नेपाली भाषा

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

नेपाली
खसकुरा, पर्वते/गोरखाली भाषा
नेपाली या मानक नेपाली
Nepali word in devanagiri.svg
देवनागरीमा नेपाली शब्द
मूलभाषीनेपाल, भारत, भुटान, म्यानमार
क्षेत्रदक्षिण एसिया
रैथाने(हरू)खस जाति, (ऐतिहासिक कालमा)
मातृभाषा वक्ताहरू
मातृभाषी - १.७ करोड[१], कुल - करिब ४ करोड
प्रारम्भिक रूप
देवनागरी (आधिकारिक), कैथी (ऐतिहासिक) र विभिन्न क्षेत्रीय लिपि
हस्ताक्षरित रूप
Signed Nepali
सरकारी दर्जा
आधिकारिक भाषा
Flag of Nepal.svg नेपाल
Flag of India.svg भारत (सिक्किम, पश्चिम बङ्गाल)
नियामक संस्थानेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान
भाषा सङ्केतहरू
आइएसओ ६३९-१ne
आइएसओ ६३९-२nep
आइएसओ ६३९-३nep – inclusive code
व्यक्तिगत कोडहरू:
npi – नेपाली
dty – डोटेली भाषा
ग्लोटोलगnepa1254[३]
nepa1252  duplicate code[४]
भाषाविद् प्रयोगशाला59-AAF-d
Nepali language status.png
नेपाली भाषाको अवस्थिति

नेपाली भाषा (अन्तर्राष्ट्रिय ध्वन्यात्मक वर्णमाला [neˈpali bʱaʂa]) नेपालको सम्पर्क भाषा तथा भारत, भुटानम्यानमारको केही भागमा मातृभाषाको रूपमा बोलिने भाषा हो। यो भाषा भारोपेली भाषा परिवार समूहमा पर्दछ। यो भाषा नेपाल र भारतको आधिकारिक (सरकारी कामकाजको) भाषा पनि हो। खासगरि सन् १९९० पछि लाखौं संख्यामा नेपालीहरू आप्रवासीका रूपमा विदेशिन थालेपछि अस्ट्रेलिया, बेलायत, अमेरिका, क्यानडा, युरोपेली सँघ र खाडी मुलुकहरूमा नेपाली भाषीहरू छरिएका छन् । नेपालका करिब आधा जनसङ्ख्याले आफ्नो मातृभाषाको रूपमा यो भाषा बोल्ने गर्दछन्। देवनागरी लिपिमा लेखिने यो भाषामा २ किसिमका वर्णमाला छन्। स्वरवर्णमा १२ र व्यञ्जनवर्णमा ३६ वटा वर्णहरू रहेका छन्। अक्षरको लेखन र उच्चारण एउटै हुने यो भाषा सिक्न निकै सजिलो भएका कारण यसको लोकप्रियता बढेको हो। नेपाली भाषा विभिन्न समयमा विभिन्न नामले चिनिन्थ्यो; जस्तैखस कुरा, पर्वते भाषा तथा गोर्खाली भाषा आदि। यी मध्ये खस कुरा सबैभन्दा पुरानो नाम हो। खस जातिहरूले बोल्ने भाषा भएको हुनाले यसलाई खस भाषा भनिएको हो। यो भाषा पश्चिम नेपालको कर्णाली क्षेत्रमा विकसित भएर पूर्वतर्फ फैलदै गएको हो। खस कुरा पश्चिम नेपालको मगर जातिले बोल्ने भाषा खाम कुरा सँगै विकसित भएर अगाडि बढेको मानिन्छ।

भाषिका

नेपाली भाषाका विभिन्न भाषिकाहरू छन्

  1. पूर्वेली

भाषिक परिवर्तनहरू

नेपाली भाषामा परिवर्तनहरू थुप्रै भएका छन्

  1. नब नेपालि भासा - नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान अनुसारको नयाँ वर्णविन्यास
  2. नेवालि - नेवाःहरूले बोल्ने नेपाली भाषाको एक भाषिका

व्याकरण

नेपाली साहित्य लाई नेपाली उखान-टुक्का तथा गाउँ खाने कथा आदिले एकदमै रोचक र धनी बनाएको छ।

  • पुरुष: प्रथम पुरुष = म, हामी; द्वितीय पुरुष = तँ, तिमी, तपाईँ; तृतीय पुरुष = ऊ, उनी, उनीहरू;
  • वचन: एक वचन = म, तिमी, ऊ, उनी, तिनी, त्‍यो; बहु वचन = हामी, तिमीहरू, उनीहरू, तिनीहरू।



