संस्कृत

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
संस्कृत
संस्कृतम् saṃskṛtam
संस्कृतम्
देवनागिरीमा लेखिएको संस्कृत
उच्चारण [səmskr̩t̪əm]
क्षेत्र बृहत भारत
युग इशापूर्व ६०० मा वेदिक संस्कृतको रुपमा, त्यसपछी यो भाषा मध्य भारोपेली भाषाको रुपमा उदायो र हाल शास्त्रीय संस्कृतको रुपमा प्रयोग
पुनरोद्धार माथि प्रयास; १४,००० मातृभाषी (२००१ जनगणना)[१]
प्रारम्भिक प्रकार
आफ्नो लिपी छैन। हाल देवनागरी तथा अन्य लिपीमा लेख्ने गरिन्छ ।[२]
आधिकारिक अवस्था
आधिकारिक भाषा
भारत भारत
भाषा कोड
आइएसओ ६३९-१ sa
आइएसओ ६३९-२ san
आइएसओ ६३९-३ san
ग्लोटोलग sans1269[३]

संस्कृत भाषा (/ˈsænskrɪt/; संस्कृतम् saṃskṛtam [səmskr̩t̪əm], वास्तविक संस्कृता वाक् saṃskṛtā vāk, संस्कृता वाक्, भारती, सुरभारती, अमरभारती, अमरवाणी, सुरवाणी, गीर्वाणवाणी, गीर्वाणी, देववाणी, देवभाषा, दैवीवाक्‌ इत्यादि नामले यो प्रसिद्ध छ । "परिष्कृत भाषण") पृथ्वीको सबैभन्दा प्राचीनतम भाषाहरू मध्येको एक हो । यो भारोपेली भाषा परिवारमा वर्गीकृत छ । संस्कृतमा लेख्नको लागि मुख्यतया देवनागरी लिपीको प्रयोग गरिन्छ। दक्षिण एसीयाको एक शास्त्रीय भाषा हो। यसलाई देववाणी अथवा सुरभारती पनि भनिन्छ। यो दुनियाको सबैभन्दा पुरानो उल्लेखित भाषाहरू मध्ये एक हाे । संस्कृत हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवारको हिन्द-ईरानी शाखाको हिन्द-आर्य उपशाखामा समाविष्ट छ । यसले आदिम-हिन्द-यूरोपीय भाषासित अधिक मेल खान्छ। आधुनिक दक्षीण एशियाली भाषाहरू जस्तै नेपाली, उर्दू, कश्मीरी, उडिया, बांग्ला, मराठी, सिन्धी, पंजाबी, आदि यसैबाट उत्पन्न भएका हुन् । यी सबै भाषाहरूमा यूरोपीय बंजारहरूको रोमानी भाषा पनि समाविष्ट छ । हिन्दू धर्मसँग सम्बन्धित लगभग सबै धर्मग्रन्थ संस्कृतमा लेखिएका छन् । आज पनि हिन्दू धर्मका अधिकतम यज्ञ र पूजा संस्कृत भाषाका माध्यमबाट नैं सम्पन्न हुन्छन् ।

इतिहास:[सम्पादन गर्ने]

विश्‍वकै प्राचिनतम् ग्रन्‍थ 'ऋग्‍वेद' (ठीक काल निर्णय गर्न नसकिने र कसैले ईशापूर्व ३५०० भन्दा अघिको भनेको) संस्‍कृत भाषामा नै रचिएको हो। त्यस्तै अन्‍य वेदहरू - यजुर्वेद, सामवेदअथर्ववेद - पनि संस्‍कृत भाषामै लेखिएका छन् । सबैभन्दा पुरानो जीवित संस्कृत व्याकरण पाणिनिको हो, जुन करिव ई.पू. ५०० मा रचिएको थियो । अधिकांश मानिस पाणिनिको अष्टाध्यायीबाट काव्य संस्कृतको आरम्भ मान्दछन्। अहिले मुख्यतया धार्मिक प्रयोजनको लागि मात्र प्रयोग गरिएपनि भारतवर्षमा संस्कृत हजारौँ वर्षदेखि बोलचालको भाषा रहँदै आएको थियो । यस भाषामा रचना गरिएको अमरकोष प्राचीनतम शब्दकोश हो ।[४][५] हिन्दू तथा बुद्ध धर्मका प्रायजसो सबै ग्रन्थहरू संस्कृतमै लेखिएका छन् । संस्कृतको प्राचीनतम रूप वैदिक संस्कृत हो जो हिन्दू धर्मको प्रमुख ग्रन्थ वेदको भाषा हो। रामायण, महाभारतपुराण, काव्य संस्कृतमा लेखिएका छन्।

