सामग्रीमा जानुहोस्

इन्द्र

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
इन्द्र
इन्द्र, पर्जन्य
इन्द्रको तामाको सुनौलो मूर्ति, लगभग १६औँ शताब्दी
अन्य नामहरूदेवेन्द्र, महेन्द्र, सुरेन्द्र, सुरपति, सुरेश, देवेश, देवराज, अमरेश, वेन्धन
आबद्धआदित्य, देव, दिक्पाल, पर्जन्य
वासस्थानअमरावती, स्वर्गको इन्द्रलोकको राजधानी[१]
मन्त्रॐ इन्द्रदेवाय नमः।
ॐ सहस्राक्षाय विद्महे सहस्रमुष्काय धीमहि तन्न इन्द्रः प्रचोदयात्।
ॐ सत्यस्य सूनवे विद्महे शवसस्पुत्राय धीमहि तन्नो वृद्धश्रवाः प्रचोदयात्।
अस्त्रवज्र, अस्त्र, इन्द्रास्त्र
प्रतीकहरूवज्र, इन्द्रजाल
बारआइतबार
वाहनउच्चैःश्रवा (सेतो घोडा), दुईवटा पहेँला घोडा जोतिएको दिव्य रथ, ऐरावत (सेतो हात्ती)
धर्मग्रन्थहरूवेद, पुराण, उपनिषद्
लिङ्गपुरुष
चाडपर्वहरूइन्द्र जात्रा, इन्द्र विला, रक्षाबन्धन, लोहरी, साउन, दीपावली
वंशावली
अभिभावकहरूवैदिक:
द्यौस र पृथ्वी;
वा
त्वष्टा र उनकी पत्नी
इतिहास-पुराण:
कश्यप र अदिति[२][३]
भाइबहिनीहरूवैदिक:
अग्नि र विष्णु (दाजुभाइ)
उषा र रात्रि (दिदीबहिनी)
इतिहास-पुराण: आदित्य, रुद्र (दाजुभाइ)
रानीशची
सन्तानहरू
समतुल्यहरू
बौद्धशक्र

इन्द्र मौसमका वैदिक देवता हुन्, जसलाई हिन्दु धर्ममा देवताहरू[४] र स्वर्गका राजा मानिन्छ। उनी आकाश, बिजुली, मौसम, गर्जन, आँधीबेहरी, वर्षा, नदीको बहाव र युद्धसँग सम्बन्धित छन्।[५][६][७][८]

इन्द्र ऋग्वेदमा सबैभन्दा बढी उल्लेख गरिएका देवता हुन्।[९] उनलाई व्यवस्थाका देवताको रूपमा उनको शक्तिको लागि र मानवीय समृद्धि र सुखमा बाधा पुर्‍याउने वृत्र नामक असुरलाई वध गर्ने व्यक्तिका रूपमा पुजिन्छ। इन्द्रले वृत्र र उसका "छल गर्ने शक्तिहरू" लाई नष्ट गर्छन् र मानव जातिको उद्धारकर्ताको रूपमा वर्षा र प्रकाश ल्याउँछन्।[८][१०]

उत्तर-वैदिक भारतीय साहित्यमा इन्द्रको महत्त्व केही घटेको भए तापनि विभिन्न धार्मिक विवरणहरूमा उनी अझै पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। उनलाई एक शक्तिशाली नायकको रूपमा चित्रण गरिन्छ।[११]

विष्णु पुराणका अनुसार, इन्द्र एक पदवी हो जुन प्रत्येक मन्वन्तरमा परिवर्तन हुन्छ। प्रत्येक मन्वन्तरको आफ्नै इन्द्र हुन्छ र वर्तमान मन्वन्तरका इन्द्रलाई पुरन्धर भनिन्छ।[१२][१३][१४]

इन्द्रलाई बौद्ध[१५][१६] र जैन[१७] ग्रन्थहरूमा पनि चित्रण गरिएको छ। बौद्ध परम्परामा इन्द्र संसार भित्रको देव लोकमा शासन गर्छन्।[१८] यद्यपि, उत्तर-वैदिक हिन्दु ग्रन्थहरूमा झैँ बौद्ध ग्रन्थहरूमा पनि इन्द्रलाई कहिलेकाहीँ उपहासको पात्र बनाइएको छ र पुनर्जन्म भोग्ने देवताको रूपमा देखाइएको छ।[१८] जैन परम्परामा, इन्द्र देवताहरूका राजा नभई स्वर्ग-लोकमा बस्ने अतिमानवहरूका राजा भएको देखाइएको छ।[१९] उनी र उनकी पत्नी इन्द्राणी जैन तीर्थङ्करको जीवनका शुभ क्षणहरू मनाउन देखा पर्छन्।[२०][२१] इन्द्रलाई युनानी पौराणिक कथाका जेउस वा रोमन पौराणिक कथाका जुपिटरसँग तुलना गरिन्छ। इन्द्रका शक्तिहरू अन्य भारोपेली देवताहरू जस्तै नर्वेली ओडिन, स्लाभिक पेरुन र थोरसँग मिल्दाजुल्दा छन्।[८][२२][२३]