                                      अनुस्वार,  लेखन  र उच्चारण विधि 
  कं                    ं

अनुनासिक वर्ण अनुस्वार वर्णक अ + ङ्  अ + ं (अनुस्वार) अं (अङ्), क + ङ्  क + ं (अनुस्वार) कं (कङ्)l अनुनासिक अक्षर:  कं खं गं घं ङं क्षं (अनुनासिक उच्चारण अर्ध ङ / ङ् ), चं छं जं झं ञं ज्ञं (अनुनासिक उच्चारण अर्ध ञ / ञ् ), टं ठं डं ढं णं (अनुनासिक उच्चारण अर्ध ण / ण्), तं थं दं धं नं त्रं (अनुनासिक उच्चारण अर्ध न / न् ), पं फं बं भं मं यं रं लं वं शं षं सं हं (अनुनासिक उच्चारण अर्ध म / म्), स्पर्स वर्णका अर्ध अनुनासिक वर्ण आ – आफ्नै वर्गका अघि हुँदा अनुसार उच्चारण हुँदछ।

(स्पर्स वर्ण क देखि म सम्मका २५ अक्षर \ अनुनासिक अक्षर  ङ ञ ण न म)

क वर्गका पाँच अक्षर  ", , , , " (अर्ध ङ अनुनासिक वर्ण) कण्ठ्य उच्चारण । क वर्ग अक्षर, अनुस्वार उच्चारण हुँदा अर्ध ङ / ङ् वर्ण अघि, "क ख ग घ ङ" वर्ण पछि हुँदछ। जस्तै  अङ्क,पङ्खा, गङ्गा, उलङ्घन, टङ्ङ (अंक, पंखा, गंगा, उल्लंघन, टंङ) आदि च वर्गका पाँच अक्षर  ", , , , " (अर्ध ञ अनुनासिक वर्ण) तालव्य उच्चारण। च वर्ग अक्षर, अनुस्वार उच्चारण हुँदा अर्ध ञ / ञ् वर्ण अघि, "च छ ज झ ञ" वर्ण पछि हुँदछ। जस्तै  अञ्चल, हुञ्छ, जनरञ्जन, झञ्झट (अञ्चल, हुंछ, जनरंजन, झंझट) आदि ।

ट वर्गका पाँच अक्षर  ", , , , " (अर्ध णअनुनासिक वर्ण) मुर्धन्य उच्चारण। ट वर्ग अक्षर, अनुस्वार उच्चारण हुँदा अर्ध ण / ण् वर्ण अघि, "ट ठ ड ढ ण" वर्ण पछि हुँदछ। जस्तै  कण्टक, कण्ठ, डण्ड, (कंटक, कंठ, डंड) आदि। त वर्गका पाँच अक्षर  ‘, , , , ‘ (अर्ध न अनुनासिक वर्ण) दन्त्य उच्चारण। त वर्ग अक्षर, अनुस्वार उच्चारण हुँदा अर्ध न / न् वर्ण अघि, "त थ द ध न" वर्ण पछि हुँदछ। जस्तै  सन्त, पन्थ, कन्द, अन्ध, अन्न, तन्त्र, मन्त्र (संत, पंथ, कंद, अंध, अंन,तंत्र, मंत्र) आदि)। प वर्गका पाँच अक्षर  ", , , , " (अर्ध म अनुनासिक वर्ण) ओषठ्य उच्चारण। प वर्ग अक्षर, अनुस्वार उच्चारण हुँदा अर्ध म / म् वर्ण अघि, ‘प फ ब भ म’ वर्ण पछि हुँदछ। जस्तै  कम्प, पम्फा, गुम्बा, सम्भव, टम्म (कंप, पंफा, गुंबा, संभव, टंम) आदि। अंतस्थ वर्णका चार अक्षर  "य र ल व" (अर्ध म अनुनासिक वर्ण)। अंतस्थ वर्ण, अनुस्वार उच्चारण हुँदा अर्ध म / म् वर्ण अघि, ", , , " वर्ण पछि हुँदछ । जस्तै  सम्यम; सम्रक्षण, सम्लाप, सम्वहन (संयम, संरक्षण, संलाप, संवहन), आदि। उष्म वर्णका तिन अक्षर  ‘, , ’ तालव्य ‘श ’मुर्धन्य‘ष’ दन्त्य ‘स‘ (अर्ध म अनुनासिक वर्ण) उष्म वर्ण अनुस्वार उच्चारण हुँदा अर्ध म / म् वर्ण अघि र श ष स वर्ण पछि हुँदछ। जस्तै  वम्श, कम्स, सम्सार (वंश, कंस, संसार ) आदि । प्राण वर्ण एक अक्षर  "" (अर्ध म अनुनासिक वर्ण) प्राण वर्ण अनुस्वार उच्चारण हुँदा अर्ध म म्) वर्ण अघि, ह वर्ण पछि हुँदछ। जस्तै  सम्हार, सिम्ह (संहार, सिंह) आदि।


                चन्द्र बिन्दु, उच्चारण  र  लेखन विधि 
             चन्द्र बिन्दु          ँ     

अर्ध ञ (ञ् / ) वर्णको चिन्ह चन्द्रबिन्दु  ँ (नाक र मुखबाट एकै चोटि उच्चारण हुँदछ)।