देवी माहत्म्य

व्याकरण[सम्पादन गर्ने]

संस्कृत भाषाको व्याकरण अत्यन्त परिमार्जित एवं वैज्ञानिक छ। धेरै प्राचीन कालबाट नैं अनेक व्याकरणाचार्हरूले संस्कृत व्याकरणमा धेरै नैं लेखेका छन्। किन्तु पाणिनिको संस्कृत व्याकरणमा गरिएको कार्य सबैभन्दा प्रसिद्ध छ। उनका अष्टाध्यायी कुनै पनि भाषाका व्याकरणको सबैभन्दा प्राचीन ग्रन्थ छ। संस्कृतमा संज्ञा, सर्वनाम, विशेषणक्रियाका धेरै प्रकारबाट शब्द-रूप बबनाइन्छन्, जो व्याकरणिक अर्थ प्रदान गर्दछन्। अधिकांश शब्द-रूप मूलशब्दका अन्तमा प्रत्यय लगाएर बबनाइन्छन्। यस प्रकार यो भन्न सकिन्छ कि संस्कृत एक बहिर्मुखी-अन्त-श्लिष्टयोगात्मक भाषा हो। संस्कृतका व्याकरणलाई वागीश शास्त्रीले वैज्ञानिक स्वरूप प्रदान गरेकोछ।

ध्वनि-तन्त्र र लिपि[सम्पादन गर्ने]

संस्कृत भारतको धेरै लिपिहरूमा लेखिंदै आएकोछ, तर आधुनिक युगमा देवनागरी लिपिका साथ यसको विशेष सम्बन्ध छ। देवनागरी लिपि वास्तवमा संस्कृतका लागि नैं बनेको हो, यस कारण यसमा हरेक चिह्नका लागि एक र केवल एक नैं ध्वनि छ। देवनागरीमा १२ स्वर र ३४ व्यंजन छन्। देवनागरीबाट रोमन लिपिमा लिप्यन्तरणका लागि दुइ पद्धतीहरू अधिक प्रचलित छन् : IAST र ITRANS. शून्य, एक वा अधिक व्यंजनहरू र एक स्वरका मेलबाट एक अक्षर बन्दछ।

स्वर[सम्पादन गर्ने]

ये स्वर संस्कृतका लागि दिइएकाछन्।। नेपालीमा यिनको उच्चारण केही भिन्न हुन्छन्।

वर्णाक्षर “प”का साथ मात्रा IPA उच्चारण "प्"का साथ उच्चारण IAST समतुल्य अङ्ग्रेजी समतुल्य नेपालीमा वर्णन
/ ə / / pə / a लघु वा दीर्घ Schwa: जस्तै a, above वा ago मा मध्य प्रसृत स्वर
पा / α: / / pα: / ā दीर्घ Open back unrounded vowel: जस्तै a, father मा दीर्घ विवृत पश्व प्रसृत स्वर
पि / i / / pi / i लघु close front unrounded vowel: जस्तै i, bit मा ह्रस्व संवृत अग्र प्रसृत स्वर
पी / i: / / pi: / ī दीर्घ close front unrounded vowel: जस्तै i, machine मा दीर्घ संवृत अग्र प्रसृत स्वर
पु / u / / pu / u लघु close back rounded vowel: जस्तै u, put मा ह्रस्व संवृत पश्व वर्तुल स्वर
पू / u: / / pu: / ū दीर्घ close back rounded vowel: जस्तै oo, school मा दीर्घ संवृत पश्व वर्तुल स्वर
पे / e: / / pe: / e दीर्घ close-mid front unrounded vowel: जस्तै a in game (संयुक्त स्वर छैन) मा दीर्घ अर्धसंवृत अग्र प्रसृत स्वर
पै / ai / / pai / ai दीर्घ diphthong: जस्तै ei, height मा दीर्घ द्विमात्रिक स्वर
पो / ο: / / pο: / o दीर्घ close-mid back rounded vowel: जस्तै o, tone (संयुक्त स्वर छैन) मा दीर्घ अर्धसंवृत पश्व वर्तुल स्वर
पौ / au / / pau / au दीर्घ diphthong: जस्तै ou, house मा दीर्घ द्विमात्रिक स्वर