इन्द्रको प्रतिमा लक्षणमा उनलाई आफ्नो वज्र लिएको र आफ्नो वाहन ऐरावतमा सवार भएको देखाइन्छ।[२४] इन्द्रको निवास स्वर्गको राजधानी सहर अमरावतीमा रहेको छ, यद्यपि उनी मेरु पर्वतसँग पनि सम्बन्धित छन्।[१८][२५]

प्रतिमा

[सम्पादन गर्नुहोस्]
इन्द्रको प्रतिमामा उनले हातमा वज्र र तरवार लिएको देखाइन्छ। यसका साथै उनलाई आफ्नो हात्ती ऐरावत माथि सवार भएको देखाइन्छ, जसले उनको देवताहरूको राजा हुनुको विशेषतालाई पुष्टि गर्दछ। कहिलेकाहीँ उनीसँग उनकी पत्नी शची पनि हुन्छिन्। बायाँ: इन्द्रको तामाको सुनौलो मूर्ति, लगभग १६औँ शताब्दी। दायाँ: होयसलेश्वर मन्दिरबाट, १२औँ शताब्दी।

ऋग्वेदमा इन्द्रलाई दृढ इच्छाशक्ति भएका, वज्र धारण गरेका र रथ चढ्ने व्यक्तिका रूपमा वर्णन गरिएको छ:

५. हे वृष (शक्तिशाली), वृष रूपी आकाशले तपाईंलाई बलियो बनाओस्; वृषका रूपमा तपाईं आफ्ना दुई शक्तिशाली पहेँला घोडाका साथ यात्रा गर्नुहुन्छ। वृष रूपी रथका साथ, हे सुन्दर ओठ भएका, वृष रूपी संकल्पका साथ, हे गदाधारी, हामीलाई विजय प्राप्त गराइदिनुहोस्।

— ऋग्वेद, मण्डल ५, सूक्त ३७: जेमिसन[२६]

उत्तर-वैदिक कलाका कृतिहरूमा देखाइएको भन्दा विपरीत, इन्द्रलाई धेरैजसो हिन्दु देवताहरूमा पाइने कालो कपालको सट्टा चम्किलो सुनौलो कपाल भएको वर्णन गरिएको छ:

५. तपाईं नै प्रसन्न हुनुभएको थियो जब प्राचीन यज्ञकर्ताहरूले तपाईंको स्तुति गरेका थिए, हे सुनौलो कपाल भएका इन्द्र।

— ऋग्वेद, मण्डल १०, सूक्त ९७: जेमिसन[२६]

इन्द्रको हतियार वज्र हो जसलाई उनले दुष्ट वृत्रलाई मार्न प्रयोग गरेका थिए। उनका लागि अन्य वैकल्पिक प्रतिमात्मक प्रतीकहरूमा धनुष (कहिलेकाहीँ रङ्गीन इन्द्रेणीको रूपमा), तरवार, जाल, पाश, अङ्कुश, वा शङ्ख समावेश छन्।[२७] इन्द्रको वज्रलाई भौधर पनि भनिन्छ।[२८]

उत्तर-वैदिक कालमा, उनी ऐरावत नामक चारवटा दाह्रा भएको ठूलो सेतो हात्तीमा सवार हुन्छन्। मन्दिरहरूका मूर्ति र कलाकृतिहरूमा उनी प्रायः हात्तीमाथि बसेको वा हात्तीको नजिक देखिन्छन्। जब उनलाई दुई हात भएको देखाइन्छ, उनले वज्र र धनुष धारण गर्छन्।[२९]

शतपथ ब्राह्मण र शाक्त परम्पराहरूमा, इन्द्रलाई देवी ललिता (त्रिपुरसुन्दरी) सँग समान मानिएको छ र उनको प्रतिमा लक्षण पनि इन्द्रको जस्तै वर्णन गरिएको छ।[३०]

इन्द्रेणीलाई इन्द्रको धनुष (संस्कृत: इन्द्रधनुस्) भनिन्छ।[२७]