                   अ +  ञ्    अ + ँ     अँ    (उच्चारण अञ्) 
                   क +  ञ्  ञ    क + ँ      कँ  (उच्चारण कञ्)

चन्द्र बिन्दु  ँ अक्षर:  कँ खँ गँ घँ ङँ चँ छँ जँ झँ ञँ टँ ठँ डँ ढँ णँ तँ थँ दँ धँ नँ पँ फँ बँ भँ मँ यँ रँ लँ वँ शँ षँ सँ हँ क्षँ त्रँ ज्ञँ

नेपाली ध्वनिविज्ञान

नेपाली भाषा बोलिने देशहरू

भारत

नेपाली भाषा एक अन्तर्राष्ट्रिय भाषा हो। दक्षिण एसियाका दुई प्रमुख देश नेपाल र भारतमा राष्ट्रिय भाषाको रूपमा स्वीकृत एवं स-साना प्रदेश लगायत राज्यहरूमा माध्यम भाषाको स्तरमा सङ्गठित नेपाली भाषा एक जीवन्त भाषा हो। नेपाली भाषा खस, पर्वते, सिञ्जाली तथा गोरखा भाषा नामले पनि चिनिदै आएको छ। भाषाको प्रकृतिअनुसार कुनै पनि भाषाले विकास गर्दा जटिलतादेखि सरलता र स्थुलताबाट सूक्ष्मतातिर उन्मुख हुने प्रक्रिया ग्रहण गर्दछ। भाषाले सुष्ठता प्राप्त गर्दा आफ्नो सांस्कृतिक सञ्चारण र अभिव्यक्ति संस्कारलाई जरैबाट समातेर राख्दछ। यसैले नेपाली भाषालाई पनि एक विशाल वटवृक्ष भन्दा अत्युक्ति नहोला। सांस्कृतिक र संस्कारगत चरित्रको आधारमा नेपाली भाषाले विविधतालाई स्वीकार गरेको छ। नेपालदेखि फैलिएको यो भाषा पूर्वमा म्यानमार, पश्चिममा पञ्जावसम्म, उत्तरमा हिमवत्खण्डदेखि दक्षिण एसियाको गाङ्गेय समभूमि तथा अन्य भाषा-परिवार क्षेत्रतिर पनि यसले विस्तार पाएको छ।

भाषाको विकास हुनुमा त्यसका मौलिक साहित्य लेखनले ठूलो भूमिका निर्वाह गर्दछ। भाषाको दैनिक व्यावहारिक उपयोग, लोकको अनुभवको अभिव्यक्ति, लिप्यङ्कन प्रयोग हुँदा नै भाषा विकसित हुँदै जान्छ। भारत भूमिबाट नेपाली भाषा-साहित्यको विस्तार गर्नमा सबैभन्दा पहिलो श्रेय बनारसलाई जान्छ। यहीँबाट नेपाली साहित्यको माध्यमिक काल झाङ्गिन सकेको हो। विकासको यस घुम्तीमा आज देखिएका सरलता र संवेद्यताको आग्रह पनि माध्यमिककालीन शृङ्गार धारका प्रभाव हुन्।

भारतमा राष्ट्रिय भाषाको रूपमा अघि बढिरहेको नेपाली भाषा एक सम्पर्क भाषाको रूपमा भविष्यमा खडा हुनेछ भन्न सकिन्छ। सत्रौँ शताब्दी पूर्वदेखि नेपाल बाहिर फैलिएको नेपाली भाषा र साहित्य एसिया महाद्वीपको जिउँदो र शक्तिशाली सामाजिक सम्पत्ति भएको छ। यसको प्रयोग र विस्तार क्षेत्र पूर्वमा दार्जिलिङ, सिक्किम, भुटान र मेघालय, मिजोराम, मणिपुर र म्यानमार, पश्चिममा भारतका राज्य पञ्जाव, गुजरात, जम्मु कश्मीर, हिमाञ्चल, कुमाउ, गढवाल, देहरादून आदि तिर व्यापक प्रभाव छ। यी सबै क्षेत्रमा भाषा-साहित्यको गतिविधि, लेखन-प्रकाशन, पठन-पाठन अनिवार्यरूपले चलिरहेको छ।[५]