संस्कृतमा दुइ स्वरहरूको युग्म हुन्छ र "अ-इ" वा "आ-इ"को प्रकार बोलिन्छ। यसै प्रकार "अ-उ" वा "आ-उ"को प्रकार बोलिन्छ।

यसका अतिरिक्त नेपाली र संस्कृतमा यी वर्णाक्षर पनि स्वर मानिन्छन् :

  • ऋ -- आधुनिक नेपालीमा "रि"को प्रकार, संस्कृतमा अमेरिकी अङ्ग्रेजी शब्दांश (American English syllabic) / r /को प्रकार
  • ॠ -- केवल संस्कृतमा (दीर्घ ऋ)
  • ऌ -- केवल संस्कृतमा (syllabic retroflex l)
  • अं -- आधा न्, म्, ङ्, ञ्, ण्का लागि वा स्वरको नासिकीकरण गर्नको लागि
  • अँ -- स्वरको नासिकीकरण गर्नका लागि (संस्कृतमा छैन उपयुक्त होता)
  • अः -- अघोष "ह्" (निःश्वास)को लागि

व्यंजन[सम्पादन गर्ने]

जब कुनै स्वर प्रयोग छैन भनें त्यसमा 'अ' मानिन्छ। स्वरका न हुनेलाई हलन्त्‌ अथवा विरामबाट दर्शाइन्छ। जस्तै कि क्‌ ख्‌ ग्‌ घ्‌।

स्पर्श
अल्पप्राण
अघोष
महाप्राण
अघोष
अल्पप्राण
घोष
महाप्राण
घोष
नासिक्य
कण्ठ्य / kə /
k; अङ्ग्रेजी: skip
/ khə /
kh; अङ्ग्रेजी: cat
/ gə /
g; अङ्ग्रेजी: game
/ gɦə /
gh; महाप्राण /g/
/ ŋə /
n; अङ्ग्रेजी: ring
तालव्य / cə / or / tʃə /
ch; अङ्ग्रेजी: chat
/ chə / or /tʃhə/
chh; महाप्राण /c/
/ ɟə / or / dʒə /
j; अङ्ग्रेजी: jam
/ ɟɦə / or / dʒɦə /
jh; महाप्राण /ɟ/
/ ɲə /
n; अङ्ग्रेजी: finch
मूर्धन्य / ʈə /
t; अमेरिकी अङ्ग्रेजी:: hurting
/ ʈhə /
th; महाप्राण /ʈ/
/ ɖə /
d; अमेरिकी अङ्ग्रेजी:: murder
/ ɖɦə /
dh; महाप्राण /ɖ/
/ ɳə /
n; अमेरिकी अङ्ग्रेजी:: hunter
दन्त्य / t̪ə /
t; स्पैनिश: tomate
/ t̪hə /
th; महाप्राण /t̪/
/ d̪ə /
d; स्पैनिश: donde
/ d̪ɦə /
dh; महाप्राण /d̪/
/ nə /
n; अङ्ग्रेजी: name
ओष्ठ्य / pə /
p; अङ्ग्रेजी: spin
/ phə /
ph; अङ्ग्रेजी: pit
/ bə /
b; अङ्ग्रेजी: bone
/ bɦə /
bh; महाप्राण /b/
/ mə /
m; अङ्ग्रेजी: mine
स्पर्शरहित
तालव्य मूर्धन्य दन्त्य/
वर्त्स्य
कण्ठोष्ठ्य/
काकल्य
अन्तस्थ / jə /
y; अङ्ग्रेजी: you
/ rə /
r; स्कटिश अङ्ग्रेजी: trip
/ lə /
l; अङ्ग्रेजी: love
/ ʋə /
v; अङ्ग्रेजी: vase
ऊष्म/
संघर्षी
/ ʃə /
sh; अङ्ग्रेजी: ship
/ ʂə /
sh; मूर्धन्य /ʃ/
/ sə /
s; अङ्ग्रेजी: same
/ ɦə / or / hə /
h; अङ्ग्रेजी: behind

