मैथिली भाषा

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
मैथिली
Maithili, মৈথিলী
Maithili.svg
देवनागरी लिपिमा लेखिएको मैथिली
मूल भाषी भारत तथा नेपाल
क्षेत्र नेपालको तराई, भारतको झारखण्ड र उत्तरी बिहार क्षेत्र
मातृभाषा प्रयोगकर्ताहरू
३५ मिलियन (लगभग ३.५ करोड)  [१]
क्षेत्रीय भाषाहरू
केन्द्रीय (सोतीपुरा)
पश्चिमी
पूर्वी कुर्था
देहाती
जोलाहा
किसान
दक्षिणी
ठेठिया
देवनागरी
तिरहुता
आधिकारिक अवस्था
आधिकारिक भाषा
नेपालको संविधान २०७२को भाग १, धारा ५
भारतको संविधानको आठौँ धारा
भाषा कोड
आइएसओ ६३९-२ mai
आइएसओ ६३९-३ mai
ग्लोटोलग mait1250[२]

मैथिली (/ˈmtɪli/;[३] Maithilī) भारोपेली भाषा हो जुन मुख्य रूपमा भारतको उत्तरी बिहारनेपालको पूर्वी तराईका क्षेत्रहरूमा बोलिने भाषा हो । यो प्राचीन भाषा समूह भारोपेली भाषा परिवार अन्तर्गत पर्दछ र भाषाशास्त्रको हिसावले बङ्गाली, आसामी, उडियानेपालीसँग यसको धेरै निकट सम्बन्ध छ । यो भाषाको आफ्नै तिरहुता लिपि रहेता पनि यसको प्रयोग हाल न्यून रहेको छ ।[४] हाल मैथिली भाषा देवनागरीमा लेख्ने गरिन्छ । [५]

सन् २००२ मा मैथिली भाषालाई भारतको संविधानको आठौँ धारामा समावेश गरिएको हो । जसले गर्दा यस भाषालाई शिक्षा, सरकारी निकाय र अन्य आधिकारिक प्रयोजनमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।[६] सन् २०१५ मा मैथिलीलाई नेपालको संविधान २०७२को भाग १, धारा ५ मा आधिकारिक भाषाको रूपमा राखिएको हो ।[७] भारतको यो एक सबैभन्दा ठुलो भाषा अन्तर्गत पर्दछ भने नेपालको यो दोश्रो ठुलो भाषा हो । [८] सन् २०११ सम्म यो भाषा लगभग ४ करोड ४७ लाख मानिसद्वारा बोल्ने गरिन्छ जसमध्ये नेपालमा मात्रै २८ लाख र भारतमा ३ करोड ४७ लाख मानिसले मातृभाषाको रुपमा बोल्ने गरेका छन् ।[९]

भौगोलिक अवस्था

नेपालमा मैथिली तराईका जिल्लाहरू धनुषा, सर्लाही, महोत्तरी, सिरहा, सप्तरी, सुनसरीमोरङमा बोल्ने गरिन्छ ।[१]</ref> यो भाषा विभिन्न जातिहरू र समूहहरू जस्तै कायस्थ, राजपुत, ब्राह्मण, खत्वे, चमार, यादव र अन्य वर्गद्वारा बोल्ने गरिन्छ ।[४] संविधानमा समावेस गरिएपछि मैथिलीलाई प्राथमिक शिक्षाको रूपमा विद्यालयहरूमा प्रयोग गर्ने गरिएको छ ।[८] भारतको साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा मैथिलीलाई साहित्यिक भाषाको स्थान पण्डित जवाहर लाल नेहरूको समयदेखि प्राप्त छ । भारतमा मैथिली उत्तरी बिहारको मधुबनी, दरभंगा, सुपौलसहरसा जिल्लामा व्यापक रूपमा बोल्ने गरिन्छ । मधुबनी र दरभंगालाई यसको द्वार मान्ने गरिन्छ । मातृभाषीहरू भारतको अन्य क्षेत्र जस्तै नयाँ दिल्ली, मुम्बईकोलकातामा पनि छन् ।