भारतीय जनगणना २०११ अनुसार भारतमा नेपालीहरूको जनसङ्ख्या
# राज्यको नाम राज्यहरूको जनसङ्ख्या[६] प्रति १०,००० जनसङ्ख्यामा नेपालीहरूको संख्या [७] नेपाली मातृभाषा भएका नेपालीहरूको जनसङ्ख्या
आन्ध्र प्रदेश ७६,२१०,००७ ७६२१
अरुणाचल प्रदेश १,०९७,९६८ ९१९ १००९०३
आसाम २६,६५५,५२८ २१५ ५७३०९४
बिहार ८२,९९८,५०९ १६६००
चण्डीगढ ९००९१४ ६० ५४०५
छत्तीसगढ २०,८३३,८०३ ४१६७
गोवा १,३४७,६६८ १६ २१५६
गुजरात ५०,६७१,०१७ १५२०१
हरियाणा २१०८२९८९ १० २१०८३
१० हिमाञ्चल प्रदेश ६०७७२४८ ११६ ७०४९६
११ जम्मु कश्मीर १००६९९१७ ८०५६
१२ झारखण्ड २६,९४५,८२९ १६१६७
१३ कर्नाटक ५२,८५०,५६२ १०५७०
१४ केरल ३१,८४१,३७४ ३१८४
१५ मध्य प्रदेश ६०,३४८,०२३ १२०७०
१६ महाराष्ट्र ९६,८७८,६२७ ६७८१५
१७ मणिपुर २,२९३,८९६ २२० ५०४६६
१८ मेघालय २,३१८,८२२ २२६ ५२४०५
१९ मिजोरम ८८८,५७३ १०२ ९०६३
२० नागाल्याण्ड १,९९०,०३६ १८९ ३७६१२
२१ उडिसा ३६,८०४,६६० ११०४१
२२ पञ्जाब २४२८९२९६ १९४३१
२३ राजस्थान ५६४७३१२२ ११२९५
२४ सिक्किम ५४०,८५१ ६,२९८ ३४०६२८
२५ तमिलनाडु ३,१९९,२०३ ३२०
२६ त्रिपुरा ३,१९९,२०३ ११ ३५१९
२७ उत्तर प्रदेश १६६,१९७,९२१ १६ २६५९१७
२८ उत्तराखण्ड ८४७९५६२ १०७ ९०७३१
२९ पश्चिम बङ्गाल ८०,१७६,१९७ १२८ १०२६२५५
३० अण्डमान निकोबार द्वीप समूह ३५६,१५२ २२ ७८४
३१ चण्डीगढ दमन र दियू १५८,२०४ ९० १४२४
३२ दादर र नगर हवेली २२०४९० ४७ १०३६
३३ पोण्डिचेरी ९७४,३४५ ३९०
३४ लक्षद्वीप ६०,६५०
३५ दिल्ली १३७८२९७६ ३२ ४४१०६

रुस

रसियामा नेपाली भाषा र साहित्यको चर्चा थाल्दा १३५ वर्ष अघि सन् १८७५ मा नेपालको यात्रा गर्ने रसियन प्राच्यविद् इभान मिनायेभको नाम लिनुपर्ने हुन्छ। बौद्ध धर्मको अध्ययनार्थ नेपाल आएका विद्वानले नेवारी भाषा सिकेर शब्दकोश समेत तयार पारेका थिए। सन् १९१७ को ऐतिहासिक अक्टोबर समाजवादी क्रान्ति सम्पन्न हुनुभन्दा आधा शताब्दी अघि भूगोलविद् दिमित्री कोस्तिन्स्कीद्वारा नेपालबारे परिचयात्मक पुस्तक लेख्नु, नेपाली साहित्यका हस्तीहरू बालकृष्ण सम र सिद्धिचरण श्रेष्ठबाट सोभियत सङ्घको भ्रमण हुनु एवं महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा र माधवप्रसाद घिमिरेको अप|mो एसियाली लेखक सम्मेलन -सन् १९५८) मा सहभागिता, देवकोटाको सम्भाषण आदिबाट नेपाली साहित्यको जानकारी रुसमा पुगेको हो। नेपाली कविताको अङ्ग्रेजी अनुवादका आधारमा तत्कालै 'नेपालका कविहरू' शीर्षकमा रसियाली भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको थियो। यसमा नेपालका प्रसिद्ध कविहरूका कविता समाविष्ट थिए। रुसमा देवकोटाको ठूलो सम्मान छ। सोभियत अन्तरिक्षयान चन्द्रमामा पुगेकै दिन देवकोटाको निधन भएको संयोगलाई देवकोटाको 'उद्देश्य के लिनु, उडी छुनू चन्द्र एक'सँग जोडेर देवकोटाको आत्मा त्यही यानमा चन्द्रमामा पुगेको कल्पना गरिन्छ।