नोट गर्नुहोस् :

  • यिनमाबाट ळ (मूर्धन्य पार्विक अन्तस्थ) एक अतिरिक्त वयंजन छ जसको प्रयोग नेपालीमा हुँदैन। मराठी र वैदिक संस्कृतमा यसको प्रयोग गरिन्छ।
  • संस्कृतमा को उच्चारण यस्ता हुन्थ्यो : जिब्रोको नोंकलाई मूर्धा (मुखको छाना)को ओर उठाएर जैसी आवाज गर्नु। शुक्ल यजुर्वेदको माध्यंदिनि शाखामा केही वाक्यहरूमा को उच्चारण को प्रकार गर्नु मान्य थियो। आधुनिक नेपालीमा को उच्चारण पूर्ण प्रकार को प्रकार हुन्छ।
  • नेपालीमा को उच्चारण अधिकतर डँको प्रकार हुन्छ, अथवा कि जिब्रो मुखको छानालाई एक जोरदार ठोकर मार्दछ। नेपालीमा क्षणिकक्शडिंकमा कुनै अंतर छैन, परन्तु संस्कृतमा णको उच्चारण जस्तै हुन्थ्यो, अंतर केवल यति मात्र कि जिब्रो का समय मुखको छानालाई कोमलतासाथ छुँदछ।

संस्कृत भाषाको विशेषताहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. संस्कृत, विश्वको सबैभन्दा पुरानो पुस्तक (वेद)को भाषा हो। यस कारण यसलाई विश्वको प्रथम भाषा मान्नमा कहीं कुनै संशयको संभावना छैन।
  2. यसको सुस्पष्ट व्याकरणवर्णमालाको वैज्ञानिकताका कारण सर्वश्रेष्ठता पनि स्वयं सिद्ध छ।
  3. सर्वाधिक महत्वपूर्ण साहित्यको धनी हुनबाट यसको महत्ता पनि निर्विवाद छ।
  4. यसलाई देवभाषा मानिन्छ।
  5. संस्कृत केवल स्वविकसित भाषा होैन तर संस्कारित भाषा पनि छ अतः यसको नाम संस्कृत छ। केवल संस्कृत नैं एकमात्र भाषा हो जसको नामकरण त्यसको बोलने वालहरूका नाममा छैन गरिएको छ। संस्कृतलाई संस्कारित गर्ने वाला पनि कुनै साधारण भाषाविद् छैन तर महर्षि पाणिनि, महर्षि कात्यायन र योग शास्त्रका प्रणेता महर्षि पतंजलि छन्। यी तीनहरू महर्षिहरूले बडी नैं कुशलताबाट योगको क्रियाहरूलाई भाषामा समाविष्ट गरेकोछ। यही यस भाषाको रहस्य छ।
  6. शब्द-रूप - विश्वका सबै भाषाहरूमा एक शब्दको एक वा मात्र केहीरूप हुन्छन्, जबकि संस्कृतमा प्रत्येक शब्दका २५ रूप हुन्छन्।
  7. द्विवचन - सबै भाषाहरूमा एक वचनबहु वचन हुन्छन् जबकि संस्कृतमा द्विवचन अतिरिक्त हुन्छ।
  8. सन्धि - संस्कृत भाषाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विशेषता हो सन्धि। संस्कृतमा जब दुइ शब्द निकट आउँछन् त त्यहाँ सन्धि हुँदा स्वरूप र उच्चारण परिवर्तन हुन जान्छ।
  9. यसलाई कम्प्यूटर र कृत्रिम बुद्धिका लागि सबैभन्दा उपयुक्त भाषा मानिन्छ।
  10. शोधबाट यस्तो पाइएको छ कि संस्कृत पढनाले स्मरण शक्ति बढ्दछ।
  11. संस्कृत वाक्यहरूमा शब्दहरूलाई कुनै पनि क्रममा राख्न सकिन्छ। यसबाट अर्थको अनर्थ हुने धेरै कम वा कुनै पनि सम्भावना छैन। यस्तो यस कारण हुन्छ किनभनें सबै शब्द विभक्ति र वचनका अनुसार हुन्छन् र क्रम परिवर्तनमा पनि सही अर्थ सुरक्षित रह्दछ। जस्तै - अहं गृहं गच्छामि वा गच्छामि गृहं अहम् दुइटै नैं ठीक छन्।
  12. संस्कृत विश्वको सर्वाधिक 'पूर्ण' (perfect) एवं तर्कसम्मत भाषा हो।
  13. देवनागरी एवं संस्कृत नैं दुइ मात्र साधन छन् जो क्रमश: अंगुलिहरू एवं जिब्रोलाई लचिलो बना्दछन्। यसका अध्ययन गर्ने वाला छात्रहरूलाई गणित, विज्ञान एवं अन्य भाषाहरू ग्रहण गर्नमा सहायता मिल्दछ।
  14. संस्कृत भाषामा साहित्यको रचना कमबाट कम छह हजार वर्षदेखि निरन्तर हुँदै आएको छ। यसका धेरै लाख ग्रन्थहरूका पठन-पाठन र चिन्तनमा भारतवर्षका हजारहरू पुस्ताका करोडौ सर्वोत्तम मस्तिष्क दिन-रात लागिरहेछन् र आज पनि लागेकाछन्। थाहा छैन संसारका कुनै देशमा यति कालसम्म, यति दूरीसम्म व्याप्त, यति उत्तम मस्तिष्कमा विचरण गर्ने कुनै भाषा छ वा छैन। शायद छैन।