विकास

मैथिलीको प्रथम प्रमाण रामायणबाट पाइन्छ । यो त्रेता युगमा मिथिलाका राजा जनकको राज्यभाषा थियो ।[१०] यस प्रकार यसलाई इतिहासको प्राचीनतम भाषा मान्ने गरिन्छ । प्राचीन मैथिलीको विकासको शुरूवात प्राकृतअपभ्रंशको विकासहरूसँग जोडिन्छ । लगभग ७०० इस्वितिर यस भाषामा रचना गर्न थलिएको पाइन्छ । विद्यापति मैथिलीको आदिकवि तथा सर्वाधिक ज्ञात कवि हुन ।[११] विद्यापतिले मैथिली वाहेक संस्कृत तथा अवहट्टमा पनि रचनाहरू लेखेका छन् । यी दुई प्रमुख भाषाहरू हुन जहाँबाट मैथिलीको विकास भएको हो । भारतको लगभग ५.६% जनसङ्ख्या लगभग ३-४ करोड मानिसहरू मैथिलीलाई मातृभाषाको रूपमा प्रयोग गर्छन ।[१२] नेपालमा लगभग यो २८ लाख मानिसद्वारा बोल्ने गरिन्छ ।[१३] यसको प्रयोगकर्ता भारत र नेपालको विभिन्न भाग सहित विश्वको कयौँ देशमा फैलिएको छ । मैथिली विश्वको सर्वाधिक समृद्ध, सुन्दर र मिठासपूर्ण भाषाहरू मध्ये एकको रूपमा मानिने गरिन्छ ।[१४][१५] मैथिली भारत र नेपालमा आधिकारिक भाषाको रूपमा सम्मानित छ । मैथिलीको आफ्नै लिपि छ जुन एक समृद्ध भाषाको पहिलो पहिचान हो । नेपाल र भारतमा यस भाषाको विकासको लागि कुनै ठोस कदम नउठाउनाले यसको विकास द्रुत गतिमा हुन सकेको छैन । अब केही गैर सरकारी संस्था मीडियाद्वारा मैथिली भाषाको विकासको लागि प्रयास गरिएको छ । हाल मैथिली भाषामा प्रसारित हुने १५ /२० रेडियो स्टेसन रहेको छ ।

उपयोग

लगभग ४ देखि ५ करोड मानिस मैथिलीका मातृभाषाको रूपमा प्रयोग गर्छन् र यसको प्रयोगकर्ता भारत लगायत विश्वका अन्य धेरै देशहरूमा फैलिएका छन् ।

साहित्य

मैथिली साहित्यको आफनै समृद्ध इतिहास रहेको छ र चौधौं तथा पन्ध्रौं शताब्दीका कवि विद्यापति (१३५०-१४५०) लाई मैथिली साहित्यमा सबैभन्दा माथिल्लो दर्जा प्राप्त छ । हाल डा. हरिमोहन झा र नागार्जुनलाई मैथिली भाषाका प्रमुख लेखक मानिन्छन् ।

मिथिलाक्षर वा तिरहुताको समृद्ध इतिहास रहेको छ । यो भाषाको प्रारम्भिक शिलालेख आदित्यसेन (७औँ शताब्दी इशापूर्व) मन्दार पर्वतको ढुङ्गामा भटिएको थियो जुन हाल देवघरको वैद्यनाथ मन्दिरमा स्थापित गरिएको छ ।[१६]

कमरूपा भाषा परिवार पनि पूर्वी मैथिलीबाट आएको हो ।[१७]

मैथिली पञ्चाङ्ग

मैथिली पञ्चाङ्ग वा तिरहुता पञ्चाङ्ग भारत र नेपालको मैथिली समुदायद्वारा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यो विभिन्न हिन्दू पञ्चाङ्गहरू मध्येको एक हो । वर्षको सुरूवात बैसाखबाट हुन्छ ।