ल्युदमिला आगानिनाको नाम नेपाली साहित्यको अध्ययन, अनुसन्धान र अनुवादका क्षेत्रमा उच्च छ। आधुनिक नेपाली काव्यमा मानिस, समाज र धर्म विषयमा विद्यावारिधि गरेकी ल्युदमिला महाकवि देवकोटाको जीवनीकार पनि हुन्। उनीद्वारा लिखित 'नेपाली साहित्यको सङ्क्षिप्त विवेचना' कृति नेपाली साहित्यबारे रसियाली भाषामा प्रकाशित प्रथम पुस्तक हो। नेपाली भाषामा रसियाली लेखकको एउटै कृतिको विभिन्न अनुवादकबाट अनुवाद भई प्रकाशित कृति म्याक्सिम गोर्कीको उपन्यास 'मा' हो। विगत ४१ वर्षदेखि रसियाली भाषाका विभिन्न कृतिहरूको नेपालीमा अनुवाद हुँदै आएको छ। रुसमा अध्ययन गर्न गएकाहरूले नेपाली भाषालाई व्यापक रूपमा प्रचार-प्रसार गरेका छन्। रसियामै कर्मभूमि बनाएका कृष्णप्रकाश श्रेष्ठले ठूलो योगदान दिएका छन्।[८]

उत्तर अमेरिकाली नेपाली डायोस्पोरामा नेपाली भाषा-साहित्य

विदेशिने नेपालीको जतिजति वृद्धि हुन्छ, हाम्रो डायोस्पोरा त्यति नै ठूलो हुन्छ। आफ्नो मूलथलो छोडेपछि अर्को छुट्टै संस्कार बदलिन्छ। जीवनको सबै क्षेत्रमा ठिमाहा संस्कारको जन्म हुन्छ। सन् १९७० देखि नेपालीहरू अमेरिका आउने क्रम आरम्भ भए पनि बसोवास गर्नेहरूको सङ्ख्या बढ्न चाहिँ समय लाग्यो। सन् १९९० भन्दा अगाडि नेपाली साहित्य र भाषाको विकास भन्नु अमेरिका-नेपाल एसोसिएसन नै हो। यसबीच केही नेपाली भाषाका पत्रपत्रिकाहरू प्रकाशित भए पनि सन् १९९१ मा वासिङ्टन डीसीमा अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाजको स्थापना भएपछि नै नेपाली भाषासाहित्यका क्षेत्रमा काम हुन थालेको हो। सन् १९९४ देखि अन्तर्राष्ट्रिय कविता महोत्सव गर्न थालिएकोले यसलाई निकै उपलब्धिपूर्ण मानिन्छ। यसपछि प्रशस्तै अनलाईन पत्रपत्रिकाहरूको स्थापना भइसकेको छ। संस्थागतरूपमा अहिले अनेसासको विस्तार निरन्तर भइरहेको छ। यसले नेपाली भाषासाहित्यलाई विश्वमै फैलाउने काम गरिरहेको छ। अमेरिकामा नेपालीहरूको सङ्ख्या लाखौँ पुगेको छ। आवासीय भिसा चिट्ठाका कारण सङ्ख्या बढ्दो छ। आफ्नै पहलमा आउनेहरू पनि उत्तिकै छन्। व्यक्ति सँगसँगै आउने भाषासाहित्यले विदेशमा बस्नेहरूमा एकत्व कायम राख्दोरहेछ।

सन् १९८६ ताक क्यानडाबाट किरण ढुङ्गानाले 'दियालो' पत्रिका निकालेका थिए। १९९६ मा वसन्त श्रेष्ठको संयोजकत्वमा स्थापित बोस्टन साहित्यिक समितिले नेपाली विभूति, स्रष्टाहरूको जन्मजयन्तीलगायतका कार्यक्रमहरू गर्न थाल्यो। त्यतिबेलै अर्को पत्रिका 'इनटच' पनि प्रकाशनमा आयो। अनेसासद्वारा सन् १९९४बाट प्रकाशन प्रारम्भ भएको 'अन्तर्दृष्टि' त्रैमासिक नियमित छ। गोविन्दसिंह रावतले सन् २००४मा 'रचना नेपाल' र सौगात त्रैमासिक क्यानाडाबाट प्रकाशनमा ल्याइरहेका छन्। दोस्रो पिँढीकालाई नेपाली भाषा सिकाउन अमेरिकामा विद्यालयहरू धेरै ठाउँमा सञ्चालनमा छन्। नोर्थ क्यारोलाईनामा क्याम्पस नै सञ्चालनमा छ। रेडियो, टेलिभिजनहरू सञ्चालित छन्। यी सबैका माध्यमबाट भाषिक उत्थानमा अनुवादलगायतका कामहरू बढ्दै जाने निश्चित छ।[९]