विश्वका लागि संस्कृतको महत्त्व[सम्पादन गर्ने]

  • संस्कृत सबै भारतीय भाषाहरूको जननी हो। यिनको अधिकांश शब्दावली वा त संस्कृतबाट लिइएकाछन् वा संस्कृतबाट प्रभावित छन्। भारतमा संस्कृतकोअध्ययन-अध्यापन बाट भारतीय भाषाहरूमा अधिकाधिक एकरूपता आउँनेछ जसबाट भारतीय एकता बलवती हुनेछ। यदि इच्छा-शक्ति छ भनें संस्कृतलाई हिब्रूको भाँति पुनः प्रचलित भाषा पनि बनाउन सकिन्छ।
  • हिन्दू, बौद्ध, जैन आदि धर्महरूका प्राचीन धार्मिक ग्रन्थ संस्कृतमा छन्।
  • हिन्दुहरूका सबै पूजा-पाठ र धार्मिक संस्कारको भाषा संस्कृत नैं छ।
  • हिन्दु, बौद्धहरू र जैनहरूका नाम पनि संस्कृतमा आधारित हुन्छन्।
  • भारतीय भाषाहरूको प्राविधीक शब्दावली पनि संस्कृतबाट नैं व्युत्पन्न गरिन्छ।
  • संस्कृतले भारतलाई एकताका सूत्रमा बाँध्दछ।
  • संस्कृतको प्राचीन साहित्य अत्यन्त प्राचीन, विशाल र विविधतापूर्ण छ। यसमा अध्यात्म, दर्शन, ज्ञान-विज्ञान, र साहित्यको खजाना छ। यसका अध्ययनबाट ज्ञान-विज्ञानका क्षेत्रमा प्रगतिलाई बढावा मिल्नेछ।
  • संस्कृतलाई कम्प्यूटरका लागि (कृत्रिम बुद्धिको लागि) सबैभन्दा उपयुक्त भाषा मानिन्छ।
  • संस्कृत भाषा नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो।

विश्वका बहुप्रचलित भाषाहरुमा प्रभाव[सम्पादन गर्ने]

