यतया सौम्य र मैत्री देवीको रूपमा चित्रण गरिन्छ। लिङ्ग पुराणका अनुसार, शिवले पार्वतीलाई असुर दारुकलाई पराजित गर्न अनुरोध गर्छन्, जसले केवल एक महिलाले मात्र वध गर्न सक्ने वरदान पाएको थियो। पार्वती शिवको शरीरमा विलीन हुन्छिन् र दारुक तथा उसको सेनालाई हराउन कालीको रूपमा पुनः प्रकट हुन्छिन्। उनको रगतको तिर्खा नियन्त्रण बाहिर जान्छ, जुन शिवको हस्तक्षेपपछि मात्र शान्त हुन्छ। वामन पुराणमा काली र पार्वतीको सम्बन्धको अर्को संस्करण छ। जब शिवले पार्वतीलाई "काली" (गाढा नीलो वर्णकी) भनेर सम्बोधन गर्छन्, उनी निकै अपमानित महसुस गर्छिन्। पार्वती आफ्नो कालो वर्ण हटाउन तपस्या गर्छिन् र 'गौरी' (स्वर्ण वर्णकी) बन्छिन्। उनको शरीरको कालो खोल कौशिकी बन्छ, जसले क्रुद्ध हुँदा कालीको सिर्जना गर्छिन्।

देवीभागवत पुराणमा, असुर शुम्भ र निशुम्भसँग युद्ध गर्दा क्रोधका कारण काली कालो वर्णको भएको उल्लेख छ।

रक्तबीजको वध

कालीको सबैभन्दा प्रसिद्ध दन्त्यकथामा, दुर्गा र उनका सहायक मातृकाहरूले असुर रक्तबीजलाई नष्ट गर्ने प्रयासमा विभिन्न हतियारले प्रहार गर्छन्। तर उनीहरूले परिस्थिति झन् खराब हुँदैछ भनेर चाँडै थाहा पाउँछन्, किनभने रक्तबीजको शरीरबाट खस्ने रगतको प्रत्येक थोपाबाट उसको अर्को प्रतिरूप जन्मिरहेको हुन्छ। युद्धभूमि बिस्तारै उसको प्रतिरूपहरूले भरिन्छ। दुर्गाले ती असुरहरूसँग लड्न कालीलाई आह्वान गर्छिन्। यो प्रसङ्ग देवी माहात्म्यम्मा वर्णन गरिएको छ, जहाँ कालीलाई डरलाग्दो रूपमा, बाघको छाला पहिरिएको र हातमा तरबार र पाश लिएको चित्रण गरिएको छ। उनका आँखा गहिरा र राता छन् भने जिब्रो बाहिर निकालिएको छ, जसले रक्तबीजको रगत भुइँमा झर्नुअघि नै थापेर प्रतिरूपहरू बन्न दिँदैनन्।

कालीले रक्तबीज र उसका प्रतिरूपहरूलाई भक्षण गर्छिन् र मारिएका शवहरूमाथि नृत्य गर्छिन्। देवी माहात्म्य को यस संस्करणमा, कालीलाई एक 'मातृका' र दुर्गाको शक्तिको रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ। उनलाई असुर चण्ड र मुण्डको वध गरेको हुनाले चामुण्डाको उपाधि दिइएको छ। चामुण्डालाई प्रायः कालीको रूपमा चिनिन्छ र उनी रूप र स्वभावमा काली जस्तै छिन्।<

बाह्य कडीहरू

• काली — इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका मा