वायु (देव)

वायु
हावा, बतास, र प्राणका देवता
पञ्चभूत र दिक्पालको सदस्य
आफ्नो वाहनमा सवार वायु।
अन्य नामहरू	अनिल पवन व्यान वात तनून मुख्यप्राण भीम मारुत
देवनागरी	वायु
आबद्ध	देव
वासस्थान	वायु लोक, सत्य लोक
मन्त्र	ॐ वायवे नम:
अस्त्र	गदा (मुख्यप्राण वायुको शस्त्र) अङ्कुश (दिक्पाल वायुको शस्त्र) वायव्यास्त्र (वायुको अस्त्र)
वाहन	घोडाले तानेको रथ, मृग (कृष्णसार)
वंशावली
अभिभावकहरू	विश्वपुरुष (ऋग्वेद अनुसार) विष्णु र लक्ष्मी (मध्व सम्प्रदाय अनुसार)
रानी	त्वष्टाकी छोरी (ऋग्वेद अनुसार) स्वस्ति (देवीभागवत पुराण अनुसार) भारती (मध्व सम्प्रदाय अनुसार)
सन्तानहरू	मुदा अप्सरा (छोरीहरू) हनुमान (छोरा) भीम (छोरा)

वायु, जसलाई वात र पवनका नामले पनि चिनिन्छ, हिन्दु देवता हुन्। उनी हावाका देवताका साथै देवताहरूका दिव्य सन्देशवाहक पनि हुन्। वैदिक शास्त्रहरूमा वायु एक महत्त्वपूर्ण देवता हुन् र उनी देवराज इन्द्रसँग निकट रूपमा जोडिएका छन्। उनलाई सर्वोच्च सत्ता विश्वपुरुषको श्वासबाट जन्मेको र सोम रस पिउने पहिलो देवताको रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

उपनिषद्हरूले उनलाई 'प्राण' वा 'संसारको जीवन श्वास'को रूपमा प्रशंसा गरेका छन्। पछिल्ला हिन्दु शास्त्रहरूमा, उनलाई एक दिक्पाल (दिशाको रक्षक) को रूपमा वर्णन गरिएको छ, जसले उत्तर-पश्चिम (वायव्य) दिशाको रेखदेख गर्छन्। हिन्दु महाकाव्यहरूमा उनलाई भगवान हनुमान र भीमका पिताको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

१३औँ शताब्दीका सन्त मध्वका अनुयायीहरू आफ्ना गुरुलाई वायुको अवतार मान्छन्। उनीहरू वायुलाई मुख्यप्राणका रूपमा पूजा गर्छन् र उनलाई भगवान विष्णुको पुत्र मान्छन्।

हिन्दु शास्त्र र दर्शन

कुषाण शासक कनिष्क प्रथम र उनको सिक्काको उल्टो भागमा रहेका देवता 'ओआडो' (वायु-वात)। लगभग ईपू १२०-१५०।

ऋग्वेदमा वायुलाई बताससँग जोडिएको छ र मरुतहरू वायुको गर्भबाट जन्मेको वर्णन गरिएको छ। यज्ञ अनुष्ठानमा सोम रस प्राप्त गर्ने पहिलो देवता पनि वायु नै हुन्, र त्यसपछि उनी र इन्द्रले पहिलो पेय साझा गर्छन्। ऋग्वेदका ऋचाहरूमा वायुलाई "असाधारण सौन्दर्य" भएको र दुई वा ४९ वा १००० वटा सेता र बैजनी घोडाहरूले तानेको चम्किलो रथमा आवाजका साथ हिँड्ने देवताको रूपमा वर्णन गरिएको छ। 'सेतो ध्वजा' उनको मुख्य विशेषता हो। अन्य वायुमण्डलीय देवताहरू जस्तै उनी पनि एक 'योद्धा र संहारक', 'शक्तिशाली र वीर' हुन्।

उपनिषद्हरूमा वायुको महानताका बारेमा धेरै कथन र उदाहरणहरू छन्। बृहदारण्यक उपनिषद्का अनुसार शारीरिक कार्यहरू नियन्त्रण गर्ने देवताहरू बीच एक पटक को श्रेष्ठ हो भन्ने विषयमा प्रतिस्पर्धा भएको थियो। जब दृष्टि (आँखा) का देवताले मानिसको शरीर छोड्थे, तब त्यो मानिस अन्धो भएर पनि जीवितै रहन्थ्यो र ती देवता फर्किएपछि दृष्टि पुनः प्राप्त गर्थ्यो। यसरी पालैपालो सबै देवताहरूले शरीर छोडे, तर मानिस विभिन्न प्रकारले अशक्त भए पनि बाँचिरह्यो। अन्तमा, जब मुख्य प्राण (वायु) ले शरीर छोड्न लागे, तब अन्य सबै देवताहरू पनि जबरजस्ती आफ्नो स्थानबाट उखेलिन थाले, 'जसरी एक शक्तिशाली घोडाले आफू बाँधिएको किलालाई जमिनबाट उखेल्छ'। यसबाट अन्य देवताहरूले उनीहरू वायुद्वारा शक्ति प्राप्त भएमा मात्र काम गर्न सक्छन् भन्ने कुरा महसुस गर्छन् र वायुले उनीहरूलाई सजिलै पराजित गर्न सक्छन्। अर्को प्रसङ्गमा, वायुलाई मात्र पापका राक्षसहरूले आक्रमण गर्दा पनि प्रभावित गर्न नसकेको भनिएको छ। यो वायु नै "मुख्य प्राणवायु" हो।

वायु आठ वसुहरूमध्ये एक पनि हुन्, जुन आठ देवताहरूको समूहको चर्चा रामायण, महाभारत र वेदहरूमा गरिएको छ। यस वर्गीकरण अन्तर्गत वायुलाई अनिल नामले पनि चिनिन्छ।

बाह्य कडीहरू

• वायु (देव)सँग सम्बन्धित चित्र तथा श्रव्यदृश्यहरू विकिमिडिया कमन्समा रहेको छ।