बेलायतमा नेपाली भाषा र साहित्य

बेलायतमा नेपाली भाषा-साहित्यको सन्दर्भ उठाउँदा सन् १९६० तिर पुग्नुपर्ने हुन्छ। यतिबेलैबाट तत्कालीन युवराज वीरेन्द्र, मदनमणि दीक्षित, पशुपतिशमशेर लगायतका अक्सफोर्ड र इटन कलेजमा पढ्ने विद्यार्थीहरूले 'यति नेपाली एसोसिएसन' नामक संस्था स्थापना गरेर 'यति' पत्रिकाको प्रकाशन प्रारम्भ गरेका थिए। सन् १९८६मा यसै संस्थाको पहलमा नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको जगेर्ना गर्नका लागि 'कोसेली नेपाली सांस्कृतिक परिवार' स्थापना गरिएर 'कोसेली' लोक संस्कृतिप्रधान पत्रिका प्रकाशन गर्न थालिएको थियो। सन् १९९५बाट नेपाली साहित्य विकास परिषद्को स्थापना र लालीगुराँस पत्रिकाको प्रकाशनले थप योगदान पुर्‍याएको छ। यस संस्थाले सम्मान र पुरस्कारहरूको पनि व्यवस्था गरेको छ। यसरी सन् १९६० देखि २००० सम्ममा बेलायतमा बाह्र हजारको हाराहारीमा नेपालीहरूको सङ्ख्या पुगेको देखिन्छ। नेपाली भाषाका प्राध्यापक डा. माइकल हटले नेपाली भाषामा पुर्‍याएको योगदान अतुलनीय रहेको छ।

सन् १९९७ मा बेलायतले हङकङ चीनलाई हस्तान्तरण गरेपछि करिब ४ हजार गोर्खा पल्टन र उनीहरूका परिवारलाई समेत बेलायतमा स्थायी बसोवासको हक दिइनुले नेपालीहरूको जनघनत्वमा वृद्धि भएको देखिन्छ। पत्रपत्रिकाको प्रकाशन दर्जनभन्दा बढी छ भने यतिकै सङ्ख्यामा साइबर पत्रिकाहरू छन्। यसका लागि प्रवासी नेपाली साहित्य समाज, नेपाली प्रतिभा प्रतिष्ठान, समकालिन साहित्य, अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज, बेलायत शाखालगायतका संस्थाहरू सक्रियरूपमा लागिपरेका छन्। टेलिभिजनहरूको योगदान पनि उल्लेखनीय रहेको छ।[१०]

हङकङ

सन् १८१४ मा नालापानी युद्धमा वीर गोर्खालीको युद्ध कौशलबाट प्रभावित भएका अङ्ग्रेजले १८१७ देखि गोर्खालीहरूलाई इष्ट इन्डिया कम्पनीमा लिन थालेका हुन्। १९४७ मा भारत स्वतन्त्र हुनुअघि बेलायत, भारत र नेपालबीच त्रिपक्षीय सम्झौता हुनुभन्दा अघि अर्थात् १९४२ बाटै गोर्खालीहरू हङ्कङ क्याम्पमा बस्न थालेको देखिन्छ। १९५९बाट बेलायतले आफ्नो उपनिवेश हङकङलाई गोर्खाली सेनाको सुरक्षामा सुम्पिएपछि नेपाली भाषाको स्थायित्व बढेको हो। १९४९बाट सिङ्गापुरमा प्रकाशन प्रारम्भ भएको पत्रिका पर्वते हङकङबाट पनि प्रकाशित हुन थाल्यो। त्यतिबेलैदेखि गोरखा रेडियोको पनि प्रारम्भ भयो।

हङकङबाट सन् २००० मा किसन राईको सम्पादनमा प्रकाशन प्रारम्भ भएको 'एभरेष्ट' दैनिकको योगदान उल्लेखनीय छ। १९९८ मा पशन तमूले प्रारम्भ गरेको 'संवाद'को योगदान, सनराइज, साप्ताहिक सन्देश नेपाली रेडियोलगायतका सञ्चार सामग्रीहरूले नेपाली भाषासाहित्यको विकासमा योगदान पुर्‍याएका छन्। हङकङमा सामाजिक संघसंस्थाहरू पनि प्रशस्तै छन्। हाल नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान, अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज, हङकङ च्याप्टर, सिर्जनशील साहित्य समाज, जनजाति साहित्य समाज, हङकङ नेपाली कलामन्दिरलगायतका धेरै संघसंस्थाहरू छन्। हङकङमा नेपालीद्वारा सञ्चालित चार विद्यालय पनि छन्। नेपाली चलचित्र, गीत-सङ्गीत, म्युजिक भिडियो निर्माणका काम पनि प्रशस्तै भएका छन्।[११]

बेल्जियम

सन् १९८२ को जुलाईमा बेल्जियम नागरिकसँग विवाह गरेर आएकी पोखरा निवासी सुकमाया नेपालीलाई बेल्जियममा बसोवास गर्नेगरी आएकी प्रथम नेपाली मानिन्छ। १९९०बाट नेपालीहरूको बेल्जियम प्रवेश क्रमशः बढ्दै २००० तिर माओवादी द्वन्द्वलाई कारण मान्दै भित्रिनेहरूले गर्दा हाल करिब ४ हजार नेपालीहरू बेल्जियममा बसोवास गर्दछन्। आफ्नो देशमा जुनसुकै मातृभाषा बोल्ने भए पनि यहाँ भने नेपालीलाई नै प्रयोगमा ल्याएर भावनात्मक एकतामा गाँसिएको देखिन्छ।

