लद्दाखी भाषा

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
Jump to navigation Jump to search
लदाखी
Ladakhi
ལ་དྭགས་ཀྱི་སྐད།
La-dwags skad
मूलभाषीभारत, चीन
क्षेत्रलदाख केन्द्र शासित प्रदेश, भारत
मातृभाषी वक्ता३८,०००
तिबेतन लिपि
भाषा सङ्केतहरू
आइएसओ ६३९-३कुनै:
lbj – लदाखी
zau – जाङ्सकारी
ग्लोटोलगkenh1234  केन्हाटिक[१]

लद्दाखी भाषा (तिब्बती: ak སྐད་ (, Wylie: La-dwags skad), जसलाई भोटी वा बोधि पनि भनिन्छ, भारतको लद्दाख सङ्घ क्षेत्रमा बोलिने एक तिबती भाषा हो। यो लद्दाखको केन्द्र शासित प्रदेशको लेहको बौद्ध बहुल जिल्लामा प्रमुख भाषा हो। यद्यपि तिबाटिक परिवारको एक सदस्य, लद्दाखी मानक तिब्बतीको साथ पारस्परिक रूपबाट समझदार छैनन्।

लद्दाखीको भारतमा लगभग ३०,००० वक्ता छन्, र चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रमा शायद २०,००० वक्ता छन्, जो बढीभन्दा बढी किआङ्गटाङ्ग क्षेत्रमा बसोबास गर्ने गर्दछन। लद्दाखीको अनेकौँ बोलीहरु छन्: लेहको पछि लेहस्कट, जहाँ यो बोलिने गरिन्छ; लेहको उत्तर पश्चिममा बोलिने शमसतक; स्ट्सटाक्याट, सिन्धु घाटीमा बोलिने गरिन्छ र जो दोस्रोको विपरीत तानवाला हो; र नुब्रा, लेहको उत्तरमा बोलिने गरिन्छ। यो निकटवर्ती कारगिल जिल्लामा बोलिने सम्बन्धित पुरीजी र बलतीको एउटा छुट्टै भाषा हो।

लिपि[सम्पादन गर्ने]

लद्दाखी साधारणतया तिब्बती लिपिको उपयोग गरेर लेखिने गरिन्छ, जसमध्ये लद्दाखीको उच्चारण अन्य तिब्बती भाषाहरूको तुलनामा लिखित शास्त्रीय तिब्बतीको बहुत करीब रहेको छ। लद्दाखीहरूले अनेकौँ उपसर्ग, प्रत्यय र चन्द्रबिन्दुको अक्षरहरु उच्चारण गरेको छ, जो अनेकौँ अन्य तिबेटिक भाषाहरु, जस्तो कि अमदो, खम्स, र मध्य तिब्बतीमा चुप रहेको देखिन्छ। यो प्रवृत्ति लेहको पश्चिममा र बाल्टिस्तानमा नियन्त्रण रेखाको पाकिस्तानी तर्फ अधिक स्पष्ट रहेको छ। उदाहरणको लागि, एक तिब्बती एसटिएक्सए 'एएक्स' को उच्चारण [टिए] को रूपमा गर्नेछ, तर एउटा लेपा भनिनेछ [एसटिए], र एक पर्गी उच्चारण गर्न। जबकि एउटा तिब्बती འབྲས་ 'ब्रा' चावल को उच्चारण [एलई] को रूपमा गरिनेछ, लेह्पा को भन्नु छ [थिअस], र पर्गी यसलाई [ब्रा] को रूपमा उच्चारण गर्छन्।

तिब्बती लिपिमा बोलचालको लद्दाखी लेख्ने वा शास्त्रीय तिब्बतीको कम लद्दाखि संस्करणलाई लेख्ने प्रश्न लद्दाखमा विवादास्पद रहेको छ। मुस्लिम लद्दाखी लद्दाखी बोल्ने गर्छन, तर बढी तिब्बती लिपि पढ्ने गरिदैन र अधिकांश बौद्ध लद्दाखी तिब्बती लिपिको आवाज निकाल्न सक्छन, तर शास्त्रीय तिब्बती बुझ्दैनन्, तर केहि लद्दाखी बौद्ध विद्वानहरूको भनाई छ कि लद्दाखीलाई केवल शास्त्रीय तिब्बतीको रूपमा लेख्नु राम्रो हुन्थ्यो। बोलचालको लद्दाखीमा सीमित संख्यामा पुस्तकहरु र पत्रिकाहरु प्रकाशित भएका छन्।

उदाहरणका लागि, एउटा लिखित डेन्टल टी लाई दर्शाउदै , वेन् विली लिप्यन्तरणको उपयोग गर्दै लेखिएको लद्दाखीलाई प्राय रोमाञ्चक गर्ने गरिन्छ।

पहिचान[सम्पादन गर्ने]

लद्दाखको अधिकांश स्कूलहरूमा शिक्षाको माध्यम अङ्ग्रेजी हो, जसमा अनिवार्य अर्को भाषाको रूपमा हिन्दी वा उर्दू रहेको छ, र अनिवार्य तेस्रो भाषाको रूपमा अरबी वा शास्त्रीय तिब्बतीको विकल्प हो। लद्दाखमा सरकारी स्कूल जेके एसबीओएसईको अधीनमा रहेको छ, जो तिब्बती विषयलाई बोधि भनिने गरिन्छ। सीबीएसई र सेन्ट्रल इन्स्टीट्यूट अफ बुद्धिस्ट स्टडीज अन्तर्गतको निजी स्कूल, लेह यसलाई तिब्बती भनिने गरिन्छ।

लद्दाखी समाजको एउटा वर्ग भारतीय संविधानको ८औं अनुसूचीमा शामिल हुनका लागि एउटा नयाँ नाम भएको भाषा, भोटीलाई शामिल गर्ने माग गरिरहेका छन्। उनीहरूले दाबी गर्दै आएका छन् कि भोटी लद्दाख, बाल्टिस, तिब्बतिहरु, र पूरा हिमालयबाट बाल्टिस्तानबाट अरुणाचल प्रदेश सम्म बोलिने गरिन्छ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, सम्पादकहरू (२०१७), "केन्हाटिक", Glottolog 3.0, Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History। 

बाह्य कडीहरू[सम्पादन गर्ने]

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]