विश्वका बहुप्रचलित भाषाहरुमा यसको केकस्तो प्रभाव छ । हेरौं केही उदाहरण–
अंग्रेजी भाषामा संस्कृतको पितृ शब्दबाट पश्चिममा पीटर र फादर, मातृबाट मदर र मादर, भ्रातृबाट ब्रदर जस्ता शब्द प्रभावित देखिन्छन् । त्यसै गरी संस्कृतको नस् शब्दबाट नोज, दन्तबाट डेन्ट र टूथ, स्थानबाट स्टेशन, मनबाट माइण्ड, कुप्यबाट कप, द्वारबाट डोर, कोटरबाट क्वाटर, हस्तबाट ह्याण्ड, हृद्.बाट हार्ट, मत्तबाट म्याड, दिव्यबाट डिवाइन, जननबाट जेनेटक्स, शरणबाट सरेन्डर आदिसंग तुलना गर्दा यी शब्दहरुको सम्बन्ध न्यूनाधिक रुपमा कहिं न कहीं संस्कृत भाषाबाट अवश्य रहेको छ भन्ने कुरा यो कुरा घाम झैं छर्लंग हुन्छ ।
रुसी भाषामा संस्कृतको प्रभाव रुसी भाषामाथि पनि स्पष्ट परिलक्षित भएको छ । उदाहरणका लागि संस्कृतको अग्नि रुसीमा अगोन््, द्वारबाट द्वेर, नभबाट नेका, अस्तिबाट एस्त, कुत्रबाट कुदा, तत्रबाट तुदा, ज्ञानबाट जिनानिय, नवोढाबाट निवेस्ता, प्लावनबाट प्लावनिये आदि रुपमा देख्न सकिन्छ ।
चिनिया भाषामा यद्यपि चीनीयां अति प्राचीन भाषा हो तर पनि संस्कृतको छाप त्यहां पनि परिलक्षित हुन्छ । जस्तै, संस्कृतको पौषबाट चीनीयांमा पौहुआ, माघबाट माकुआ, फागुनबाट फगुना आदि अनेक शब्द प्राप्त हुन्छन् ।
मङ्गोल भाषामा मध्य एशियाको मंगोल भाषामा वारहरुको नाम संस्कृतमा आधारित छन्, जस्तै, संस्कृतको सोम मंगोलमा सोमिया, आदित्य मंगोलमा आदिया, बुद्ध बधिया, शुक्र सूकर, र शनिको संचीव बनेको छ ।
इन्डोनेशिया र काम्बोज देशमा रामायण रं महाभारतका कथाहरु इन्डोनेशियामा राष्ट्रिय कथाका रुपमा स्वीकृत छन् । इन्डोनेशिया शब्द दुइ शब्दको योगबाट बनेको छ इन्डस् र नेसस् । त्यसै गरी इन्डोनेशियाका द्वीपका नामहरु संस्कृतमा आधारित देखिन्छन् । जस्तै, सुमात्रा त्यहांको एक स्थान छ जुन शुद्ध संस्कृत शब्द हो । यसै गरी एक स्थानको नाम जोगजकार्ता हो । जुन संस्कृतको योग्यकर्ताको तद्भवस्वरुप छ । जोगजकार्ताको सुलतानको उपाधि हो, भुवनो सेनापति, जुन संस्कृतको शब्द हो । यहांको एक प्रसिद्ध बन्दरगाहको नाम प्रोबोलिंगो हो । जुन पूर्व र कलिंग शब्दबाट बनेको छ । यसै गरी कम्बोडिया (हाल काम्पूचि) शब्द काम्बोजको तद्भव रुप हो । यहां पनि संस्कृत भाषा एवं साहित्यको प्रभाव छ ।
पश्तो भाषामा पश्तो अफगानिस्तानको भाषाहो । त्यहांका जनता र सरकारले पश्तो र संस्कृतका सम्बन्धको अनुभव गरेर संस्कृतको अध्ययनमाथि विशेष बल दिने गरेको थियो । काबुल विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रकमा सन् १९८० सम्म संस्कृत महत्त्वपूर्ण र अनिवार्य विषय हो । संस्कृतको व्याकरणका आधारमा पश्तोलाई वैज्ञानिक भाषा बनाउन त्यसो गरिएको बताइएको छ ।

संदर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. "Comparative speaker's strength of scheduled languages − 1971, 1981, 1991 and 2001", Census of India, 2001, Office of the Registrar and Census Commissioner, India, अभिगमन मिति ३१ डिसेम्बर २००९ 
  2. Banerji, Sures (1989). A companion to Sanskrit literature : spanning a period of over three thousand years, containing brief accounts of authors, works, characters, technical terms, geographical names, myths, legends, and several appendices. Delhi: Motilal Banarsidass. प॰ 672. ISBN 978-81-208-0063-2 . 
  3. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert तथा अन्य, सं (2013). "Sanskrit". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. http://glottolog.org/resource/languoid/id/sans1269. 
  4. कुलचन्द्र गौतम, अमरकोष, बालकृष्णाचार्य, बनारस ।
  5. कुलचन्द्र गौतम, नेपाली संस्कृत शब्दकोश, नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय ।

बाह्य लिङ्कहरू[सम्पादन गर्ने]

संस्कृत सामाग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]