बेल्जियममा अहिलेसम्म ४२ वटा संघसंस्था स्थापना भइसकेका छन्। सन् १९९८ मा स्थापना गरिएको नेपाली सांस्कृतिक समाज पहिलो हो। हाल आएर अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज बेल्जियम च्याप्टर भाषा-साहित्यका क्षेत्रमा सक्रिय बनेको छ। यसले साहित्यकारहरूको जयन्ती, साहित्यिक गोष्ठीहरू आदि गर्दै आएको छ। नेपाली सांस्कृतिक समाजले सन् २००१ मा प्रकाशित गरेको फोटोकपि पत्रिका बेल्जियममा पहिलो नेपाली पत्रिका मानिन्छ। सन् २००३ मा इन्द्रधनुष क्लबले 'इन्द्रेणी', साङ्ग्रीला समाजले २००६ मा बेल्जियम दर्पण, अनेसासको बेल्जियम च्याप्टरको प्रकाशन 'शब्दाञ्जली'ले पुर्‍याएको योगदान उल्लेख्य छ। बेल्जियमको सिन्त त्रुइदेनमा २६ जनवरी २०११ मा सम्पन्न भएको "फ्रित नेपाल" र लुभेनमा २५ अप्रिल २०१४ को "मुभिङ इमोसन्स" कार्यक्रम स्थानीय नेपाली र फ्लेमिश साहित्यकारहरूको सहकार्यमा सम्पन्न भएका थिए । कृष्ण बजगाईं, पंचम अधिकारी, सञ्जु बजगाईं लगायतका साहित्यकारहरूले यहाँबाट नेपाली डायस्पोरिक साहित्यमा ठुलो योगदान पुर्‍याएका छन् ।

बेल्जियममा मात्र नभएर विदेशमा बस्ने नेपालीमाझ पनि कृष्ण बजगाईंको अनलाईन पत्रिका समकालीन साहित्य डटकम निकै लोकपि्रय रहेको छ। त्यस्तै नेपालीहरूद्वारा सञ्चालित अन्य अनलाईनहरू पनि प्रशस्तै छन्। यहाँ नेपाली भाषा सिकाउने विद्यालय पनि सन् २००५ देखि सञ्चालित छ।[१२]

संयुक्त अरब इमिरेट्समा नेपाली भाषा-साहित्य

यहाँ नेपालीहरूको प्रवेश कहिलेबाट भएको हो भन्ने स्पष्ट जानकारी नभए तापनि हाल एक लाख पच्चीस हजारभन्दा बढी नेपाली विभिन्न रोगजार, व्यवसायमा रहेका छन्। सन् १९९० मा इराक युद्ध प्रारम्भ भएपछि यहाँ रहेका नेपालीहरू पनि स्वदेश फर्किन थाले। त्यही त्रसित वातावरणमा युएईमा रहेका अगुवा नेपालीहरूले क्याप्टेन प्रचण्डजङ्ग शाहको नेतृत्वमा नेपाली समाज भन्ने संस्थाको स्थापना गरेका थिए। यो नै नेपालीको पहिलो संस्था हो। सुरक्षा, भाषा, संस्कृति, साहित्य आदिका क्षेत्रमा संस्था सक्रिय भयो र 'हिम अरब' नामक मुखपत्र पनि प्रकाशित गर्‍यो।

नेपाली पत्रपत्रिका प्रायः सबै यहाँ आइपुग्छन् र व्यावसायिक रूपमा बिक्री वितरण गरिन्छ। युएईबाट प्रकाशित हुने सहयात्रा द्वैमासिकको योगदान पनि उल्लेखनीय रहेको छ। परदेश, आकृति, हाम्रो ध्वनि, नव सिर्जना, मकालु सन्देश, प्रवासी देउराली पाक्षिक लगायतका धेरै मासिक, द्वैमासिक, त्रैमासिक आदि पत्रपत्रिकाहरू प्रकाशित हुँदै आएका छन्। यत्तिकै सङ्ख्यामा अनलाईन पत्रिकाहरू पनि सञ्चालित छन्।[१३]