सन्दर्भ सामग्रीहरू

[सम्पादन गर्नुहोस्]
  1. ↑ Dalal, Roshen (२०१४), Hinduism: An alphabetical guide, Penguin Books, आइएसबिएन 978-81-8475-277-9 – Google Booksद्वारा।
  2. ↑ Dalal, Roshen (२०१०), Hinduism: An Alphabetical Guide (अङ्ग्रेजीमा), Penguin Books India, आइएसबिएन 978-0-14-341421-6।
  3. ↑ Mani 1975.
  4. ↑ Bauer, Susan Wise (२००७), The History of the Ancient World: From the Earliest Accounts to the Fall of Rome (1st संस्करण), New York: W. W. Norton, पृ: २६५, आइएसबिएन 978-0-393-05974-8।
  5. ↑ Gopal, Madan (१९९०), India Through the Ages, Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, पृ: ६६ – Internet Archiveद्वारा।
  6. ↑ Shaw, Jeffrey M.; Demy, Timothy J. (२७ मार्च २०१७), War and Religion: An encyclopedia of faith and conflict, Google Książki, आइएसबिएन 978-1-61069-517-6। [3 volumes]
  7. ↑ Perry, Edward Delavan (१८८५), "Indra in the Rig-Veda", Journal of the American Oriental Society 11 (1885): १२१, जेएसटिओआर 592191, डिओआई:10.2307/592191।
  8. 1 2 3 Berry, Thomas (१९९६), Religions of India: Hinduism, Yoga, Buddhism, Columbia University Press, पृ: 20–21, आइएसबिएन 978-0-231-10781-5।
  9. ↑ Gonda, Jan (१९८९), The Indra Hymns of the Ṛgveda, Brill Archive, पृ: ३, आइएसबिएन 90-04-09139-4।
  10. ↑ Griswold, Hervey de Witt (१९७१), The Religion of the Ṛigveda, Motilal Banarsidass, पृ: 177–180, आइएसबिएन 978-81-208-0745-7।
  11. ↑ "Ahalya, Ahalyā: 15 definitions", Wisdom Library, अन्तिम पहुँच १४ डिसेम्बर २०२२।
  12. ↑ Dutt, Manmath Nath, Vishnu Purana (Englishमा), पृ: 170–173।
  13. ↑ Wilson, Horace Hayman (१८४०), "The Vishnu Purana", www.sacred-texts.com, Book III, Chapter I, pages 259–265, अन्तिम पहुँच २०२१-०६-१५।
  14. ↑ Gita Press Gorakhpur, Vishnu Puran Illustrated With Hindi Translations Gita Press Gorakhpur (Sanskrit, Hindiमा), पृ: 180–183।
  15. ↑ "Dictionary | Buddhistdoor", www.buddhistdoor.net, अन्तिम पहुँच २०१९-०१-१८।
  16. ↑ Helen Josephine Baroni (२००२), The Illustrated Encyclopedia of Zen Buddhism, The Rosen Publishing Group, पृ: १५३, आइएसबिएन 978-0-8239-2240-6।
  17. ↑ Lisa Owen (२०१२), Carving Devotion in the Jain Caves at Ellora, BRILL Academic, पृ: २५, आइएसबिएन 978-90-04-20629-8।
  18. 1 2 3 Robert E. Buswell Jr.; Donald S. Lopez Jr. (२०१३), The Princeton Dictionary of Buddhism, Princeton University Press, पृ: 739–740, आइएसबिएन 978-1-4008-4805-8।
  19. ↑ Naomi Appleton (२०१४), Narrating Karma and Rebirth: Buddhist and Jain Multi-Life Stories, Cambridge University Press, पृ: 50, 98, आइएसबिएन 978-1-139-91640-0।
  20. ↑ Kristi L. Wiley (२००९), The A to Z of Jainism, Scarecrow Press, पृ: ९९, आइएसबिएन 978-0-8108-6821-2।
  21. ↑ John E. Cort (२२ मार्च २००१), Jains in the World: Religious Values and Ideology in India, Oxford University Press, पृ: 161–162, आइएसबिएन 978-0-19-803037-9।
  22. ↑ Madan, T.N. (२००३), The Hinduism Omnibus, Oxford University Press, पृ: ८१, आइएसबिएन 978-0-19-566411-9।
  23. ↑ Bhattacharji, Sukumari (२०१५), The Indian Theogony, Cambridge University Press, पृ: 280–281।
  24. ↑ T. A. Gopinatha Rao (१९९३), Elements of Hindu iconography, Motilal Banarsidass, पृ: १११, आइएसबिएन 978-81-208-0878-2।
  25. ↑ Wilkings 2001, पृष्ठ 52.
  26. 1 2 Jamison, Stephanie; Brereton, Joel (२३ फेब्रुअरी २०२०), The Rigveda, Oxford University Press, आइएसबिएन 978-0-19-063339-4।
  27. 1 2 Daniélou, Alain (१९९१), The Myths and Gods of India: The classic work on Hindu polytheism from the Princeton Bollingen Series, Inner Traditions, पृ: 110–111, आइएसबिएन 978-0-89281-354-4।
  28. ↑ Gopal, Madan (१९९०), Gautam, K.S., सम्पादक, India through the Ages, Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, पृ: ७५।
  29. ↑ Masson-Oursel & Morin 1976, पृष्ठ 326.
  30. ↑ Alain Daniélou (१९९१), The Myths and Gods of India: The Classic Work on Hindu Polytheism from the Princeton Bollingen Series, Inner Traditions, पृ: २७८, आइएसबिएन 978-0-89281-354-4।

बाह्य कडीहरू

[सम्पादन गर्नुहोस्]

बाह्य कडीहरू

[सम्पादन गर्नुहोस्]
"https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=इन्द्र&oldid=1357609" बाट अनुप्रेषित