मैथिली महिनाको नाम र महिनामा दिनहरू[१८]
क्रम. मैथिली नाम (देवनागरी) संस्कृत नेपाली English दिनहरू (पारम्परिक हिन्दू सौर्य क्यालेन्डर)
बैसाख वैशाख वैशाख apr/may ३० / ३१
जेठ ज्येष्ठ ज्येष्ठ may/jun ३१ / ३२
आषाढ आषाढ आषाढ jun/jul ३१ / ३२
सावोन श्रावण श्रावण jul/aug ३१ / ३२
भादो भाद्रपद, भाद्र, प्रोष्ठपद भाद्र aug/sep ३१ / ३२
आसिन आश्विन आश्विन sep/oct ३१ / ३०
कातिक कार्तिक कार्तिक oct/nov २९ / ३०
अगहन अग्रहायण, मार्गशीर्ष मंसिर nov/dec २९ / ३०
पूस पौष पुस dec/jan २९ / ३०
१० माघ माघ माघ jan/feb २९ / ३०
११ फागुन फाल्गुन फाल्गुन feb/mar २९ / ३०
१२ चैति चैत्र चैत्र mar/apr ३० / ३१

सन्दर्भ सामग्रीहरू

  1. १.० १.१ मैथिली एथ्नोलोगमा (१६औं संसकरण, २००९)
  2. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert तथा अन्य, सं (2013). "मैथिली". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. http://glottolog.org/resource/languoid/id/mait1250. 
  3. "Maithili". अक्सफोर्ड अङ्ग्रेजी शब्दकोश (तेस्रो संस्करण). अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय प्रेस. सेप्टेम्बर २००५. http://oed.com/search?searchType=dictionary&q=Maithili.  (Subscription or UK public library membership required.)
  4. ४.० ४.१ Yadava, Y. P. (2013). Linguistic context and language endangerment in Nepal. Nepalese Linguistics 28: 262–274.
  5. Lewis, M. P. (ed.) (2009). Maithili Ethnologue: Languages of the World. Sixteenth edition. Dallas, Texas: SIL International.
  6. Singh, P., & Singh, A. N. (2011). Finding Mithila between India’s Centre and Periphery. Journal of Indian Law & Society 2: 147–181.
  7. Government of Nepal (2015). Constitution of Nepal 2015
  8. ८.० ८.१ Sah, K. K. (2013). Some perspectives on Maithili. Nepalese Linguistics 28: 179–188.
  9. "विश्व भाषा". http://aboutworldlanguages.com/maithili. अन्तिम पहुँच मिति: २ डिसेम्बर २०१४. 
  10. "विद्यापति स्मृति पर्व र मैथिली साहित्य – सुबोध गोपराज". http://nayabikalpa.weeklynepal.com/2011/12/26/news-article-5909/. अन्तिम पहुँच मिति: २६ डिसेम्बर २०११. 
  11. "महाकवि विद्यापति". http://gorkhapatraonline.com/old/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A6%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%A3/20296-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF.html. अन्तिम पहुँच मिति: १० नोभेम्बर २०१४. 
  12. Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues – 2000, Census of India, 2001
  13. "Major highlights". Central Bureau of Statistics. 2013. p. 4. http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf. अन्तिम पहुँच मिति: 12 September 2013. 
  14. Yadav, R. (1979). "Maithili language and Linguistics: Some Background Notes". Maithili Phonetics and Phonology. Doctoral Disseration, University of Kansas, Lawrence. http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/kailash/pdf/kailash_08_0102_04.pdf. 
  15. Yadav, R. (1996). A Reference Grammar of Maithili. Mouton de Gruyter, Berlin, New York.
  16. Choudhary, R. (1976). A survey of Maithili literature. Ram Vilas Sahu.
  17. Barua, K. L. (1966). Early history of Kamarupa. Lawyers Book Stall, Guwahati, India, 234. Page 318
  18. Maithili Calendar, published from Darbhanga

यो पनि हेर्नुहोस्

बाह्य लिङ्कहरू