म्यानमार

म्यानमारमा नेपालीहरूको बसोवासको इतिहास सय वर्षभन्दा लामो छ। दुई लाखभन्दा बढी नेपाली भाषी म्यानमालीहरू नेपालीपन र मन जोगाइराख्नलाई आफ्नो भाषा र संस्कृतिसहित सङ्घर्षरत छन्। म्यानमारजस्तो अनकन्टार देशमा बसेर पनि यहाँ बस्ने नेपालीभाषीले नेपाललाई पितृदेश मान्दछन्। नयाँ पुस्ता सँगसँगै नेपाली धर्म - संस्कृति लोप हुने पो हो कि भन्ने चिन्ताले सङ्घ-संस्था नै बनाएर काम गरिएको छ। जाति, धर्मभन्दा पनि भाषाले बाँधेको छ। कूटनैतिक सम्बन्ध स्थापनाको स्वर्ण महोत्सव पनि मनाइसकिएको छ। यहाँ नेपाली साहित्य परिषद् -डिप्लोमा)ले नेपाली भाषाको उत्थानमा उल्लेख्य काम गरिरहेको छ। नियन्त्रित शासन व्यवस्थाका कारण असजिलो र असहज वातावरण भए पनि नेपाली भाषा र साहित्यमा कलम चलाउनेहरू धेरै छन्। अनुवादका क्षेत्रमा पनि नेपालीहरूले हात हालेका छन्। प्रशस्तै प्रकाशनहरू र पुरस्कार गुठीहरूले यस क्षेत्रमा लागेकालाई प्रोत्साहन गरिरहेका छन्।[१४]

जापान

सन् १९०२ मा देवशमशेरको शासनकालमा नेपाली विद्यार्थीहरू जापान जाने तयारी भएकोमा उनी सत्ताच्यूत भएपछि चन्द्रशमशेरको पालामा कार्यान्वयन भएको थियो। त्यसपछि जयपृथ्वीबहादुर सिंह, हरेन्द्र बडुवालले जापानका बारेमा नेपालीहरूलाई र नेपालका बारेमा जापानीहरूलाई चिनाउने काम गरेका थिए। त्यसपछि जापानी साहित्य हाइकु भित्र्याएर साहित्यिक आदान-प्रदान हुनथाल्यो। तुलसी दिवस, अभि सुवेदी, मञ्जुल, रामकुमार पाँडे, क्षेत्रप्रताप अधिकारी आदिले भाषा-साहित्यको आदान-प्रदानमा ठूलो योगदान पुर्‍याएका छन्। हाल आएर जापानमा बस्ने डा.कुमार बस्नेतले अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाजको नेतृत्व गरिरहेका छन्। जापानमा रहेका नेपालीहरूको ज्यादै व्यस्त जीवन भएर पनि समय निकालेर भाषा-साहित्यका क्षेत्रमा कामहरू गरिएका छन्। विशेषगरी अनलाईन पत्रिकाहरूका माध्यमबाट नेपालीहरूले उल्लेख्य काम गरेको देखिन्छ। यसमा पनि नेपाल-जापान डटकम ज्यादै सक्रिय छ।[१५]

जर्मनी

सन् १८९६ मा जर्मन नागरिक लुम्बिनी घुम्न आएपछि नागरिकस्तरमा सम्बन्ध विस्तार भएको हो। सन् १९७५ को हाराहारीमा करन विश्वविद्यालय खुलेपछि डा.बुर्थले नेपाली भाषाको अध्यापन प्रारम्भ गरेका हुन्। ३० वर्षयता जर्मनीमा नेपालीभाषीहरूको सङ्ख्या उल्लेख्य रूपमा वृद्धि भएको छ भने नेपाली संस्कृति, भाषा र साहित्यका क्षेत्रमा उनीहरूले लोभलाग्दो तरिकाले विकास गरिरहेका छन्।[१६] [१७]

शब्दकोष

व्याकरण पुस्‍तकहरू

सन्दर्भ सामग्री

  1. Nepali language at Omniglot.com
  2. Dhanesh Jain; George Cardona (२००३), The Indo-Aryan languages, Routledge, पृ: २५१, आइएसबिएन 9780700711307  |coauthors= प्यारामिटर ग्रहण गरेन (सहायता)
  3. Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, सम्पादकहरू (२०१७), "Nepali [1]", Glottolog 3.0, Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History। 
  4. Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, सम्पादकहरू (२०१७), "Nepali [2]", Glottolog 3.0, Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History। 
  5. डा. घनश्याम नेपाल, डा. सञ्जय राई र अरुणा राई
  6. http://www.censusindia.gov.in/Tables_Published/A-Series/A-Series_links/t_00_003.aspx
  7. http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement3.htm भारतको जन गणना
  8. कृष्णप्रकाश श्रेष्ठ, जङ्गव चौहान
  9. होमनाथ सुवेदी, भारती गौतम, एन हन्किन्स
  10. प्रा.डा. माइकल हट, डा.भ्यालेरी इन्चले र सुरेशजङ्ग शाह
  11. पशन तमू
  12. कृष्ण बजगाईं
  13. जाकिर हुसेन
  14. विष्णु पन्थी, डा.दुबसु क्षेत्री
  15. श्रीमती मिसिजु फुकुदा, डा. दुबसु क्षेत्री र कृसु क्षेत्री
  16. डा. मानफ|mेद थ्रोई
  17. तुल्सीहरि कोइराला, समकालिन नेपाली साहित्य, अनलाईन पत्रिका

बाह्य लिङ्कहरू